Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 687 2068388 2065022 2026-06-30T05:04:56Z Penaber49 39672 /* Cotkarî */ 2068388 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|240px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, babîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|240px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajarekî serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|220px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] 6oprqj8kmclu73gi32i9gzxheftumud 2068389 2068388 2026-06-30T05:10:49Z Penaber49 39672 /* Bijîşkî */ 2068389 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|220px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, babîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|240px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajarekî serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|220px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] dpeykqtpppynv4sar9jq0zyvknjpxna 2068390 2068389 2026-06-30T05:11:10Z Penaber49 39672 2068390 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê herêma Mezopotamyayê de ye ku herêmeke dîrokî yê di navbera çemên [[Firat]] û [[Dicle]] ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Mezopotamyayê de ji kerema li [[Mezopotamya (cudakirin)]] binêrin}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mezopotamya | image1 = N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg | caption1 = Nexşeya erdnîgarî û bajarên Mezopotamyayê. | image2 = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | caption2 = Nexşeya korokromatîka belavbûna çandên Mezopotamyayê ye ku di nexşeyê de çanda çermo (bi xala rengê sor), çanda hassûna (bi rengê zer ê vekirî), çanda samarra (bi rengê binevşî), çanda xelefê (bi rengê kesk) û çanda Ubeyd (bi rengê zer a girtî) hatine destnîşankirin. | footer= }} '''Mezopotamya''' ({{Bi-grc|Μεσοποταμία|Mesopotamía}}) herêmeke dîrokî yê [[Rojavayê Asyayê]] ye ku di nav sîstema çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de li bakurê heyva berhemdar cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en |doi=10.1086/383004 }}</ref> Her çiqas Mezopotamyaya Jêrîn an Mezopotamyaya Başûr bi gelemperî di nav axa [[Iraq]]ê de be jî vê beşa Mezopotamyayê hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî vegirtiye nav xwe. Mezopotamyaya Jorîn an Mezopotamyaya Bakur deverên berfireh ên [[Kurdistan]]ê girtiye nav xwe ku ev dever ji hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û ji hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/624382576 |sernav=Encyclopaedia of Islam. Second edition {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Mezopotamya cihê pêşketina herî destpêka şoreşa neolîtîkê ye ku ji dora sala 10.000ê {{bz}} ve dest pê kiriye. Herêm wekê "îlhama hinek ji pêşketinên herî giring ên di dîroka mirovahiyê de hatiye destnîşankirin ku di nav de dîtîna çerxeyê, çandina berhemên genim ên pêşîn, pêşketina nivîsê, bîrkarî (matematîk), stêrnasî (astronomî) û çandinî" hene. Ji ber şaristaniyên yekem ên ku li Mezopotamyayê hatine avakirin Mezopotamya wekê dergûşa hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |sernav=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate? |malper=www.historyandpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en-GB |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2010-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêmê bi avakirina gelek bajaran re ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye avakirin pêş ketiye û serdemeke dirêj ji aliyê sumeran ve hatiye birêvebirin. [[Akadî]] ku gelekî semîtîk ên koçer ên nîvgirava erebî bûn ku ji aliyê rojava ve ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne û bi qels bûna rêveberiyên bajarên sumeran, bi dagirkirina bajarên [[sumer]]an li Mezopotamyayê xanedaniya akadiyan ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.oerproject.com/en/oer-materials/oer-media/html-articles/origins/unit3/rise-of-empires-akkadians-and-assyrians |sernav=Rise of Empires: Akkadians and Assyrians |malper=oerproject.com/ |roja-gihiştinê=2026-05-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên ku hatine berdest kirin hatiye diyar kirin ku akadî û komên din ên semîtîk ji ber birçîbûn û tunebûna li [[Nîvgirava Erebistanê|nîvgirava erebî]] ji ber sedema lêgerîna xwarinê ji nîvgirava erebî ber bi Mezopotamyayê ve koç bûne.<ref name=":0" /> [[Gutî]] gelekî proto [[hind û îranî]] (li gorî hinek çavkaniyan dibe ku gelekî îzole bin) bûn ku di navbera salên 2141 {{bz}} – 2050 {{bz}} de bi qasê 91 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kirine.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/mesopotamia |sernav=Mesopotamia - Map, Gods & Meaning |malper=HISTORY |tarîx=2017-11-30 |roja-gihiştinê=2026-05-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gutî ku yek ji gelên xwemaliyên Zagrosê bûn ku gelek caran welatê wan ji aliyê gelên semîtîk ên wekê akadî ve rastî êrîş û talankirinan dihatin. Li hemberî êrîşên akadiyan bi komkirina hêze xwe re gutiyan li dijî xanedaniya akadî şer dane destpêkirin û di dawiyê de xanedaniya akadiyan ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê hikum kiribûn rûxandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, bi qasê 91 salan deverên berfirehên ku Mezopotamya û [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] girtibû van xwe ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin.<ref name=":1" /> Li gorî lêkolînên zanyarên serdema nûjen dibe ku gutî jî wekê [[hurî]] û [[med]]iyan bav û kalên [[kurd]]ên nûjen bin.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ }}</ref><ref name="Maisel2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false }}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819 }}</ref> == Etîmolojî == Peyva "Mezopotamya" ku behsa herêma di navbera her du çeman de dike ku koka xwe di peyvên yewnanî yên kevnare wergirtiye. Navê Mezopotamyayê ji yekkirina peyva "mesos" ku tê wateya "navîn" û ji peyva "potamos" ku tê wateya "çem" an "çeman" pêk hatiye.<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Mesopotamia |volume=18 |pages=179–187 |first=Hope Waddell |last=Hogg}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deşta Mezopotamyaya Jorîn, [[Hesîçe]], [[Rojavayê Kurdistanê]]]] [[Wêne:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji deverên şilek û dehlên Mezopotamyaya Jêrîn, [[Başûrê Kurdistanê]]]] Mezopotamya axa di navbera çemên Firat û Dîcleyê de digire nav xwe ku hinek deverên [[Kurdistan]]ê jî di nav de ye. Sinorên xwezayî yên Mezopotamyayê bi gelemperî wekê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] (li rojhilat) û çiyayên [[Toros]]ê (li bakur), herêma peravê [[Kendava Farsê]] (li başûr) û destpêka sinorê erdnîgarî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] (li rojava) hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian Grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=BRILL |tarîx=2003-05-28 |isbn=978-90-474-0340-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047403401 }}</ref> Ji ber ku qeraxên [[Dîcle]]yê pir caran asê û dijwar in, rêyên bejahî li Mezopotamyayê bi gelemperî li pey rêça çemê [[Firat]]ê diçin. Bi gelemperî keşûhewaya herêmê nîv-hişk e. Li bakurê herêmê rûbereke çola berfireh heye û li başûr jî herêmeke bi qasê 15.000 kîlometreçarçik deştên şilek, lagûn, deştên heriyê û dehlên qamîşan hene. Li deverê herî başûrê Mezopotamyayê çemê Firat û Dîcle tevlihev dibin û diherikin [[Kendava Farsê]]. Jîngeha hişk ji deverên bakur ên çandiniya bi baranê tê xwedîkirin heta başûr ku avdana çandiniyê li wir pir giring e diguhere.<ref name="Yoffee2015">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge World History: Volume 3, Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE |paşnav=Yoffee |pêşnav=Norman |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015-03-19 |isbn=978-1-316-29774-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ }}</ref> Ev avdanî ji aliyê asta bilind a ava binê erdê û bi helandina berfên ji deverên bilind ên çiyayên bakurê Zagrosê û ji deverên bilind ên [[Bakurê Kurdistanê]] ku çavkaniya çemên Dîcle û Firatê ku navê xwe didin herêmê pêk hatiye. Feydeya avdanê girêdayî şiyana seferberkirina keda temem a ji bo avakirin û parastina qenala avê ye û ev yek ji serdema herî destpêkê ve alîkariya pêşketina wargehên bajarî û pergalên navendî yên otorîteya siyasî kiriye. Çandiniya li seranserê herêmê bi ajalkariya koçerî ve hatiye temamkirin ku tê de koçerên di konan de di mehên havîn ên hişk de pez û bizin (paşê jî hêştir) li çêregehên çeman diçêrandin û di demsala zivistanê ya şil de jî ber bi çêregehên demsalî yên li qiraxa çolê ve dibirin. Bi gelemperî li herêmê kevir, metalên hêja û dar kêm in û ji ber vê yekê ji bo ku bikaribe van tiştan ji deverên derdorê bikire, di dîrokê de pişta xwe daye bazirganiya dûr û dirêj a berhemên çandiniyê.<ref name="Yoffee2015" /> Li deverên li başûrê herêmê, ji serdema pêşdîrokê ve çandeke masîgiriyê hebû. Ji ber gelek sedemên di dîrokên cihêreng de di sîstema çandî ya Mezopotamyayê de şikestinên vedorî (periyodîk) pêk hatine. Daxwazên ji bo hêza kedê hinek caran bûye sedema zêdebûna nifûsê ku sinorên kapasîteya hilgirtina ekolojîk a herêmê zêde kiriye û bervajî vê yekê jî bêaramiya avhewayê û bûyerên ekolojîk ên ku zirar daye çandiniya herêmê, bûye sedema hilweşîna hikûmeta navendî û kêmbûna nifûsê. Bi awayekî din lawaziya leşkerî ya li hember dagirkirina eşîrên koçer (koçerên semîtîk) ku ji ber bê aramiya avhewayê û ji tunebûna berhemên xwarinê ji çola erebî ber bi herêmê ve koçber bûne, bûye sedema hilweşîna bazirganiyê û paşguhkirina pergalên avdanê.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Pêşdîroka rojhilata nêzîk a kevnar di serdema paleolîtîka jêrîn de dest pê dike. Li wir nivîsandin bi nivîseke pîktografîka proto-mixî, di serdema Urûk IV de (nêzîkî dawiya hezarsala 4em a {{bz}}) derketiye holê. Tomarên belgekirî ya bûyerên dîrokî yên rastîn û dîroka kevnar a Mezopotamyaya Jêrîn di destpêka hezarsala sêyem a berê zayînê de bi tomarên mîxî yên padîşahên xanedaniyên destpêkê dest pê kiriye.<ref name="PhD2018">{{Jêder-malper |url=https://www.historyonthenet.com/mesopotamia |sernav=Mesopotamia: Overview and Summary Of An Ancient Civilization |malper=History |tarîx=2018-07-02 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-US |paşnav=Ph.D |pêşnav=Scott Rank }}</ref> Ev dîrok bi tevahî an bi hatina împeratoriya hexamenişî di dawiya sedsala 6em ê berê zayînê de, an jî bi hatina misilmanan û damezrandina xîlafetê di dawiya sedsala 7em a piştê zayînê de bi dawî dibe ku ji wê demê ve herêm wekê [[Iraq]] hatiye binavkirin ku hinek deverên [[Başûrê Kurdistanê]] jî di nav de ye. Di vê heyamê de Mezopotamya welatê hinek ji dewletên herî kevnar ên cîhanê bû, pir pêşketî û ji aliyê civakî ve jî welatekî tevlihev bû. Ligel qeraxê [[Nîl]] a [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], şaristaniya geliyê [[Îndûs|Îndus]] a li nîvgirava [[Hindistan]]ê û [[Çemê Zer]] a li [[Çîna Kevnare]], Mezopotamyayê malavaniya yek ji çar şaristaniyên li deverê çeman kiriye ku nivîsandin lê hatiye îcad kirin. Mezopotamya ji bajarên giring ên dîrokî yên wekê Urûk, Nîpûr, Nînewa, Asûr û Babîl û her wiha xanedaniyên mezin ên herêmî yên wekê bajarê Erîdû<ref name="PhD2018" /> xanedaniya akadî, xanedana sêyem a Ur û xenadeniya gutiyan ku gelekî proto hind û ewropî bûn vedihewîne.<ref name="Stokes2009" /><ref name="Maisel2018" /><ref name="Speiser1930" /> Li herêmên jorîn ên Mezopotamyayê ([[Bakurê Kurdistanê]]) niştecihên wekê [[Qota Berçem|Qotê Berçem]] (li gundê [[Hîlar|Hîllarê]], [[Erxenî]] [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Girê Mirazan]] (li gundê [[Xirabreşk]]ê, [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) du şûnwarên niştecihbûna neolîtîkên navdar ên li Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Molleson |pêşnav=Theya |paşnav2=Arnold-Forster |pêşnav2=Theo |tarîx=2015 |sernav=A question of identity: Is the earliest Neolithic burial from Tell Abu Hureyra, Syria, possibly a foundation burial? |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2015_num_41_1_5658 |kovar=Paléorient |cild=41 |hejmar=1 |rr=117–125 |doi=10.3406/paleo.2015.5658 }}</ref> Yek ji şûnwarên neolîtîk li Kurdistanê şûnwarên çanda [[Çermo|Cermo]] ye ku li [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistana]] îro ye. Lêkolînên arkeolojîk li şûnwarên [[Kurdistan]]ê rê dane ku pêşketinên çandî û teknolojîk ên [[Neolîtîk|serdema neolîtîkê]] werin ronîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/gobekli-tepe-the-worlds-first-temple-83613665/ |sernav=Girê Mirazan: The World’s First Temple? |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Curry |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |doi=10.1126/sciadv.1700564 |pmc=5489262 |pmid=28782013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dietrich |pêşnav=Laura |paşnav2=Meister |pêşnav2=Julia |paşnav3=Dietrich |pêşnav3=Oliver |paşnav4=Notroff |pêşnav4=Jens |paşnav5=Kiep |pêşnav5=Janika |paşnav6=Heeb |pêşnav6=Julia |paşnav7=Beuger |pêşnav7=André |paşnav8=Schütt |pêşnav8=Brigitta |tarîx=2019 |sernav=Cereal processing at Early Neolithic Girê Mirazan |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0215214 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=14 |hejmar=5 |rr=e0215214 |doi=10.1371/journal.pone.0215214 |issn=1932-6203 |pmc=6493732 |pmid=31042741 }}</ref> === Serdema sumeran {{nêzîkî}} 5500 – 1700 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Sumer}} [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Sumerî gel û civaka avakarê şaristaniyên Mezopotamyayê bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-31 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |sernav=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en |paşnav=Authors: Department of Ancient Near Eastern Art }}</ref> ku sedemeke dirêj li Mezopotamyayê gelek şaristanî û bajar-dewlet ava kirine û yekem civak bûn ku li Mezopotamyayê gelek îcadên destpêkê ku di nav de dahênana nivîsandina mîxî hebû ku di dîroka mirovahiyê de yekemcar [[sumer]]iyan [[Nivîsa mîxî|nivîsa mixî]] dîtine û bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Writing and script : a very short introduction |paşnav=Robinson |pêşnav=Andrew |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-956778-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/writingscriptver0000robi }}</ref> Di heman demê di nav îcadên din ên sumeran de zanistên wekê bijîşkî, stêrnasî (astronomî) û bîrkarî (matematîk) hebûn. Sumerî di warê falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de civaka yekem û civaka herî navdarê dîrokê bûn ku dîrokê de yekem li Mezopotamyayê hatiye dîtin. Her wiha sumeriyan dibistanan îcad kirine û têgehên "afirandin" û "tofan" cara yekem di nivîsarên sumerî de li Mezopotamyayê hatine dîtin. Di serdema sumeriyan de nêzikî 35 bajar hebûn ku ji van 35 bajaran nêzîkî 17e bajar, bajarê mezin bûn ku di nav de bajarên wekê Kîş, [[Nîppûr]], [[Kurda]], [[Zabalam]], [[Uma]], [[Lagaş]], [[Erîdû]] û bajarê [[Ur]]ê hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia: The Invention of the City |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Penguin UK |tarîx=2002-08-29 |isbn=978-0-14-192711-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HUFdfwRpDykC&printsec=frontcover#v=onepage&q=eridu&f=false }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Nippur {{!}} Iraq, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nippur |roja-gihiştinê=2026-05-31 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ur-Nanše ku li Lagaşê hatiye li ser desthilatê bi projeyên avahiyên ku wî di serdema daye avakirin hatiye naskirin. [[Urûkagina]] jî yek ji rêveberên sumerî bû bi reformên xwe yên nivîsandinên destpêkê hatiye naskirin. Di serdemên paşîn ê serdema sumeran de perestgeha [[Enlîl]] ku xwedawendê sereke yê sumeriyan bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W. }}</ref> ji ber ku li cihê wî li bajarê Nîppûrê bû, di serdema sumeriyan de [[Nîppûr]] wekê paytexta dînî ya sumeriyan hatiye hesabkirin.<ref name=":2" /> Li dora sala 1700ê {{bz}} de ji ber êrîşên derve, koçberiya komên semîtîk ên koçber ku koçê Mezopotamyayê bibûn, bûyerên ekolojîk ên wekê hişkesaliya dijwar û şorbûna erdên çandiniya li Mezopotamyayê sumeriyan serxwebûna xwe ya siyasî winda kirine.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Bi qels bûna sumeriyan re akadî ku komek koçber ên semîtîk bûn li Mezopotamyayê dibin desthilatdar. Sumerî bi qelsbûna desthilatdariya xwe ya navendî re di nav eşîrên din ên herêmê de asîmîle bûne û piştre jî winda bûne.<ref name="jchyla2021" /> === Serdema akadiyan {{nêzîkî}} 2334 – 2154 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Akadî}} Akadî gelekî semîtîk bûn ku ji nîvgirava erebî ji ber hişkesalî û ji sedemên birçîbûnê ber bi Mezopatamyayê be koçber bûne<ref name=":0" /> û di navbera sedsalên 24 û 22ê berê zayînê de di dema rêveberê akadî Sargon de gihîştine bilindeya xwe ya siyasî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chavalas |pêşnav=Mark W. |tarîx=2012 |sernav=''A History of the Ancient Near East ca. 3000–323 BC''. By Marc van de Mieroop. 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2007. Pp. xxii + 341. $31.95 (paperback). |url=https://doi.org/10.1086/664504 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=71 |hejmar=1 |rr=117–118 |doi=10.1086/664504 |issn=0022-2968 }}</ref> Sargon rêveberê akadî bû ku xanedaniya akadî damezrandiye serdemeke dirêj li Mezopotamyayê serwerî kiriye.<ref name=":0" /> Piştê şerê li dijî gutî û gelên din ên xwemaliyên herêmê û êrîşên li ser Gutiumê, gutiyan bi komkirina hêza re li dijî akadiyan şer daye destpêkirin ku di li dora sala 2141ê {{bz}} de akadiyan têk birine û xanedaniya akadiyan hilweşandine. Piştê hilweşîna xanedaniya akadiyan, xanedaniya gutiyan a Mezopatamyayê ji aliyê gutiyan ve hatiye ava kirin.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> === Serdema gutiyan {{nêzîkî}} 2141 – 2050 {{bz}} === {{Gotara bingehîn|Gutî}} [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|çep|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku li deverên berfireh ên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta xwe ya herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de ketiye bin kontrola gutiyan. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urûkê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Urûk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> === Xanedaniya sêyem a Urê {{nêzîkî}} 2112 – 2004 {{bz}} === Xanedaniya sêyem a Urê piştê hilweşîna xanedaniya gutiyan yek ji xanedaniyên temen kurt ên Mezopotamyayê ye.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-04-28 |sernav=Shulgi of Ur: Greatest King of the Ur III Period |url=https://www.worldhistory.org/Shulgi_of_Ur/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Xanedaniya sêyem Urê wekê "dewleta nû ya sumerî" an jî "ronesansa sumerî" hatiye binavkirin ku li Mezopotamyayê hatiye damezrandin û nûnertiya dawî ya geşbûna mezin a şaristaniya sumeriyan kiriye. Dîroknasên ku vê serdemê lêkolîn kirine, xanedana sêyem a Urê bi gelemperî wekê "Ur III" hatiye kurtkirin. Di serdema xanedaniya sêyem a Urê de arşîva tabletên mezin hatiye berhevkirin ku ji vê serdemê zêdetirî 100.000 tabletên heriyên aborî û îdarî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/comptabilites/1980?lang=en |sernav=Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref> Di vê serdemê de xanedaniya Urê bi kontrolên hişk hatiye birêvebirin ku heta çalakiyên aborî yên herî piçûk ku di nav de berhemên wekê ar, rûn û berhemên hunerî û mûçeyên karkeran, ji aliyê dewletê ve hatine tomar kirin. Xanedanî bi pergaleke parêzgehan hatiye birêvebirin (patesi) ku parêzgeh rasterast bi hikûmeta navendî ve girêdayî bûn û hatibûn dabeşkirin û ji aliyê "ensî" (waliyê sivîl) û "şagîn" (waliyê leşkerî) ku ji aliyê dewletê ve dihatin erkdar dirin, hatiye birêvebirin. Xanedaniya sêyem a Urê bi qasê 100 salan li Mezopotamyayê hikumdarî kiriye piştre jî bidawî bûye.<ref name="Mark2026" /> === Serdema piştê sumeriyan {{nêzîkî}} 2025 – 539 {{bz}} === Piştî hilweşîna Urê asûrî li bakur wekê hêzek siyasî derketine holê û babîlî jî li başûr bûne navendeke dînî û çandî. Di heman demê de [[Hurî]] û Amorî yên ku di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de gihîştin herêmê, bandorek giring li ser demografî û çandî ya herêmê kirine.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Di heman demê de huriyan bandor li ser bûyerên siyasî yên Mezopotamyayê jî kirine ku bi damezrandina împaratoriya [[Mîtanî]] re li herêmê bûne hêzeke sereke.<ref name=":4" /> Hêzek din a bilindbûyî babîlên başûr bûn ku xanedana babîlên kevin ku xanedaneke piştê Amurru bû, bi padîşahê xwe yê pêncem a bi navê Hammurabî bibû yek ji hêzên herêmî. Di vê serdemê de împeratoriya hîtîtên kevin dest bi fetihên xwe yên li [[Anatolya]]yê kiriye û di dawiyê de, qiralê hîtîtan Mursîlî I di sala 1595ê berê zayînê de [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] fetih kiriye û bi vî awayî dawî li desthilatdariya babîliyan aniye. Di serdemên paşîn de [[kasîtî]] derketine pêş, hîtîtî li Anatolyayê hêza xwe xurt kirine û huriyan jî di bin serokatiya Mîtanî de hêzek siyasî ya nû ava kirine. Serdestiya [[mîtanî]]-[[Hurî|huriyan]] ku nêzîkî du sedsalan berdewam kiriye lawaz dibe rê li ber bilindbûna asûriyan vekiriye û di sedsala 13ê berê zayînê de, padîşahê asûrî Şalmaneserê I derdikeve pêş û li ser axa mîtanî-huriyan desthilatdariyeke nû yê asûrî ava kiriye. Di vê serdemê de padîşahê asûrî gelek kampanyayên dagirkirina herêmên derdorê daye daye destpêkirin. Di heman demê de careke din dîsa babîliyan li başûrê Mezopotamyayê serweriya ji nû ve bidest xistine. Ji xeynî Babîlê, [[Ûrartû]] û Medan jî wekê hêzên serbixwe pozîsyonên xwe parastine. Her çiqas asûrî demekê lawaz bûne jî, di bin serweriya Tukultī-Apil-Eşarra III (Tiglat-Pileser III) de dîsa dest bi dagirkirina herêmên bakurê Mezopotamyayê kirine û di encamê de padîşahê Ûrartuyê têk birine û bi van polîtîkayên xwe yên dagirkirina herêmê hêzên girîng ên wekê [[Babîl (bajar)|Babîl]] û [[Med]]an aciz kiriye. Piştê Sargon II û pozîsyona asûryayê bilindtir bûye ku asûrî êrîşê gelek erdên padişahiyên herêmê xistine bin destê xwe û her wiha bi seferên mezin Misir talan kirine. Di bilindeya berfirehbûna padîşahiya Neo-Asûrî de, Med û Babîl, bi hevalbendiya skîtan, li dijî asûriyan şer dane destpêkirin û di encama vê şerî de xanedaniya asûriyan hilweşandine. Piştê hilweşîna padîşahiya neo-asûrî, babîlî derketine pêş û serdemeke bi navê neo-babîlî dane destpêkirin. Neo-Babîl li ser hemî axa Asûryayê serdest bûne û gelek caran li dijî padîşahiyên cîran kampanyên berfireh kirine dane destpêkirin. Di vê demê de medan dawî li dewleta ûrartûyan aniye û heta çemê sor ber bi Anatolyayê ve berfireh bûye û [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ava kirine ku li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] bûye hêzeke mezin ê serekeyê herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-31 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> Împeratoriya Neo-Babîl di sala 539ê berê zayînê de bi fetihkirina persan bi dawî bûye. == Ziman û nivîs == [[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Tabletek nivîsa sumerî ku dîroka tabletê ji 3000 salê {{bz}} vedigere]] Zimanê herî kevin ê ku li Mezopotamyayê hatiye nivîsandin zimanê sumerî bû ku zimanekî jêgirtî yê lêzêdekirî bû. Piştê koçberên semîtîk li Mezopotamyaya destpêkê ligel zimanên sumerî, zimanên semîtîk jî hatine axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Mesopotamia |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-05-31 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman de sobartoyî ku zimanekî Zagrosê ye û dibe ku zimaneke bi malbata zimanên huro-ûrartû ve girêdayî be, di navên kesane, çem û çiyayan û di hunerên cûrbecûr ên Mezopotamyayê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkelstein |pêşnav=J. J. |tarîx=1955 |sernav=Subartu and Subarians in Old Babylonian Sources |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1359052 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=9 |hejmar=1 |rr=1–7 |doi=10.2307/1359052 }}</ref> Zimanê semîtîk ên wekê zimanê akadî di dema xanedaniya akadiyan de û zimanê asûrî jî di dema xanedaniya asûriyan de bûye zimanê serdest lê zimanê sumerî ji bo armancên îdarî, dînî, edebî û zanistî hatiye parastin. Zaravayên cûda yên zimanê akadî heta dawiya serdema neo-babîliyan hatine bikaranîn. Aramiya kevin ku li Mezopotamyayê belav bibû, paşê bûye zimanê fermî yê rêveberiya parêzgehan despêka neo-asûrî û piştre jî bûye zimanê împeratoriya hexemenîşî ku zaravayên fermî wekê aramiya împeratorî hatibû binavkirin. Piştre zimanê akadî ji bikaranînê ketiye lê hem zimanê akadî û hem jî zimanê sumerî bi sedsalan di perestgehan de wekê zimanê dînî hatine bikaranîn. Nivîsarên dawî zimanê akadî ji dawiya sedsala yekemê {{pz}} ye. Di destpêka dîroka Mezopotamyayê de, li dora nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de sumeriyan ji bo zimanê xwe nivîsa mîxî îcadkirine. Hatiye dîtin ku awayên standardkirî ya her nîşaneke nivîsa mîxî ji pîktograman hatiye pêşxistin. Nivîsên herî kevin 7 tabletên arkaîk ew ku li perestgeha É ya ku ji bo xwedawenda Înanna li Urûkê hatiye çêkirin hatine dîtin. Cihê ku ev tablet hatine ji aliyê arkeologan ve wekê perestgeha C hatiye binavkirin. Fêrbûna sîstema logografiya nivîsandina mîxî ya destpêkê bi salan berdewam kiriye. Ji ber vê yekê tenê hejmareke sinorkirî ji kesan wekê nivîskar hatine erkdar kirin ku ji bo fêrbûna sîstemê werin perwerdekirin. Heta ku di bin desthilatdariya Sargon de bikaranîna berfireh a nivîsa kitekitî nehatiye pejirandin, girseyên giring ên ji nifûsa Mezopotamyayê nedizanîn bixwînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations |paşnav=Guo |pêşnav=Rongxing |weşanger=Springer |tarîx=2017-02-06 |isbn=978-3-319-48772-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref> Arşîvên mezin ên nivîsan li qadên arkeolojîk ên dibistanên nivîsandin ên babîliya kevin hatine dîtin ku bi rêya wan xwendin û nivîsandin dihatin belavkirin. === Wêje === [[Wêne:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|thumb|Destana Gilgamêş ku helbesteke destanî ya ji Mezopotamyaya kevnare bû ku wekê kevintirîn wêjeya girîng a mayî hatiye dîtin]] Di dema xanedaniya babîliyan de li bajêran û li perestgehan pirtûkxane hebûn. Gotineke sumerî ya kevin digot ku "kesên ku dixwaze di dibistana nivîskaran de serkeftî be, divê ji bi sibehê ve re rabe." Di heman demê de hem jinan û hem jî mêran fêrê wendin û nivîsandinê dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East |paşnav=Tetlow |pêşnav=Elisabeth Meier |weşanger=A&C Black |tarîx=2004-12-28 |isbn=978-0-8264-1628-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75 }}</ref> Beşek girîng ji wêjeya babîlî ji berhemên resen ên ji zimanê sumerî hatibûn wergerandin û demek dirêj zimanê rîtûelên dînî û şerîetê zimanê kevin ê sumerî hatiye bikaranîn. Ferhengok, rêziman û wergerên navristeyî ji bo bikaranîna xwendekaran hatibûn berhevkirin, her wiha şîroveyên li ser nivîsên kevintir û ravekirinên peyvan û hevokên nezelal hatine amadekirin. Hemî tîpên kitekitan hatine rêzkirin û nav li tîpan hatin danîn û lîsteyên berfireh hatinr amadekirin. Gelek berhemên wêjeyî yên babîlî di îro de jî têne lêkolînkirin. Yek ji wan wêjeya herî navdar destana Gilgamêş bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dictionary.com/browse/gilgamesh |sernav=the definition of gilgamesh |malper=www.dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en }}</ref> ku di diwanzdeh pirtûkan de ye ku ji aliyê Sîn-lēqi-unninniyekî ve ji zimanê sumeriya resen hatiye wergerandin û li ser prensîbeke astronomîkî hatiye wergerandin. Her beşeke destana Gilgamêş çîroka serguzeşteke jiyana Gilgameş de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ele que o abismo viu: Epopeia de Gilgámesh |url=https://books.google.com/books?id=OolDDwAAQBAJ }}</ref> == Zanist û teknolojî == === Bîrkarî (matematîk) === Matematîk û zanista Mezopotamyayê li ser bingeha pergala hêjmartina şêstîyî (bingeha 60an) hatiye avakirin ku ev pergala hêjmarê di roja îro de bûye çavkaniya saeta 60-deqeyî, roja 24-saetî û çembera 360-pileyî. Salnameya sumerî li ser bingeha salnameya heyv û rojê bû ku mehekê ji sê hefteyên heft rojî pêk dihatin. Ev şêweza bîrkariyê di çêkirina nexşeyên destpêkê de roleke girîng lîstiye. Teoremên babîliyan hebûn ku bi vê teoremê rûbera şiklan û rûbera cismên hişk pîvane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the history of mathematics |paşnav=Eves |pêşnav=Howard |weşanger=Holt, Rinehart and Winston |tarîx=1969 |isbn=978-0-03-074550-8 |çap=3 |cih=New York }}</ref> Sumeran rûbera çemberê hesab kirine û qebareyên wekê geometrîkî yên wekê silindir û prîzmayan dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.quora.com/What-contributions-did-Sumerians-make-to-the-field-of-mathematics |sernav=What contributions did Sumerians make to the field of mathematics? }}</ref> === Stêrnasî (astronomî) === Li Mezopotamyayê ji serdema sumeriyan ve, rahîbên perestgehan hewl dane ku bûyerên rojane bi hinek pozîsyonên gerstêrk û stêrkan ve girêbidin. Sumeriyan bi çavdêriya tevgerên heyv û rojê salnameyên pêşîn çêkirine, pênc gerstêrkên ku bi çav têne dîtin (Merkur, Venûs, Mars, Jupiter, Saturn) lêkolîn kirine û bingehên astronomiyê danîne. Sumeriyan stêrkan bi çavdêriya ji qata jorîn a perestgehên ku wekê zîgurat tê zanîn kategorîze kirine. Di serdema sumeriyan de li Mezopotamyayê vedîtina gerstêrkan hatiye destpêkirin ku sumeriyan 5 gerstêrkên ku bi çavê tazî têne dîtin ji aliyê sumeriyan ve hatine çavdêrî kirin û hatine tomarkirin. Wan rêgehên gerstêrkan şopandine û wateyên mîtolojîk barê gerstêrkan kirine. Çavdêrî û tomarên sumeriyan di warên stêrnasî (astronomî) û astrolojiyê de ji aliyê babîliyan ve li ser heman bingehê hatine pêşxistin û bi tomarkirina nivîsandina li ser tabletan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://armaghplanet.com/ancient-astronomy-part-1.html |sernav=Ancient Astronomy (Part 1) – Astronotes |tarîx=2015-02-13 |roja-gihiştinê=2026-06-01 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de padîşahên Mezopotamyayê berê ku li ser mijarên dewletê, wek şer an birçîbûnê biryar bidin, nîşanên ezmanî (girtinên roj û heyvê û kometan) wekê peyamên xwedayan rave kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/edited-volume/62111/chapter-abstract/549101768?redirectedFrom=fulltext |sernav=Stêrnasiya Mezopotamyayê }}</ref> === Bijîşkî === [[Wêne:Medical recipe concerning poisoning. Terracotta tablet, from Nippur, Iraq, 18th century BCE. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|thumb|220px|çep|Tableta reçeteyeke bijîşkî yê di derbarê jehrîbûnê de ku li bajarê Nîpûrê hatiye dîtin]] Nivîsarên herî kevin ên babîl ên li ser bijîşkiyê vedigerin serdema babîliya kevin ku dîroka van nivîsaran di nîvê yekem ê hezarsala 2ê berê zayînê de ne. Lêbelê nivîsara bijîşkî ya babîlî ya herî berfireh, Pirtûka Teşhîsê ye ku ji aliyê ummânū, an zanyarê sereke, Esagil-kin-apli yê Borsippayê ve di dema serweriya padîşahê babîlî Adad-apla-iddina (1069–1046 {{bz}}) de hatiye nivîsandin.<ref name="Horstmanshoff2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine |paşnav=Horstmanshoff |pêşnav=Herman Frederik Johann |weşanger=Brill |tarîx=2004 |isbn=978-90-04-13666-3 |cih=Leiden |paşnav2=Stol |pêşnav2=Marten |series=Studies in ancient medicine }}</ref><ref name="Stol1993">{{Jêder-kitêb |sernav=Epilepsy in Babylonia |paşnav=Stol |pêşnav=Marten |weşanger=Styx publications |tarîx=1993 |isbn=978-90-72371-63-8 |cih=Groningen |series=Cuneiform monographs }}</ref> Li gel bijîşkiya misirî ya hemdem, babîliyan têgehên teşhîsî, pêşbînî, venêrîna fîzîkî, enemas û reçeteyan destnîşan kirine.<ref name="Friedenwald1940">{{Jêder-kovar |paşnav=Friedenwald |pêşnav=Julius |paşnav2=Morrison |pêşnav2=Samuel |tarîx=1940 |sernav=THE HISTORY OF THE ENEMA WITH SOME NOTES ON RELATED PROCEDURES (Part I) |url=https://www.jstor.org/stable/44442727 |kovar=Bulletin of the History of Medicine |cild=8 |hejmar=1 |rr=68–114 |issn=0007-5140 }}</ref> Pirtûka destnîşanê rêbazên dermankirin û etiyolojiyê û bikaranîna empîrîzm, mantiq û aqilmendiyê di teşhîs, pêşbînî û dermankirinê de daye naskirin. Nivîs lîsteyeke nîşanên bijîşkî (semptom) û gelek caran çavdêriyên empîrîk ên berfireh digel qaîdeyên mantiqî yên ku di berhevkirina nîşanên çavdêrîkirî yên li ser laşê nexweşek bi teşhîs û pêşbîniya wê re têne bikar anîn vedihewîne.<ref name="Horstmanshoff2004"/> Nîşanên bijîşkî (semptom) û nexweşiyên nexweşek bi rêbazên dermankirinên wekê pêçan, melhem û bi dayîna heban dihatin dermankirin. Dema ku nexweşeke bi awayekî fîzîkî nehata dermankirin, bijîşkên babîlî gelek caran ji bo başkirina kesê/a nexweş ji bo ku nifiran xilas bibe û ji bo dûrxistina cinan serî li rîtûelên dînî dane. Pirtûka teşhîsê ya Esagil-kin-apli li ser komek mentiqî ya aksîyom û texmînan hatiye nivîsandin ku di nav de nêrîna nûjen jî hebû ku bi rêya venêrîna û vekolîna nîşanên bijîşkî û nexweşiya kesê/a nexweş, etîolojiya wî/wê, pêşveçûna wî/wê ya pêşerojê û şansên başbûna kesê/a nexweş hebû.<ref name="Friedenwald1940" /> Esagil-kin-apli cûrbecûr nexweşî keşf kiriye û nîşanên (semptom) wan di pirtûka xwe yê pirtûka teşhîsê de diyar kiriye ku di pirtûka wî de nîşanên gelek cureyên epîlepsiyê û nexweşiyên têkildar, digel teşhîs û pêşbînî ya nexweşiyan hatiye nivîsandin.<ref name="Stol1993"/> Hinek dermankirinên ku hatine bikar anîn dibe ku li ser taybetmendiyên zanîn ên pêkhateyên hatine bikar anîn hatine kirin. Dermankirinên din jî li ser taybetmendiyên sembolîk hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=gvjh |sernav=Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia }}</ref> === Teknolojî === Mezopotamya wekê dergûşa şaristaniyê û teknolojiya kevnar hatiye binavkirin ku bi îcadkirina çerxeyê pêşxistina nivîsandinê, matematîk, demjimêr û pergalên avdana pêşketî hebûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-01-mesopotamian_technologies_and_sciences/ |sernav=Mesopotamian technologies and sciences: The foundations of human progress |malper=Fabrizio Musacchio |tarîx=2025-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-02 |ziman=en}}</ref> Ev herêma berhemdar a di navbera çemên Firat û Dîcleyê de navenda mezintirîn gavên teknolojîk ên di dîroka mirovahiyê de bû.<ref name=":5" /> Di nav îcad û teknolojiya gelên Mezopotamyayê de çêkirina metal û sîfîr, çêkirina cam û çirayan, tevnkirina qumaşan, kontrolkirina lehiyê, hilanîna avê (depo kirin) û avdanî hebûn. Her wiha mezopotamî yek ji civakên pêşîn ên serdema bronzê bûn. Di heman demê de mezopotamî ji çêkirin bikar anîna sîfîr, bronz û zêr pêş ketin û ber bi bikaranîna hesin ve çûne. Qesrên Mezopotamyayê bi sedan kîlogram ji van metalên pir biha hatibûn xemilandin. Her wiha sîfîr, bronz û hesinan ji bo zirx û ji bo çekên cûda yên wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> == Dîn û felsefe == === Dîn === [[Wêne:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|220px|Rolyefa Burney, xanedana yekem ê babîliyan, li dora sala 1800ê {{bz}}]] Dînê Mezopotamyaya Kevnare yekem dîn bû ku hatiye tomar kirin. Mezopotamiyan bawer kirine ku [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] wekê dîskek dûz e, bi valahiyeke dorpêçkirî ye û jora Dinyayê jî bihuşt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Mesopotamian Religion and Mythology: Selected Essays |paşnav=Lambert |pêşnav=W. G. |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-3-16-153674-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dTLWQddp8zwC&pg=PA111}}</ref> Di heman demê de mezopotamiyan bawer kirine ku av li her derê Dinyayê heye (jor, binî û kêlekan) û gerdûn ji vê deryaya mezin çêbûye. Dînê Mezopotamyayê xwedî baweriyeke pirxwedayî bû. Her çiqas baweriyên ku li jor hatine vegotin di nav mezopotamiyan de hevpar be jî, cudahiyên herêmî jî hebûn. Sumeriyan ji gerdûnê wekê an-ki binav kirine û ku ev nav ji berhevkirina navên xwedawend An û xwedabanû Kî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of cosmology: historical, philosophical, and scientific foundations ofmModern cosmology |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-67766-6 |cih=Abingdon New York |paşnavê-edîtor=Hetherington |pêşnavê-edîtor=Norriss S. |series=Routledge revivals}}</ref> Kurê van xwedawendan [[Enlîl]] bû ku xwedawendê bahoz û hewayê bû. Di heman demê de sumeriyan bawer kirine ku Enlîl xwedayê herî bihêz e ku xwedawendê sereke yê panteona sumeriyan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dictionary of mythology |paşnav=Coleman |pêşnav=J. A. |weşanger=Arcturus |tarîx=2015 |isbn=978-1-78404-478-7 |cih=London |paşnav2=Davidson |pêşnav2=George W.}}</ref> === Felsefe === Şaristaniyên herêmê bandor li ser dînên îbrahîmî kiriye, bi taybetî jî bandora van şaristaniyan li ser Încîla îbranî çêbûye. Nirxên çandî û bandora wêjeyî şaristaniyan bi taybetî di [[Destpêkirin|pirtûka destpêkirinê]] de têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook to life in ancient Mesopotamia |paşnav=Bertman |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-518364-1 |cih=New York |series=Oxford scholarship online}}</ref> Giorgio Buccellati bawer kiriye ku koka felsefeyê dikare were şopandin heta şehrezayiya Mezopotamya ya destpêkê ku di hinek felsefeyên jiyanê, bi taybetî exlaq, di şêweyên diyalektîk, diyalog, helbestên destanî, folklor, dînî, helbest, berhemên nivîskî û di gotinên pêşiyan de hatiye dîtin. Aqil û rasyonelîteya babîlî ji çavdêriya ceribandiniyê (empîrîzmê) wêdetir pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Epistemological Perspective on the Mesopotamian Wisdom Tradition |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |weşanger=Fondazione Università Ca’ Foscari |tarîx=2024-07-09 |isbn=978-88-6969-777-7 |cih=Venice |url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-776-0/001}}</ref> Ramanên babîlî jî li ser ontolojiya pergalên vekirî ava bûne ku bi aksîyomên ergodîk re hevaheng bû. Mantîq heta radeyekê di astronomî û bijîşkiya babîlî de hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Axioms and Babylonian thought: A reply |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/01603477.2005.11051453}}</ref> == Çand == === Mîhrîcan === Li Mezopotamyaya kevnare her meh merasîm curbecur hatine lidarxistin. Mijara rîtûel û mîhrîcanên (festîval) her mehê ji herî kêm ji aliyê şeş faktorên giring ve dihatin destnîşankirin: # Qonaxa Heyvê (Dema ku heyv zêde dibû dihata wateya pirbûn û bereketê û heyva ku kêm dibe jî dihata wateya kêmbûn, tinebûnê û bi mîrîcanên cîhana binê Erdê ve girêdayî bû) # Qonaxa çerxa çandiniyê ya salane # Ekînoks û rojveger # Mîtolojiya herêmî û parêzvanên wê yên xwedayî # Serkevtina monarşê biserketî # Ekîto, an cejna sersalê (yekem heyva tijî ya piştî ekînoksa biharê) # Bîranîna bûyerên dîrokî yên taybetî (damezrandin, serkevtinên leşkerî, bêhnvedana perestgehê û hwd.) === Muzîk === Hinek stran ji bo xwedayan hatine nivîsandin lê gelek ji sitranên Mezopotamyayê wekê di çanda dengbêjiya kurdî ji bo danasîna bûyerên girîng hatine nivîsandin. Her çiqas muzîk û stran ji bo kêvxweşiya padîşahên Mezopotamyayê hatine gotin jî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Li Mezopotamyayê muzîk |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-02 |doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> mirovên asayî jî li malên xwe an li bazarên sûkan stranan gotine û li ber stranan lîstine kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sachs |pêşnav=Curt |paşnav2=Wellesz |pêşnav2=Egon |tarîx=1957 |sernav=The New Oxford History of Music, Vol. I: Ancient and Oriental Music |url=https://doi.org/10.2307/892085 |kovar=Notes |cild=15 |hejmar=1 |rr=97 |doi=10.2307/892085 |issn=0027-4380}}</ref> Di heman demê de mezinê mezopotamiyan ji zarokan xwe re sitranan gotine û zarokan wan jî mezin bûne û heman stranan ji zarokên xwe re gotine. Bi vî awayê heta ku nivîs li Mezopotamyayê pêş dikeve û belav dibe, stran wekê kevneşopiyeke devkî nifş bi nifş hatine veguhastin. Di heman demê de stranên mezopotamiyan bûne sedem ku bûyer û agahiyên giring ên ku li herêma qewimiye bi sedsalan nifş bi nifş were veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mirelman |pêşnav=Sam |tarîx=2009 |sernav=New Developments in the Social History of Music and Musicians in Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-for-traditional-music/article/abs/new-developments-in-the-social-history-of-music-and-musicians-in-ancient-iraq-syria-and-turkey/5BC97E96410317E56ADF229D46DA7B38 |kovar=Yearbook for Traditional Music |ziman=en |cild=41 |rr=12–22 |doi=10.1017/S0740155800004112 |issn=0740-1558}}</ref> === Jiiyana navmalbatî === Mezopotamya wekê ku di qanûnên li pey hev ên Urukagina, Lîpît Îştar û Hamurabî hatiye destnîşankirin, di dîroka xwe de her ku diçe zêdetir veguheriye civateke baviksalarî ku tê de mêr ji jinan pir bihêztir bûn. Wek mînak di serdema herî kevin a sumerî de "en" ku rahîbê serekeyê xwedabanûyên jin bû, rahîbê bilind ê xwedawendên mêr bû. Thorkild Jacobsen û zanistvanên din jî pêşniyar kirine ku civaka Mezopotamyaya destpêkê ji aliyê "konseyeke rûsipiyan" ve hatiye birêvebirin ku tê de nûnertiya jin û mêr bi awayekê wekhev bûn. Di heman de heman zanistvanan diyar kirine ku bi demê re her ku statuya jinan kêm bûye bi demê re statûya mêran jî her ku çûye zêde bûye.<ref name="Harris2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Harris |pêşnav=Rivkah |paşnav2=Bahrani |pêşnav2=Zainab |tarîx=2003 |sernav=Women of Babylon: Gender and Representation in Mesopotamia |url=https://doi.org/10.2307/3217861 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=123 |hejmar=1 |rr=199 |doi=10.2307/3217861 |issn=0003-0279}}</ref> Ji bo xwendina dibistanan tenê zarokên qiralan û kurên dewlemendan û kesên pispor, nivîskar, bijîşk, rêveberên perestgehan diçûn dibistanê.<ref name="Harris2003" /> Piraniya kurên kesên dewlemend pîşeya bavên wan fêrê wan dikirin an jî ji bo fêrbûna pîşeyekê din şagirtî dikirin. Zarokên qîz neçar bûn ku li malê bi dayikên xwe re bimînin ku fêrî karên malê û çêkirina xwarinê bibin û li zarokên biçûk binêrin. Hinek zarok di kutandina genim (dankut) an jî ji bo paqijkirina cihên ajalên malê alîkarî dikirin. Ji bo wê demê di dîrokê de neasayî bû ku jinên li Mezopotamyayê xwedî maf bûn ku jinan dikarin bibin xwedî milk û ger sedemeke wan ê baş hebûya, dikariyan ji hevjînê xwe cuda bibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago}}</ref> == Huner == Hunera Mezopotamyayê ji hezarsala 4ê berê zayînê heta ku împeratorîya hexemenîşî ku di sedsala 6ê berê zayînê de herêm fetih kiriye, wekê hunera herî mezin, pêşketî û berfireh ê li rojavayê Ewrasyayê, bi hunera Misira Kevnar re reqabet kiriye. Girîngiya sereke hunera Mezopotamyayê li ser şêweyên peykersaziyên domdar ên ji kevir û axê bû. Her çiqas berhemên wênesaziyên kêm hatine dîtin jî lê diyar e ku wênesazî bi giranî ji bo şêwazên neqişandin ên geometrîk û şêwazên neqişandin ên nebatî hatiye bikar anîn. Di heman demê de piraniya peykeran li Mezopotamyaya hatine renge kirin. Di serdema protolîteratê de ku bajarê Urûkê di vê serdemê de bajarekî serdest bû, berhemên pêşketî yên wekê vazoya warkayê û mohrên silindirî hatine hilberandin. Şêra Guennolê peykerê kevirê kisilî yê biçûk û berbiçav ê ji Elamê ye ku li dora salên 3000–2800 {{bz}} de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient Orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin Books |tarîx=1970 |isbn=978-0-14-056107-4 |çap=4th rev. impression |cih=Harmondsworth, Eng. |series=The Pelican history of art}}</ref> Ev peykerên şêra Guennolê bi stîla nîv mirov û nîv şêr hatine çêkirin. Piştî demekê hejmarek fîgurên kahîn û perestvanan bi çavên mezin hene ku bi piranî ji tozên gêcê hatine çêkirin ku van fîguran di perestgehê de wekê wêneyên kultê yên xwedê xizmet dikirin lê bermahiyên van peykeran gelek kêm hatine dîtin.<ref name="Frankfort1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The art and architecture of the ancient orient |paşnav=Frankfort |pêşnav=Henri |weşanger=Penguin |tarîx=1989 |isbn=978-0-14-056107-4 |cih=Harmondsworth |series=The Pelican history of art}}</ref> Peykerên ji serdema sumerî û akadî bi gelemperî bi çavên mezin û balkêş û bi rûyên dirêj ên mêran hatine çêkirin. Gelek şaheser li goristana qiraliyeta Urê hatine dîtin ({{nêzîkî}} 2650 {{bz}}) ku di nav wan de fîgureke beranê di nav deviyekê de, fîgureke gayekî sîfîr û fîgureke serê gayekî li ser yek ji lîrên Urê hene.<ref name="Frankfort1989"/> Stelên kevirî fîgurên pêşkêşên sondxwarinê an jî fîgurên pêşkêş kirin ên dibe ku serketinan bi bîr tînin û cejnan nîşan didin, di perestgehan de hatine dîtin ku berevajî fîgurên pêşkêş kirin ên fermîtir, nivîsên ku van fîguran rave bikin tune ne.<ref name="Frankfort1989"/> Stela perçe perçe ya Qermiçîyan mînakeke cureya neqşkirî ya destpêkê ye.<ref name="Frankfort1989"/> <gallery widths="170" heights="170"> Wêne:Rock Relief of Iddin-Sin, King of Simurrum, c. 2000 BC (detail).jpg|Qiral Îdîn-Sîn ê Keyaniya Sîmûrrum, bi kêrek û kevanek di destê wî de li ber xwedawenda Îştar dijminekî ditepisîne. Wêne:Genie benisseur (3565923284).jpg|Rolyefeke fîgureke baskdar Stele of Vultures detail 02.jpg|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên bi sêwiranên geometrîkî yên ji kelûpelên Samarrayê ku li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Şîkagoyê]] ye </gallery> == Cotkarî == [[Wêne:Fertile Crescent.svg|thumb|220px|Nexşeya herêma heyva berhemdar a li Mezopotamyayê ku herêmeke çandiniya mezopotamiyan bû]] Çandiniya avî bi çandên Samara û Hecî Mihemed li dora sala 5000ê {{bz}} ji çiyayên Zagrosê (ji Rojhilata Kurdistanê ber bi Başûrê Kurdistanê û Mezopotamyayê ve) ber bi başûr ve belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Earth and Its Peoples |paşnav=Bulliet |pêşnav=Richard |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-538-74438-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jvsVSqhw-FAC&pg=PA29 |paşnav2=Crossley |pêşnav2=Pamela |paşnav3=Headrick |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Hirsch |pêşnav4=Steven |paşnav5=Johnson |pêşnav5=Lyman}}</ref> Ji serdema destpêkê ve heya serdema xanedaniya sêyem a Urê perestgehan xwedî sêyeka ji erdê berdest bûn lê bi demê re ji ber zêde bûna milkên qiralyetan û milkên din ên taybet ev rêje her ku çûye kêmtir bûye. Peyva Ensî ji bo danasîna kesê erkdar ên ku karê hemî aliyên çandiniya perestgehan organîze dikir dihat bikar anîn. Hatiye diyarkirin ku şêniyên gundî bi gelemperî di çandiniyê de, nemaze li erdên perestgehan an qesran xebitîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonians |paşnav=Saggs |pêşnav=Henry W. F. |weşanger=California Univ. Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley |series=Peoples of the past}}</ref> Erdnîgariya başûrê Mezopotamyayê wisa ye ku çandinî tenê bi avdanî û bi avdana gurr çêdibû ku vê yekê bandoreke kûr li ser pêşveçûna şaristaniya Mezopotamyaya destpêkê kiriye. Pêdiviya avdanê bûye sedem ku sumerî û paşê jî akadî bajarên xwe li kêleka çemên Dîcle û Firat û li ser şaxên van çeman ava bikin. Bajarên mezin ên wekê Ur û Urûk li ser şaxên Firatê ava bûne û hinek bajarên din, bi taybetî bajarê Lagaşê li ser şaxên Dîcleyê hatine avakirin.<ref name="Powell1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Powell |pêşnav=Marvin A. |paşnav2=Roux |pêşnav2=Georges |tarîx=1995 |sernav=Ancient Iraq |url=https://doi.org/10.2307/605329 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=115 |hejmar=1 |rr=129 |doi=10.2307/605329 |issn=0003-0279}}</ref> Çemên avê ji bo masîvaniyê, ji bo ava vexwarin û hem jî ji bo avdana çandiniyê hatine bikaranîn û ji bo materyalên avahîsaziyê jî sûd ji ava çeman hatiye wergirtin. Bi avdanê re dabîn kirina xwarina li Mezopotamyayê dişibe karê cotkarî dabîn kirina xwarina li deştên Kanadayê.<ref name="Powell1995" /> Geliyên çemên Dîcle û Firatê beşa bakurê rojhilatê nîvbera heyva berhemdar pêk anîne ku geliyê çemê [[Urdun]]ê û çemê [[Nîl]]ê jî di nav de bû. Her çiqas erdên nêzîkî çeman berhemdar û ji bo çandiniyê baş bin jî, beşên erdên dûrtir ji avê hişk û bi piranî ji bo jiyana mirovan ne guncav bûn. Bi vî awayê pêşxistina avdanê ji bo şêniyên Mezopotamyayê gelek giring bû. Gelek caran çandinî xira bûye ku ji ber vê yekê çavkaniyên din ên xwarinê ku di nav de çêlek û berx hebûn hatine parastin. Bi demê re beşên herî başûrê Mezopotamyaya Sumerî ji zêdebûna şorbûna axê êş kişandiye ku di dawiyê de bûye sedema hilweşîna hêdî hêdî ya bajaran û rêveberiya navendî ya sumeriyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kuweytê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezopotamya| ]] 78von2rb81tax1fsn7ja1racghrzqvg 0 1446 2068282 2065426 2026-06-29T15:59:11Z VikiAzad 99135 /* */ 2068282 wikitext text/x-wiki {{Çend problem|{{Kêm|tarîx=gulan 2026}} {{Ne kurdî|tarîx=gulan 2026}} }} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Eyûbiyan | nav = الأيوبيون al-Ayyūbīyūn | nav ziman = [[Erebî]] | sal destpêk = 1171 | sal dawî = 1260/1517 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | al lînk = Ala Eyûbiyan | nîşan = Saladin's Standard.svg | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = AyyubidGreatest.png | binnexşe = Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an | hikûmet = | paytext = [[Qahîre]] (1171-1254) <br> [[Şam]] (1254-1341) | sernav paytext = | ziman = [[Kurdî]], [[erebî]] | dîn = [[Îslam]] ([[sunîtî]]) | tbh = | tbh kes = | rêveberî = [[Siltan]]î | dirav = [[Dînar]] | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = Sedsala 12em | gelhe = 7.200.000 (têne Misir û Suriyê) | berbelavî = | gelhe2 sal = | gelhe2 = | berbelavî2 = | gelhe3 sal = | gelhe3 = | berbelavî3 = | rûerd sal = 1190<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of world-systems research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | rûerd = 2.250.000 | rûerd2 sal = 1220 | rûerd2 = 3.750.000 | bûyer1 = Ji aliyê Selahedîn ve hatiye damezrandin | bûyer1 sal = 1171 | bûyer2 = Hilweşandin | bûyer2 sal = 1260 | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]]î | serokE1 sal = 1174–1193 | serokE1 = [[Selahedînê Eyûbî]] | serokE2 sal = 1193–1198 | serokE2 = [[Ezîz Osman]] | serokE3 sal = 1198–1200 | serokE3 = [[Mansur]] | serokE4 sal = 1200–1218 | serokE4 = [[Adil I]] | serokE5 sal = 1218–1238 | serokE5 = [[Kamîl]] | serokE6 sal = 1238–1240 | serokE6 = [[Adil II]] | serokE7 sal = 1240–1249 | serokE7 = [[Salehê Eyûbî]] | serokE8 sal = 1250–1254 | serokE8 = [[Eşref Musa]] | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = [[Xîlafeta Fatimiyan]] | berê1 al = Rectangular green flag.svg | berê2 = [[Xanedana Zengiyan]] | berê2 al = Zengid dynasty, 1127 - 1183.PNG | berê3 = [[Keyaniya Orşelîmê]] | berê3 al = Vexillum Regni Hierosolymae.svg | berê4 = [[Xanedana Zurayid]] | berê4 al = | berê5 = [[Keyaniya Gurcistanê]] | berê6 = [[Xelatşahan]] | berê7 = [[Ertûqî]] | paşê1 = [[Dewleta Memlûkan]] | paşê1 al = Mameluke Flag.svg | paşê2 = [[Xanedana Rasuliyan]] | paşê2 al = Rasulid_1264.jpg | paşê3 = [[Mîrektiya Melîkan]] | paşê3 al = | paşê4 = [[Xanedana Xoyê]] | paşê5 = [[Mîrektiya Şirwane]] | paşê6 = [[Mîrektiya Kilîsê]] | paşê7 = [[Mîrektiya Çewlig]] | nîşe = }} {{Kurd}}'''Xanedana''' '''Eyûbiyan''', xanedanekî dîrokî ya [[kurd]] bû. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke [[kurd]] e ji êla Rewadiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ji vê êlê [[Şadî]] bi herdû kurên xwe re Esededîn [[Şêrko]] û [[Necmedîn Eyûb]] ji gundê [[Ecdankan]]ê çûne [[Bexda]]yê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li [[Tikrît]]ê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta [[Mucehededînê Gîtanî]] de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. [[Selahedînê Eyûbî|Selaheddîn Eyûbî]] di [[1136]] an de li Tekrîtê hate dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selahaddin-i-eyyubi |sernav=SELÂHADDÎN-i EYYÛBÎ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Bav û apê Selahedîn çûne cem [[Îmadedîn Zengî]] xwediyê [[Mûsil]]ê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê [[Belbek]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x52008 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Nav == Di çavkaniyên serdema navînê îslamî de, Eyûbî bi navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: دولة الکردية, bi tîpên latînî: Dawlat al-Kurdiyya), "Dewleta Kurdan" (bi erebî: دولة الأکراد, bi tîpên latînî: Dawlet al-Akrād)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |tercimeya-sernav=Xebatên ser Dîroka Kurdan: Împeratorî, Etnîsîte û Nasname |paşnav=Rhys Bajalan |pêşnav=Djene |sal=2017 |tarîx= |rr=19–22 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Studies_in_Kurdish_History.html }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mongols in Mamluk eyes: Representing ethnic others in the medieval Middle East |paşnav=Van den bent |pêşnav=J. |sal=2020 |rr=27 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Mongols_in_Mamluk_Eyes.html }}</ref>, an navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: المملکة الحصينة الأکرادية, bi tîpên latînî: al-Mamlaka al-Ḥasina al-Akrādiyya). Ji bo mînak, [[Mihemed ibn Îbrahîm El-Xezracî]], nivîskar û [[dîroknas]]ek di dawiya dema Eyûbiyan de, pirtûkek dîrokî bi navê 'Tar'îkh el-Dawlat el-Akrād wal-Atrāk' (Dîroka Dewleta Kurdan û Tirkan) nivîsand. Ji bo Kurd re Eyubîyan, lê Tirk re jî [[Dewleta Memlûkan|Memlûkan]] dihat gotin ku di sala 1250'an de li ser Eyubîyan [[Misira kevnare|Misirê]] ketin. Ji wan re dihat gotin wek "Kurdên Eyûbî: (الأکراد الأيوبية, al-Akrād al-Ayyūbiyya) û "Serokên Kurdên Misirê" hatin naskirin. Bi navê Eyûbî jî paş navê bavê Selahedîn, [[Necmedîn Eyûb]] tê. == Dîrok == === Esl === Pêşîye xanedana Eyûbî [[Necmedîn Eyûb]] mensûbê eşîra Rewadî bû ku ew bi xwe şaxekî eşîra [[Hezbanî (xanedan)|Hezbaniyan]] e ye wan eşîran jî Kurd bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |tercimeya-sernav=Xebatên Dîroka Kafkasî |paşnav=Vladîmîr |pêşnav=Mînorsky |sal=1953 |rr=124 |ziman=en |jêgirtin=Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to Duwin. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya |url=https://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory/page/124 }}</ref> Bav û kalên Eyûb li bajarê Dvinê li Bakurê Ermenîstanê de bi cih bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Iranica Vol. III |tercimeya-sernav=Ansîklopediya Îranîka Cîld III |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |sal=1987 |rr=164–167 }}</ref> Rewadî di wî bajarê de siyasî û leşkerî ve kesên elît bûn.[[Wêne:AleppoAyyubidPalace.jpg|çep|thumb|250x250px|Qesrekî Eyûbiyan li Helebê]] Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû [[Şam]]ê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê [[Heleb]]ê. Nûredînê Zengî [[Hims]] û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, [[Şêrko]] jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0049.xml |sernav=Ayyubids |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû. Ji ber ko [[Freng]]an çavên xwe berdane [[Misir|Misre]], [[Şêrko]] dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê [[Skenderiyê]]. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (''al-'Adid'') êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir. Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê [[Hetîn]]ê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê [[Richard]] (bixwîne: ''Rîçard''), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala [[1192]] levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav [[Sûr]] û [[Yafa]] de titişt di destê xaçperestan de nema.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ayyubids |sernav=Ayyubids {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê [[Yemen]], [[Misir]], [[Sûriya]] û welatê [[Cezîrê]] (niha di nav destê [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Tirkiye]]yê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev. == Hikûmdar == [[Wêne: Ayyubid al Adil 1201 Damascus.jpg|thumb|perêyen Eyûbi sala 1201]] '''Hikûmdaren [[Misir]]ê''' * 1171–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1198: [[Al-Aziz (Eyûbî)|al-Aziz Uthman]], * 1198–1200: [[al-Mansur (Eyûbî)|al-Mansur Muhammad I.]], dessen Sohn * 1200–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1240: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1240–1249: [[as-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1254: [[al-Aschraf (Ägypten)|al-Aschraf Musa]] '''Hikûmdaren [[Sûrî|Sûriyê]]''' * 1174–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1196: al-Afdal Nur * 1196–1218: al-Adil Abu Bakr I. * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1229: [[an-Nasir Dawud]] * 1229–1237: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1237–1237: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1237–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1238: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1238–1239: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1239–1245: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1245–1249: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren [[Heleb]]ê''' * 1183–1186: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1186–1216: [[Az-Zahir Ghazi|as-Zahir Ghazi]] * 1216–1236: [[al-Aziz Muhammad]] * 1236–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren Hemayê''' * 1178–1191: [[Al-Muzaffar Umar I. (Hama)|al-Muzaffar Umar I.]] * 1191–1221: [[Al-Mansur Muhammad I. (Hama)|al-Mansur Muhammad I.]] * 1221–1229: [[An-Nasir Kilidsch Arslan (Hama)|an-Nasir Kilidsch Arslan]] * 1229–1244: [[Al-Muzaffar Mahmud (Hama)|al-Muzaffar Mahmud]] * 1244–1284: [[Al-Mansur Muhammad II. (Hama)|al-Mansur Muhammad II.]], dessen Sohn * 1284–1299: [[Al-Muzaffar Umar II. (Hama)|al-Muzaffar Umar II.]] * 1310–1331: [[Abu l-Fida|al-Mu'ayyad Abu l-Fida]] (Xronîst) * 1331–1334: [[Al-Afdal Muhammad III. (Hama)|al-Afdal Muhammad III.]] '''Mîren Homîse''' * 1164–1169: [[Schirkuh|Asad ad-Din Schirkuh I.]] * 1178–1186: [[Nasir ad-Din Muhammad (Homs)|Nasir ad-Din Muhammad]] * 1186–1240: [[al-Mudschahid Schirkuh|al-Mudschahid Schirkuh II.]] * 1240–1246: [[Al-Mansur Ibrahim (Homs)|al-Mansur Ibrahim]] * 1246–1248: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] * 1248–1260: [[an-Nasir Yusuf]] * 1248–1263: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] '''Mîren Kêrak''' * 1188–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1248: [[an-Nasir Dawud]] * 1250–1263: [[Al-Mughith Umar (Kerak)|al-Mughith Umar]] '''Mîren [[Yemen]]ê''' * 1173–1179: [[Turan Schah (Gouverneur)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1179–1197: [[Al-Aziz Tughtegin (Jemen)|al-Aziz Tughtegin]] * 1197–1202: [[al-Mu'izz Ismail (Jemen)|al-Mu'izz Ismail]] * 1202–1214: [[An-Nasir Ayyub (Jemen)|an-Nasir Ayyub]] * 1214–1215: [[al-Muzaffar Sulaiman]] * 1215–1229: [[Al-Mas'ud Yusuf (Jemen)|al-Mas'ud Yusuf]] '''Mîren [[Cîzîra Botan]]''' * 1185–1193: [[Saladin|an-Nasir Yusuf (Saladin)]] * 1193–1200: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1200–1210: [[al-Wahad Ayyub (Mesopotamien)|al-Wahad Ayyub]] * 1210–1220: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1220–1247: [[al-Muzaffar Ghazi (Mesopotamien)|al-Muzaffar Ghazi]] * 1247–1260: al-Kamil Muhammad '''Mîren [[Heskîf]]ê''' * 1232–1239: as-Salih Ayyub * 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah, == Mijarên têkildar == * [[Zengiyan]] * [[Fatimî]] * [[Împeratoriya Mongolan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 12an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1171ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan|Eyûbiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1340î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eyûbî| ]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] icp6rqnltquggn21mngf5502rtepcok 2068283 2068282 2026-06-29T16:04:34Z VikiAzad 99135 /* */ 2068283 wikitext text/x-wiki {{Çend problem|{{Kêm|tarîx=gulan 2026}} {{Ne kurdî|tarîx=gulan 2026}} }} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Eyûbiyan | nav = الأيوبيون al-Ayyūbīyūn | nav ziman = [[Erebî]] | sal destpêk = 1171 | sal dawî = 1260/1517 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | al lînk = Ala Eyûbiyan | nîşan = Saladin's Standard.svg | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = AyyubidGreatest.png | binnexşe = Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an | hikûmet = | paytext = [[Qahîre]] (1171-1254) <br> [[Şam]] (1254-1341) | sernav paytext = | ziman = [[Kurdî]], [[erebî]] | dîn = [[Îslam]] ([[sunîtî]]) | tbh = | tbh kes = | rêveberî = [[Siltan]]î | dirav = [[Dînar]] | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = Sedsala 12em | gelhe = 7.200.000 (têne Misir û Suriyê) {{çavkanî hewce ye}} | berbelavî = | gelhe2 sal = | gelhe2 = | berbelavî2 = | gelhe3 sal = | gelhe3 = | berbelavî3 = | rûerd sal = 1190<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of world-systems research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | rûerd = 2.250.000 | rûerd2 sal = 1220 | rûerd2 = 3.750.000 | bûyer1 = Ji aliyê Selahedîn ve hatiye damezrandin | bûyer1 sal = 1171 | bûyer2 = Hilweşandin | bûyer2 sal = 1260 | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]]î | serokE1 sal = 1174–1193 | serokE1 = [[Selahedînê Eyûbî]] | serokE2 sal = 1193–1198 | serokE2 = [[Ezîz Osman]] | serokE3 sal = 1198–1200 | serokE3 = [[Mansur]] | serokE4 sal = 1200–1218 | serokE4 = [[Adil I]] | serokE5 sal = 1218–1238 | serokE5 = [[Kamîl]] | serokE6 sal = 1238–1240 | serokE6 = [[Adil II]] | serokE7 sal = 1240–1249 | serokE7 = [[Salehê Eyûbî]] | serokE8 sal = 1250–1254 | serokE8 = [[Eşref Musa]] | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = [[Xîlafeta Fatimiyan]] | berê1 al = Rectangular green flag.svg | berê2 = [[Xanedana Zengiyan]] | berê2 al = Zengid dynasty, 1127 - 1183.PNG | berê3 = [[Keyaniya Orşelîmê]] | berê3 al = Vexillum Regni Hierosolymae.svg | berê4 = [[Xanedana Zurayid]] | berê4 al = | berê5 = [[Keyaniya Gurcistanê]] | berê6 = [[Xelatşahan]] | berê7 = [[Ertûqî]] | paşê1 = [[Dewleta Memlûkan]] | paşê1 al = Mameluke Flag.svg | paşê2 = [[Xanedana Rasuliyan]] | paşê2 al = Rasulid_1264.jpg | paşê3 = [[Mîrektiya Melîkan]] | paşê3 al = | paşê4 = [[Xanedana Xoyê]] | paşê5 = [[Mîrektiya Şirwane]] | paşê6 = [[Mîrektiya Kilîsê]] | paşê7 = [[Mîrektiya Çewlig]] | nîşe = }} {{Kurd}}'''Xanedana''' '''Eyûbiyan''', xanedanekî dîrokî ya [[kurd]] bû. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke [[kurd]] e ji êla Rewadiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ji vê êlê [[Şadî]] bi herdû kurên xwe re Esededîn [[Şêrko]] û [[Necmedîn Eyûb]] ji gundê [[Ecdankan]]ê çûne [[Bexda]]yê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li [[Tikrît]]ê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta [[Mucehededînê Gîtanî]] de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. [[Selahedînê Eyûbî|Selaheddîn Eyûbî]] di [[1136]] an de li Tekrîtê hate dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selahaddin-i-eyyubi |sernav=SELÂHADDÎN-i EYYÛBÎ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Bav û apê Selahedîn çûne cem [[Îmadedîn Zengî]] xwediyê [[Mûsil]]ê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê [[Belbek]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x52008 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Nav == Di çavkaniyên serdema navînê îslamî de, Eyûbî bi navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: دولة الکردية, bi tîpên latînî: Dawlat al-Kurdiyya), "Dewleta Kurdan" (bi erebî: دولة الأکراد, bi tîpên latînî: Dawlet al-Akrād)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |tercimeya-sernav=Xebatên ser Dîroka Kurdan: Împeratorî, Etnîsîte û Nasname |paşnav=Rhys Bajalan |pêşnav=Djene |sal=2017 |tarîx= |rr=19–22 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Studies_in_Kurdish_History.html }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mongols in Mamluk eyes: Representing ethnic others in the medieval Middle East |paşnav=Van den bent |pêşnav=J. |sal=2020 |rr=27 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Mongols_in_Mamluk_Eyes.html }}</ref>, an navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: المملکة الحصينة الأکرادية, bi tîpên latînî: al-Mamlaka al-Ḥasina al-Akrādiyya). Ji bo mînak, [[Mihemed ibn Îbrahîm El-Xezracî]], nivîskar û [[dîroknas]]ek di dawiya dema Eyûbiyan de, pirtûkek dîrokî bi navê 'Tar'îkh el-Dawlat el-Akrād wal-Atrāk' (Dîroka Dewleta Kurdan û Tirkan) nivîsand. Ji bo Kurd re Eyubîyan, lê Tirk re jî [[Dewleta Memlûkan|Memlûkan]] dihat gotin ku di sala 1250'an de li ser Eyubîyan [[Misira kevnare|Misirê]] ketin. Ji wan re dihat gotin wek "Kurdên Eyûbî: (الأکراد الأيوبية, al-Akrād al-Ayyūbiyya) û "Serokên Kurdên Misirê" hatin naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi navê Eyûbî jî paş navê bavê Selahedîn, [[Necmedîn Eyûb]] tê. == Dîrok == === Esl === Pêşîye xanedana Eyûbî [[Necmedîn Eyûb]] mensûbê eşîra Rewadî bû ku ew bi xwe şaxekî eşîra [[Hezbanî (xanedan)|Hezbaniyan]] e ye wan eşîran jî Kurd bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |tercimeya-sernav=Xebatên Dîroka Kafkasî |paşnav=Vladîmîr |pêşnav=Mînorsky |sal=1953 |rr=124 |ziman=en |jêgirtin=Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to Duwin. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya |url=https://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory/page/124 }}</ref> Bav û kalên Eyûb li bajarê Dvinê li Bakurê Ermenîstanê de bi cih bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Iranica Vol. III |tercimeya-sernav=Ansîklopediya Îranîka Cîld III |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |sal=1987 |rr=164–167 }}</ref> Rewadî di wî bajarê de siyasî û leşkerî ve kesên elît bûn.[[Wêne:AleppoAyyubidPalace.jpg|çep|thumb|250x250px|Qesrekî Eyûbiyan li Helebê]] Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû [[Şam]]ê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê [[Heleb]]ê. Nûredînê Zengî [[Hims]] û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, [[Şêrko]] jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0049.xml |sernav=Ayyubids |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû. Ji ber ko [[Freng]]an çavên xwe berdane [[Misir|Misre]], [[Şêrko]] dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê [[Skenderiyê]]. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (''al-'Adid'') êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê [[Hetîn]]ê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê [[Richard]] (bixwîne: ''Rîçard''), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala [[1192]] levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav [[Sûr]] û [[Yafa]] de titişt di destê xaçperestan de nema.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ayyubids |sernav=Ayyubids {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê [[Yemen]], [[Misir]], [[Sûriya]] û welatê [[Cezîrê]] (niha di nav destê [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Tirkiye]]yê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hikûmdar == [[Wêne: Ayyubid al Adil 1201 Damascus.jpg|thumb|perêyen Eyûbi sala 1201]] '''Hikûmdaren [[Misir]]ê''' * 1171–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1198: [[Al-Aziz (Eyûbî)|al-Aziz Uthman]], * 1198–1200: [[al-Mansur (Eyûbî)|al-Mansur Muhammad I.]], dessen Sohn * 1200–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1240: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1240–1249: [[as-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1254: [[al-Aschraf (Ägypten)|al-Aschraf Musa]] '''Hikûmdaren [[Sûrî|Sûriyê]]''' * 1174–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1196: al-Afdal Nur * 1196–1218: al-Adil Abu Bakr I. * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1229: [[an-Nasir Dawud]] * 1229–1237: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1237–1237: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1237–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1238: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1238–1239: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1239–1245: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1245–1249: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren [[Heleb]]ê''' * 1183–1186: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1186–1216: [[Az-Zahir Ghazi|as-Zahir Ghazi]] * 1216–1236: [[al-Aziz Muhammad]] * 1236–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren Hemayê''' * 1178–1191: [[Al-Muzaffar Umar I. (Hama)|al-Muzaffar Umar I.]] * 1191–1221: [[Al-Mansur Muhammad I. (Hama)|al-Mansur Muhammad I.]] * 1221–1229: [[An-Nasir Kilidsch Arslan (Hama)|an-Nasir Kilidsch Arslan]] * 1229–1244: [[Al-Muzaffar Mahmud (Hama)|al-Muzaffar Mahmud]] * 1244–1284: [[Al-Mansur Muhammad II. (Hama)|al-Mansur Muhammad II.]], dessen Sohn * 1284–1299: [[Al-Muzaffar Umar II. (Hama)|al-Muzaffar Umar II.]] * 1310–1331: [[Abu l-Fida|al-Mu'ayyad Abu l-Fida]] (Xronîst) * 1331–1334: [[Al-Afdal Muhammad III. (Hama)|al-Afdal Muhammad III.]] '''Mîren Homîse''' * 1164–1169: [[Schirkuh|Asad ad-Din Schirkuh I.]] * 1178–1186: [[Nasir ad-Din Muhammad (Homs)|Nasir ad-Din Muhammad]] * 1186–1240: [[al-Mudschahid Schirkuh|al-Mudschahid Schirkuh II.]] * 1240–1246: [[Al-Mansur Ibrahim (Homs)|al-Mansur Ibrahim]] * 1246–1248: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] * 1248–1260: [[an-Nasir Yusuf]] * 1248–1263: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] '''Mîren Kêrak''' * 1188–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1248: [[an-Nasir Dawud]] * 1250–1263: [[Al-Mughith Umar (Kerak)|al-Mughith Umar]] '''Mîren [[Yemen]]ê''' * 1173–1179: [[Turan Schah (Gouverneur)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1179–1197: [[Al-Aziz Tughtegin (Jemen)|al-Aziz Tughtegin]] * 1197–1202: [[al-Mu'izz Ismail (Jemen)|al-Mu'izz Ismail]] * 1202–1214: [[An-Nasir Ayyub (Jemen)|an-Nasir Ayyub]] * 1214–1215: [[al-Muzaffar Sulaiman]] * 1215–1229: [[Al-Mas'ud Yusuf (Jemen)|al-Mas'ud Yusuf]] '''Mîren [[Cîzîra Botan]]''' * 1185–1193: [[Saladin|an-Nasir Yusuf (Saladin)]] * 1193–1200: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1200–1210: [[al-Wahad Ayyub (Mesopotamien)|al-Wahad Ayyub]] * 1210–1220: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1220–1247: [[al-Muzaffar Ghazi (Mesopotamien)|al-Muzaffar Ghazi]] * 1247–1260: al-Kamil Muhammad '''Mîren [[Heskîf]]ê''' * 1232–1239: as-Salih Ayyub * 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah, == Mijarên têkildar == * [[Zengiyan]] * [[Fatimî]] * [[Împeratoriya Mongolan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 12an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1171ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan|Eyûbiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1340î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eyûbî| ]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] t9jums48vt3mae2ztiv9tqbqzlgo8m3 2068287 2068283 2026-06-29T16:12:09Z VikiAzad 99135 /* Dîrok */ beralikirinê xelet hate rastkirin 2068287 wikitext text/x-wiki {{Çend problem|{{Kêm|tarîx=gulan 2026}} {{Ne kurdî|tarîx=gulan 2026}} }} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Eyûbiyan | nav = الأيوبيون al-Ayyūbīyūn | nav ziman = [[Erebî]] | sal destpêk = 1171 | sal dawî = 1260/1517 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | al lînk = Ala Eyûbiyan | nîşan = Saladin's Standard.svg | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = AyyubidGreatest.png | binnexşe = Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an | hikûmet = | paytext = [[Qahîre]] (1171-1254) <br> [[Şam]] (1254-1341) | sernav paytext = | ziman = [[Kurdî]], [[erebî]] | dîn = [[Îslam]] ([[sunîtî]]) | tbh = | tbh kes = | rêveberî = [[Siltan]]î | dirav = [[Dînar]] | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = Sedsala 12em | gelhe = 7.200.000 (têne Misir û Suriyê) {{çavkanî hewce ye}} | berbelavî = | gelhe2 sal = | gelhe2 = | berbelavî2 = | gelhe3 sal = | gelhe3 = | berbelavî3 = | rûerd sal = 1190<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of world-systems research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | rûerd = 2.250.000 | rûerd2 sal = 1220 | rûerd2 = 3.750.000 | bûyer1 = Ji aliyê Selahedîn ve hatiye damezrandin | bûyer1 sal = 1171 | bûyer2 = Hilweşandin | bûyer2 sal = 1260 | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]]î | serokE1 sal = 1174–1193 | serokE1 = [[Selahedînê Eyûbî]] | serokE2 sal = 1193–1198 | serokE2 = [[Ezîz Osman]] | serokE3 sal = 1198–1200 | serokE3 = [[Mansur]] | serokE4 sal = 1200–1218 | serokE4 = [[Adil I]] | serokE5 sal = 1218–1238 | serokE5 = [[Kamîl]] | serokE6 sal = 1238–1240 | serokE6 = [[Adil II]] | serokE7 sal = 1240–1249 | serokE7 = [[Salehê Eyûbî]] | serokE8 sal = 1250–1254 | serokE8 = [[Eşref Musa]] | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = [[Xîlafeta Fatimiyan]] | berê1 al = Rectangular green flag.svg | berê2 = [[Xanedana Zengiyan]] | berê2 al = Zengid dynasty, 1127 - 1183.PNG | berê3 = [[Keyaniya Orşelîmê]] | berê3 al = Vexillum Regni Hierosolymae.svg | berê4 = [[Xanedana Zurayid]] | berê4 al = | berê5 = [[Keyaniya Gurcistanê]] | berê6 = [[Xelatşahan]] | berê7 = [[Ertûqî]] | paşê1 = [[Dewleta Memlûkan]] | paşê1 al = Mameluke Flag.svg | paşê2 = [[Xanedana Rasuliyan]] | paşê2 al = Rasulid_1264.jpg | paşê3 = [[Mîrektiya Melîkan]] | paşê3 al = | paşê4 = [[Xanedana Xoyê]] | paşê5 = [[Mîrektiya Şirwane]] | paşê6 = [[Mîrektiya Kilîsê]] | paşê7 = [[Mîrektiya Çewlig]] | nîşe = }} {{Kurd}}'''Xanedana''' '''Eyûbiyan''', xanedanekî dîrokî ya [[kurd]] bû. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke [[kurd]] e ji êla Rewadiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ji vê êlê [[Şadî]] bi herdû kurên xwe re Esededîn [[Şêrko]] û [[Necmedîn Eyûb]] ji gundê [[Ecdankan]]ê çûne [[Bexda]]yê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li [[Tikrît]]ê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta [[Mucehededînê Gîtanî]] de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. [[Selahedînê Eyûbî|Selaheddîn Eyûbî]] di [[1136]] an de li Tekrîtê hate dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selahaddin-i-eyyubi |sernav=SELÂHADDÎN-i EYYÛBÎ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Bav û apê Selahedîn çûne cem [[Îmadedîn Zengî]] xwediyê [[Mûsil]]ê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê [[Belbek]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x52008 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Nav == Di çavkaniyên serdema navînê îslamî de, Eyûbî bi navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: دولة الکردية, bi tîpên latînî: Dawlat al-Kurdiyya), "Dewleta Kurdan" (bi erebî: دولة الأکراد, bi tîpên latînî: Dawlet al-Akrād)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |tercimeya-sernav=Xebatên ser Dîroka Kurdan: Împeratorî, Etnîsîte û Nasname |paşnav=Rhys Bajalan |pêşnav=Djene |sal=2017 |tarîx= |rr=19–22 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Studies_in_Kurdish_History.html }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mongols in Mamluk eyes: Representing ethnic others in the medieval Middle East |paşnav=Van den bent |pêşnav=J. |sal=2020 |rr=27 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Mongols_in_Mamluk_Eyes.html }}</ref>, an navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: المملکة الحصينة الأکرادية, bi tîpên latînî: al-Mamlaka al-Ḥasina al-Akrādiyya). Ji bo mînak, [[Mihemed ibn Îbrahîm El-Xezracî]], nivîskar û [[dîroknas]]ek di dawiya dema Eyûbiyan de, pirtûkek dîrokî bi navê 'Tar'îkh el-Dawlat el-Akrād wal-Atrāk' (Dîroka Dewleta Kurdan û Tirkan) nivîsand. Ji bo Kurd re Eyubîyan, lê Tirk re jî [[Dewleta Memlûkan|Memlûkan]] dihat gotin ku di sala 1250'an de li ser Eyubîyan [[Misira kevnare|Misirê]] ketin. Ji wan re dihat gotin wek "Kurdên Eyûbî: (الأکراد الأيوبية, al-Akrād al-Ayyūbiyya) û "Serokên Kurdên Misirê" hatin naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi navê Eyûbî jî paş navê bavê Selahedîn, [[Necmedîn Eyûb]] tê. == Dîrok == === Esl === Pêşîye xanedana Eyûbî [[Necmedîn Eyûb]] mensûbê eşîra Rewadî bû ku ew bi xwe şaxekî eşîra [[Hezbanî (xanedan)|Hezbaniyan]] e ye wan eşîran jî Kurd bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |tercimeya-sernav=Xebatên Dîroka Kafkasî |paşnav=Vladîmîr |pêşnav=Mînorsky |sal=1953 |rr=124 |ziman=en |jêgirtin=Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to Duwin. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya |url=https://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory/page/124 }}</ref> Bav û kalên Eyûb li bajarê Dvinê li Bakurê Ermenîstanê de bi cih bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Iranica Vol. III |tercimeya-sernav=Ansîklopediya Îranîka Cîld III |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |sal=1987 |rr=164–167 }}</ref> Rewadî di wî bajarê de siyasî û leşkerî ve kesên elît bûn.[[Wêne:AleppoAyyubidPalace.jpg|çep|thumb|250x250px|Qesrekî Eyûbiyan li Helebê]] Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû [[Şam]]ê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê [[Heleb]]ê. Nûredînê Zengî [[Hims]] û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, [[Şêrko]] jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0049.xml |sernav=Ayyubids |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû. Ji ber ko [[Freng]]an çavên xwe berdane [[Misir|Misre]], [[Şêrko]] dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê [[Skenderiyê]]. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (''al-'Adid'') êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê [[Hetîn]]ê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê [[Richard]] (bixwîne: ''Rîçard''), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala [[1192]] levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav [[Tîros (bajar)|Sûr]] û [[Yafa]] de titişt di destê xaçperestan de nema.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ayyubids |sernav=Ayyubids {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê [[Yemen]], [[Misir]], [[Sûriya]] û welatê [[Cezîrê]] (niha di nav destê [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Tirkiye]]yê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hikûmdar == [[Wêne: Ayyubid al Adil 1201 Damascus.jpg|thumb|perêyen Eyûbi sala 1201]] '''Hikûmdaren [[Misir]]ê''' * 1171–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1198: [[Al-Aziz (Eyûbî)|al-Aziz Uthman]], * 1198–1200: [[al-Mansur (Eyûbî)|al-Mansur Muhammad I.]], dessen Sohn * 1200–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1240: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1240–1249: [[as-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1254: [[al-Aschraf (Ägypten)|al-Aschraf Musa]] '''Hikûmdaren [[Sûrî|Sûriyê]]''' * 1174–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1196: al-Afdal Nur * 1196–1218: al-Adil Abu Bakr I. * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1229: [[an-Nasir Dawud]] * 1229–1237: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1237–1237: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1237–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1238: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1238–1239: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1239–1245: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1245–1249: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren [[Heleb]]ê''' * 1183–1186: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1186–1216: [[Az-Zahir Ghazi|as-Zahir Ghazi]] * 1216–1236: [[al-Aziz Muhammad]] * 1236–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren Hemayê''' * 1178–1191: [[Al-Muzaffar Umar I. (Hama)|al-Muzaffar Umar I.]] * 1191–1221: [[Al-Mansur Muhammad I. (Hama)|al-Mansur Muhammad I.]] * 1221–1229: [[An-Nasir Kilidsch Arslan (Hama)|an-Nasir Kilidsch Arslan]] * 1229–1244: [[Al-Muzaffar Mahmud (Hama)|al-Muzaffar Mahmud]] * 1244–1284: [[Al-Mansur Muhammad II. (Hama)|al-Mansur Muhammad II.]], dessen Sohn * 1284–1299: [[Al-Muzaffar Umar II. (Hama)|al-Muzaffar Umar II.]] * 1310–1331: [[Abu l-Fida|al-Mu'ayyad Abu l-Fida]] (Xronîst) * 1331–1334: [[Al-Afdal Muhammad III. (Hama)|al-Afdal Muhammad III.]] '''Mîren Homîse''' * 1164–1169: [[Schirkuh|Asad ad-Din Schirkuh I.]] * 1178–1186: [[Nasir ad-Din Muhammad (Homs)|Nasir ad-Din Muhammad]] * 1186–1240: [[al-Mudschahid Schirkuh|al-Mudschahid Schirkuh II.]] * 1240–1246: [[Al-Mansur Ibrahim (Homs)|al-Mansur Ibrahim]] * 1246–1248: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] * 1248–1260: [[an-Nasir Yusuf]] * 1248–1263: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] '''Mîren Kêrak''' * 1188–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1248: [[an-Nasir Dawud]] * 1250–1263: [[Al-Mughith Umar (Kerak)|al-Mughith Umar]] '''Mîren [[Yemen]]ê''' * 1173–1179: [[Turan Schah (Gouverneur)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1179–1197: [[Al-Aziz Tughtegin (Jemen)|al-Aziz Tughtegin]] * 1197–1202: [[al-Mu'izz Ismail (Jemen)|al-Mu'izz Ismail]] * 1202–1214: [[An-Nasir Ayyub (Jemen)|an-Nasir Ayyub]] * 1214–1215: [[al-Muzaffar Sulaiman]] * 1215–1229: [[Al-Mas'ud Yusuf (Jemen)|al-Mas'ud Yusuf]] '''Mîren [[Cîzîra Botan]]''' * 1185–1193: [[Saladin|an-Nasir Yusuf (Saladin)]] * 1193–1200: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1200–1210: [[al-Wahad Ayyub (Mesopotamien)|al-Wahad Ayyub]] * 1210–1220: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1220–1247: [[al-Muzaffar Ghazi (Mesopotamien)|al-Muzaffar Ghazi]] * 1247–1260: al-Kamil Muhammad '''Mîren [[Heskîf]]ê''' * 1232–1239: as-Salih Ayyub * 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah, == Mijarên têkildar == * [[Zengiyan]] * [[Fatimî]] * [[Împeratoriya Mongolan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 12an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1171ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan|Eyûbiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1340î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eyûbî| ]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] 4sdhtm9k2qp2uyd3l4fe3ny3nwde4dt 2068293 2068287 2026-06-29T16:22:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavkanî hewce ye|Çavkanî hewce ye]]}}; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, +Kategoriya sereke, Binê standard kir.) 2068293 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Kêm|tarîx=gulan 2026}} {{Ne kurdî|tarîx=gulan 2026}} }} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Eyûbiyan | nav = الأيوبيون al-Ayyūbīyūn | nav ziman = [[Erebî]] | sal destpêk = 1171 | sal dawî = 1260/1517 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | al lînk = Ala Eyûbiyan | nîşan = Saladin's Standard.svg | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = AyyubidGreatest.png | binnexşe = Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an | hikûmet = | paytext = [[Qahîre]] (1171-1254) <br> [[Şam]] (1254-1341) | sernav paytext = | ziman = [[Kurdî]], [[erebî]] | dîn = [[Îslam]] ([[sunîtî]]) | tbh = | tbh kes = | rêveberî = [[Siltan]]î | dirav = [[Dînar]] | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = Sedsala 12em | gelhe = 7.200.000 (têne Misir û Suriyê) {{çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} | berbelavî = | gelhe2 sal = | gelhe2 = | berbelavî2 = | gelhe3 sal = | gelhe3 = | berbelavî3 = | rûerd sal = 1190<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of world-systems research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | rûerd = 2.250.000 | rûerd2 sal = 1220 | rûerd2 = 3.750.000 | bûyer1 = Ji aliyê Selahedîn ve hatiye damezrandin | bûyer1 sal = 1171 | bûyer2 = Hilweşandin | bûyer2 sal = 1260 | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]]î | serokE1 sal = 1174–1193 | serokE1 = [[Selahedînê Eyûbî]] | serokE2 sal = 1193–1198 | serokE2 = [[Ezîz Osman]] | serokE3 sal = 1198–1200 | serokE3 = [[Mansur]] | serokE4 sal = 1200–1218 | serokE4 = [[Adil I]] | serokE5 sal = 1218–1238 | serokE5 = [[Kamîl]] | serokE6 sal = 1238–1240 | serokE6 = [[Adil II]] | serokE7 sal = 1240–1249 | serokE7 = [[Salehê Eyûbî]] | serokE8 sal = 1250–1254 | serokE8 = [[Eşref Musa]] | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = [[Xîlafeta Fatimiyan]] | berê1 al = Rectangular green flag.svg | berê2 = [[Xanedana Zengiyan]] | berê2 al = Zengid dynasty, 1127 - 1183.PNG | berê3 = [[Keyaniya Orşelîmê]] | berê3 al = Vexillum Regni Hierosolymae.svg | berê4 = [[Xanedana Zurayid]] | berê4 al = | berê5 = [[Keyaniya Gurcistanê]] | berê6 = [[Xelatşahan]] | berê7 = [[Ertûqî]] | paşê1 = [[Dewleta Memlûkan]] | paşê1 al = Mameluke Flag.svg | paşê2 = [[Xanedana Rasuliyan]] | paşê2 al = Rasulid_1264.jpg | paşê3 = [[Mîrektiya Melîkan]] | paşê3 al = | paşê4 = [[Xanedana Xoyê]] | paşê5 = [[Mîrektiya Şirwane]] | paşê6 = [[Mîrektiya Kilîsê]] | paşê7 = [[Mîrektiya Çewlig]] | nîşe = }} {{Kurd}}'''Xanedana''' '''Eyûbiyan''', xanedanekî dîrokî ya [[kurd]] bû. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke [[kurd]] e ji êla Rewadiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ji vê êlê [[Şadî]] bi herdû kurên xwe re Esededîn [[Şêrko]] û [[Necmedîn Eyûb]] ji gundê [[Ecdankan]]ê çûne [[Bexda]]yê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li [[Tikrît]]ê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta [[Mucehededînê Gîtanî]] de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. [[Selahedînê Eyûbî|Selaheddîn Eyûbî]] di [[1136]] an de li Tekrîtê hate dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selahaddin-i-eyyubi |sernav=SELÂHADDÎN-i EYYÛBÎ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Bav û apê Selahedîn çûne cem [[Îmadedîn Zengî]] xwediyê [[Mûsil]]ê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê [[Belbek]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x52008 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Nav == Di çavkaniyên serdema navînê îslamî de, Eyûbî bi navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: دولة الکردية, bi tîpên latînî: Dawlat al-Kurdiyya), "Dewleta Kurdan" (bi erebî: دولة الأکراد, bi tîpên latînî: Dawlet al-Akrād)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |tercimeya-sernav=Xebatên ser Dîroka Kurdan: Împeratorî, Etnîsîte û Nasname |paşnav=Rhys Bajalan |pêşnav=Djene |sal=2017 |tarîx= |rr=19–22 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Studies_in_Kurdish_History.html }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mongols in Mamluk eyes: Representing ethnic others in the medieval Middle East |paşnav=Van den bent |pêşnav=J. |sal=2020 |rr=27 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Mongols_in_Mamluk_Eyes.html }}</ref>, an navê "Dewleta Kurd" (bi erebî: المملکة الحصينة الأکرادية, bi tîpên latînî: al-Mamlaka al-Ḥasina al-Akrādiyya). Ji bo mînak, [[Mihemed ibn Îbrahîm El-Xezracî]], nivîskar û [[dîroknas]]ek di dawiya dema Eyûbiyan de, pirtûkek dîrokî bi navê 'Tar'îkh el-Dawlat el-Akrād wal-Atrāk' (Dîroka Dewleta Kurdan û Tirkan) nivîsand. Ji bo Kurd re Eyubîyan, lê Tirk re jî [[Dewleta Memlûkan|Memlûkan]] dihat gotin ku di sala 1250'an de li ser Eyubîyan [[Misira kevnare|Misirê]] ketin. Ji wan re dihat gotin wek "Kurdên Eyûbî: (الأکراد الأيوبية, al-Akrād al-Ayyūbiyya) û "Serokên Kurdên Misirê" hatin naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi navê Eyûbî jî paş navê bavê Selahedîn, [[Necmedîn Eyûb]] tê. == Dîrok == === Esl === Pêşîye xanedana Eyûbî [[Necmedîn Eyûb]] mensûbê eşîra Rewadî bû ku ew bi xwe şaxekî eşîra [[Hezbanî (xanedan)|Hezbaniyan]] e ye wan eşîran jî Kurd bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |tercimeya-sernav=Xebatên Dîroka Kafkasî |paşnav=Vladîmîr |pêşnav=Mînorsky |sal=1953 |rr=124 |ziman=en |jêgirtin=Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to Duwin. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya |url=https://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory/page/124 }}</ref> Bav û kalên Eyûb li bajarê Dvinê li Bakurê Ermenîstanê de bi cih bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Iranica Vol. III |tercimeya-sernav=Ansîklopediya Îranîka Cîld III |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |sal=1987 |rr=164–167 }}</ref> Rewadî di wî bajarê de siyasî û leşkerî ve kesên elît bûn.[[Wêne:AleppoAyyubidPalace.jpg|çep|thumb|250x250px|Qesrekî Eyûbiyan li Helebê]] Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû [[Şam]]ê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê [[Heleb]]ê. Nûredînê Zengî [[Hims]] û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, [[Şêrko]] jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0049.xml |sernav=Ayyubids |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû. Ji ber ko [[Freng]]an çavên xwe berdane [[Misir|Misre]], [[Şêrko]] dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê [[Skenderiyê]]. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (''al-'Adid'') êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê [[Hetîn]]ê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê [[Richard]] (bixwîne: ''Rîçard''), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala [[1192]] levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav [[Tîros (bajar)|Sûr]] û [[Yafa]] de titişt di destê xaçperestan de nema.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ayyubids |sernav=Ayyubids {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê [[Yemen]], [[Misir]], [[Sûriya]] û welatê [[Cezîrê]] (niha di nav destê [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Tirkiye]]yê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hikûmdar == [[Wêne: Ayyubid al Adil 1201 Damascus.jpg|thumb|perêyen Eyûbi sala 1201]] '''Hikûmdaren [[Misir]]ê''' * 1171–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1198: [[Al-Aziz (Eyûbî)|al-Aziz Uthman]], * 1198–1200: [[al-Mansur (Eyûbî)|al-Mansur Muhammad I.]], dessen Sohn * 1200–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1240: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1240–1249: [[as-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1254: [[al-Aschraf (Ägypten)|al-Aschraf Musa]] '''Hikûmdaren [[Sûrî|Sûriyê]]''' * 1174–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1196: al-Afdal Nur * 1196–1218: al-Adil Abu Bakr I. * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1229: [[an-Nasir Dawud]] * 1229–1237: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1237–1237: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1237–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1238: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1238–1239: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1239–1245: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1245–1249: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren [[Heleb]]ê''' * 1183–1186: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1186–1216: [[Az-Zahir Ghazi|as-Zahir Ghazi]] * 1216–1236: [[al-Aziz Muhammad]] * 1236–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren Hemayê''' * 1178–1191: [[Al-Muzaffar Umar I. (Hama)|al-Muzaffar Umar I.]] * 1191–1221: [[Al-Mansur Muhammad I. (Hama)|al-Mansur Muhammad I.]] * 1221–1229: [[An-Nasir Kilidsch Arslan (Hama)|an-Nasir Kilidsch Arslan]] * 1229–1244: [[Al-Muzaffar Mahmud (Hama)|al-Muzaffar Mahmud]] * 1244–1284: [[Al-Mansur Muhammad II. (Hama)|al-Mansur Muhammad II.]], dessen Sohn * 1284–1299: [[Al-Muzaffar Umar II. (Hama)|al-Muzaffar Umar II.]] * 1310–1331: [[Abu l-Fida|al-Mu'ayyad Abu l-Fida]] (Xronîst) * 1331–1334: [[Al-Afdal Muhammad III. (Hama)|al-Afdal Muhammad III.]] '''Mîren Homîse''' * 1164–1169: [[Schirkuh|Asad ad-Din Schirkuh I.]] * 1178–1186: [[Nasir ad-Din Muhammad (Homs)|Nasir ad-Din Muhammad]] * 1186–1240: [[al-Mudschahid Schirkuh|al-Mudschahid Schirkuh II.]] * 1240–1246: [[Al-Mansur Ibrahim (Homs)|al-Mansur Ibrahim]] * 1246–1248: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] * 1248–1260: [[an-Nasir Yusuf]] * 1248–1263: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] '''Mîren Kêrak''' * 1188–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1248: [[an-Nasir Dawud]] * 1250–1263: [[Al-Mughith Umar (Kerak)|al-Mughith Umar]] '''Mîren [[Yemen]]ê''' * 1173–1179: [[Turan Schah (Gouverneur)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1179–1197: [[Al-Aziz Tughtegin (Jemen)|al-Aziz Tughtegin]] * 1197–1202: [[al-Mu'izz Ismail (Jemen)|al-Mu'izz Ismail]] * 1202–1214: [[An-Nasir Ayyub (Jemen)|an-Nasir Ayyub]] * 1214–1215: [[al-Muzaffar Sulaiman]] * 1215–1229: [[Al-Mas'ud Yusuf (Jemen)|al-Mas'ud Yusuf]] '''Mîren [[Cîzîra Botan]]''' * 1185–1193: [[Saladin|an-Nasir Yusuf (Saladin)]] * 1193–1200: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1200–1210: [[al-Wahad Ayyub (Mesopotamien)|al-Wahad Ayyub]] * 1210–1220: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1220–1247: [[al-Muzaffar Ghazi (Mesopotamien)|al-Muzaffar Ghazi]] * 1247–1260: al-Kamil Muhammad '''Mîren [[Heskîf]]ê''' * 1232–1239: as-Salih Ayyub * 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah, == Mijarên têkildar == * [[Zengiyan]] * [[Fatimî]] * [[Împeratoriya Mongolan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 12an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1171ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan|Eyûbiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1340î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eyûbî| ]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] av8dcjcea9va87zusd1hx0un2a13fcr 2068294 2068293 2026-06-29T16:22:58Z VikiAzad 99135 /* Nav */ peyvên zimanê din bi şablona hate nû kirin 2068294 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Kêm|tarîx=gulan 2026}} {{Ne kurdî|tarîx=gulan 2026}} }} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Eyûbiyan | nav = الأيوبيون al-Ayyūbīyūn | nav ziman = [[Erebî]] | sal destpêk = 1171 | sal dawî = 1260/1517 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | al lînk = Ala Eyûbiyan | nîşan = Saladin's Standard.svg | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = AyyubidGreatest.png | binnexşe = Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an | hikûmet = | paytext = [[Qahîre]] (1171-1254) <br> [[Şam]] (1254-1341) | sernav paytext = | ziman = [[Kurdî]], [[erebî]] | dîn = [[Îslam]] ([[sunîtî]]) | tbh = | tbh kes = | rêveberî = [[Siltan]]î | dirav = [[Dînar]] | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = Sedsala 12em | gelhe = 7.200.000 (têne Misir û Suriyê) {{çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} | berbelavî = | gelhe2 sal = | gelhe2 = | berbelavî2 = | gelhe3 sal = | gelhe3 = | berbelavî3 = | rûerd sal = 1190<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of world-systems research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | rûerd = 2.250.000 | rûerd2 sal = 1220 | rûerd2 = 3.750.000 | bûyer1 = Ji aliyê Selahedîn ve hatiye damezrandin | bûyer1 sal = 1171 | bûyer2 = Hilweşandin | bûyer2 sal = 1260 | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]]î | serokE1 sal = 1174–1193 | serokE1 = [[Selahedînê Eyûbî]] | serokE2 sal = 1193–1198 | serokE2 = [[Ezîz Osman]] | serokE3 sal = 1198–1200 | serokE3 = [[Mansur]] | serokE4 sal = 1200–1218 | serokE4 = [[Adil I]] | serokE5 sal = 1218–1238 | serokE5 = [[Kamîl]] | serokE6 sal = 1238–1240 | serokE6 = [[Adil II]] | serokE7 sal = 1240–1249 | serokE7 = [[Salehê Eyûbî]] | serokE8 sal = 1250–1254 | serokE8 = [[Eşref Musa]] | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = [[Xîlafeta Fatimiyan]] | berê1 al = Rectangular green flag.svg | berê2 = [[Xanedana Zengiyan]] | berê2 al = Zengid dynasty, 1127 - 1183.PNG | berê3 = [[Keyaniya Orşelîmê]] | berê3 al = Vexillum Regni Hierosolymae.svg | berê4 = [[Xanedana Zurayid]] | berê4 al = | berê5 = [[Keyaniya Gurcistanê]] | berê6 = [[Xelatşahan]] | berê7 = [[Ertûqî]] | paşê1 = [[Dewleta Memlûkan]] | paşê1 al = Mameluke Flag.svg | paşê2 = [[Xanedana Rasuliyan]] | paşê2 al = Rasulid_1264.jpg | paşê3 = [[Mîrektiya Melîkan]] | paşê3 al = | paşê4 = [[Xanedana Xoyê]] | paşê5 = [[Mîrektiya Şirwane]] | paşê6 = [[Mîrektiya Kilîsê]] | paşê7 = [[Mîrektiya Çewlig]] | nîşe = }} {{Kurd}}'''Xanedana''' '''Eyûbiyan''', xanedanekî dîrokî ya [[kurd]] bû. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke [[kurd]] e ji êla Rewadiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ji vê êlê [[Şadî]] bi herdû kurên xwe re Esededîn [[Şêrko]] û [[Necmedîn Eyûb]] ji gundê [[Ecdankan]]ê çûne [[Bexda]]yê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li [[Tikrît]]ê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta [[Mucehededînê Gîtanî]] de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. [[Selahedînê Eyûbî|Selaheddîn Eyûbî]] di [[1136]] an de li Tekrîtê hate dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selahaddin-i-eyyubi |sernav=SELÂHADDÎN-i EYYÛBÎ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Bav û apê Selahedîn çûne cem [[Îmadedîn Zengî]] xwediyê [[Mûsil]]ê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê [[Belbek]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x52008 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Nav == Di çavkaniyên serdema navînê îslamî de, Eyûbî bi navê "Dewleta Kurd" ({{Langx|ar|دولة الکردية|Dawlat al-Kurdiyya}}), "Dewleta Kurdan" ({{Langx|ar|دولة الأكراد|Dawlet al-Akrād}})<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |tercimeya-sernav=Xebatên ser Dîroka Kurdan: Împeratorî, Etnîsîte û Nasname |paşnav=Rhys Bajalan |pêşnav=Djene |sal=2017 |tarîx= |rr=19–22 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Studies_in_Kurdish_History.html }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mongols in Mamluk eyes: Representing ethnic others in the medieval Middle East |paşnav=Van den bent |pêşnav=J. |sal=2020 |rr=27 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Mongols_in_Mamluk_Eyes.html }}</ref>, an navê "Dewleta Kurd" ({{Langx|ar|المملکة الحصينة الأکرادية|al-Mamlaka al-Ḥasina al-Akrādiyya}}). Ji bo mînak, [[Mihemed ibn Îbrahîm El-Xezracî]], nivîskar û [[dîroknas]]ek di dawiya dema Eyûbiyan de, pirtûkek dîrokî bi navê 'Tar'îkh el-Dawlat el-Akrād wal-Atrāk' (Dîroka Dewleta Kurdan û Tirkan) nivîsand. Ji bo Kurd re Eyubîyan, lê Tirk re jî [[Dewleta Memlûkan|Memlûkan]] dihat gotin ku di sala 1250'an de li ser Eyubîyan [[Misira kevnare|Misirê]] ketin. Ji wan re dihat gotin wek "Kurdên Eyûbî: (الأکراد الأيوبية, al-Akrād al-Ayyūbiyya) û "Serokên Kurdên Misirê" hatin naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi navê Eyûbî jî paş navê bavê Selahedîn, [[Necmedîn Eyûb]] tê. == Dîrok == === Esl === Pêşîye xanedana Eyûbî [[Necmedîn Eyûb]] mensûbê eşîra Rewadî bû ku ew bi xwe şaxekî eşîra [[Hezbanî (xanedan)|Hezbaniyan]] e ye wan eşîran jî Kurd bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |tercimeya-sernav=Xebatên Dîroka Kafkasî |paşnav=Vladîmîr |pêşnav=Mînorsky |sal=1953 |rr=124 |ziman=en |jêgirtin=Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to Duwin. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya |url=https://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory/page/124 }}</ref> Bav û kalên Eyûb li bajarê Dvinê li Bakurê Ermenîstanê de bi cih bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Iranica Vol. III |tercimeya-sernav=Ansîklopediya Îranîka Cîld III |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |sal=1987 |rr=164–167 }}</ref> Rewadî di wî bajarê de siyasî û leşkerî ve kesên elît bûn.[[Wêne:AleppoAyyubidPalace.jpg|çep|thumb|250x250px|Qesrekî Eyûbiyan li Helebê]] Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû [[Şam]]ê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê [[Heleb]]ê. Nûredînê Zengî [[Hims]] û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, [[Şêrko]] jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0049.xml |sernav=Ayyubids |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû. Ji ber ko [[Freng]]an çavên xwe berdane [[Misir|Misre]], [[Şêrko]] dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê [[Skenderiyê]]. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (''al-'Adid'') êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê [[Hetîn]]ê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê [[Richard]] (bixwîne: ''Rîçard''), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala [[1192]] levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav [[Tîros (bajar)|Sûr]] û [[Yafa]] de titişt di destê xaçperestan de nema.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ayyubids |sernav=Ayyubids {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê [[Yemen]], [[Misir]], [[Sûriya]] û welatê [[Cezîrê]] (niha di nav destê [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Tirkiye]]yê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hikûmdar == [[Wêne: Ayyubid al Adil 1201 Damascus.jpg|thumb|perêyen Eyûbi sala 1201]] '''Hikûmdaren [[Misir]]ê''' * 1171–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1198: [[Al-Aziz (Eyûbî)|al-Aziz Uthman]], * 1198–1200: [[al-Mansur (Eyûbî)|al-Mansur Muhammad I.]], dessen Sohn * 1200–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1240: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1240–1249: [[as-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1254: [[al-Aschraf (Ägypten)|al-Aschraf Musa]] '''Hikûmdaren [[Sûrî|Sûriyê]]''' * 1174–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1196: al-Afdal Nur * 1196–1218: al-Adil Abu Bakr I. * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1229: [[an-Nasir Dawud]] * 1229–1237: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1237–1237: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1237–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1238: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1238–1239: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1239–1245: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1245–1249: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren [[Heleb]]ê''' * 1183–1186: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1186–1216: [[Az-Zahir Ghazi|as-Zahir Ghazi]] * 1216–1236: [[al-Aziz Muhammad]] * 1236–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren Hemayê''' * 1178–1191: [[Al-Muzaffar Umar I. (Hama)|al-Muzaffar Umar I.]] * 1191–1221: [[Al-Mansur Muhammad I. (Hama)|al-Mansur Muhammad I.]] * 1221–1229: [[An-Nasir Kilidsch Arslan (Hama)|an-Nasir Kilidsch Arslan]] * 1229–1244: [[Al-Muzaffar Mahmud (Hama)|al-Muzaffar Mahmud]] * 1244–1284: [[Al-Mansur Muhammad II. (Hama)|al-Mansur Muhammad II.]], dessen Sohn * 1284–1299: [[Al-Muzaffar Umar II. (Hama)|al-Muzaffar Umar II.]] * 1310–1331: [[Abu l-Fida|al-Mu'ayyad Abu l-Fida]] (Xronîst) * 1331–1334: [[Al-Afdal Muhammad III. (Hama)|al-Afdal Muhammad III.]] '''Mîren Homîse''' * 1164–1169: [[Schirkuh|Asad ad-Din Schirkuh I.]] * 1178–1186: [[Nasir ad-Din Muhammad (Homs)|Nasir ad-Din Muhammad]] * 1186–1240: [[al-Mudschahid Schirkuh|al-Mudschahid Schirkuh II.]] * 1240–1246: [[Al-Mansur Ibrahim (Homs)|al-Mansur Ibrahim]] * 1246–1248: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] * 1248–1260: [[an-Nasir Yusuf]] * 1248–1263: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] '''Mîren Kêrak''' * 1188–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1248: [[an-Nasir Dawud]] * 1250–1263: [[Al-Mughith Umar (Kerak)|al-Mughith Umar]] '''Mîren [[Yemen]]ê''' * 1173–1179: [[Turan Schah (Gouverneur)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1179–1197: [[Al-Aziz Tughtegin (Jemen)|al-Aziz Tughtegin]] * 1197–1202: [[al-Mu'izz Ismail (Jemen)|al-Mu'izz Ismail]] * 1202–1214: [[An-Nasir Ayyub (Jemen)|an-Nasir Ayyub]] * 1214–1215: [[al-Muzaffar Sulaiman]] * 1215–1229: [[Al-Mas'ud Yusuf (Jemen)|al-Mas'ud Yusuf]] '''Mîren [[Cîzîra Botan]]''' * 1185–1193: [[Saladin|an-Nasir Yusuf (Saladin)]] * 1193–1200: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1200–1210: [[al-Wahad Ayyub (Mesopotamien)|al-Wahad Ayyub]] * 1210–1220: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1220–1247: [[al-Muzaffar Ghazi (Mesopotamien)|al-Muzaffar Ghazi]] * 1247–1260: al-Kamil Muhammad '''Mîren [[Heskîf]]ê''' * 1232–1239: as-Salih Ayyub * 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah, == Mijarên têkildar == * [[Zengiyan]] * [[Fatimî]] * [[Împeratoriya Mongolan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 12an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1171ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan|Eyûbiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1340î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eyûbî| ]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] nlfx468uiryslca95exuyb2uxjyassf 2068295 2068294 2026-06-29T16:28:09Z VikiAzad 99135 /* */ 2068295 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Kêm|tarîx=gulan 2026}} {{Ne kurdî|tarîx=gulan 2026}} }} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Eyûbiyan | nav = الأيوبيون al-Ayyūbīyūn | nav ziman = [[Erebî]] | sal destpêk = 1171 | sal dawî = 1260/1517 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | al lînk = Ala Eyûbiyan | nîşan = Saladin's Standard.svg | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = AyyubidGreatest.png | binnexşe = Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an | hikûmet = | paytext = [[Qahîre]] (1171-1254) <br> [[Şam]] (1254-1341) | sernav paytext = | ziman = [[Kurdî]], [[erebî]] | dîn = [[Îslam]] ([[sunîtî]]) | tbh = | tbh kes = | rêveberî = [[Siltan]]î | dirav = [[Dînar]] | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = Sedsala 12em | gelhe = 7.200.000 (têne Misir û Suriyê) {{çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} | berbelavî = | gelhe2 sal = | gelhe2 = | berbelavî2 = | gelhe3 sal = | gelhe3 = | berbelavî3 = | rûerd sal = 1190<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of world-systems research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | rûerd = 2.250.000 | rûerd2 sal = 1220 | rûerd2 = 3.750.000 | bûyer1 = Ji aliyê Selahedîn ve hatiye damezrandin | bûyer1 sal = 1171 | bûyer2 = Hilweşandin | bûyer2 sal = 1260 | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]]î | serokE1 sal = 1174–1193 | serokE1 = [[Selahedînê Eyûbî]] | serokE2 sal = 1193–1198 | serokE2 = [[Ezîz Osman]] | serokE3 sal = 1198–1200 | serokE3 = [[Mansur]] | serokE4 sal = 1200–1218 | serokE4 = [[Adil I]] | serokE5 sal = 1218–1238 | serokE5 = [[Kamîl]] | serokE6 sal = 1238–1240 | serokE6 = [[Adil II]] | serokE7 sal = 1240–1249 | serokE7 = [[Salehê Eyûbî]] | serokE8 sal = 1250–1254 | serokE8 = [[Eşref Musa]] | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = [[Xîlafeta Fatimiyan]] | berê1 al = Rectangular green flag.svg | berê2 = [[Xanedana Zengiyan]] | berê2 al = Zengid dynasty, 1127 - 1183.PNG | berê3 = [[Keyaniya Orşelîmê]] | berê3 al = Vexillum Regni Hierosolymae.svg | berê4 = [[Xanedana Zurayid]] | berê4 al = | berê5 = [[Keyaniya Gurcistanê]] | berê6 = [[Xelatşahan]] | berê7 = [[Ertûqî]] | paşê1 = [[Dewleta Memlûkan]] | paşê1 al = Mameluke Flag.svg | paşê2 = [[Xanedana Rasuliyan]] | paşê2 al = Rasulid_1264.jpg | paşê3 = [[Mîrektiya Melîkan]] | paşê3 al = | paşê4 = [[Xanedana Xoyê]] | paşê5 = [[Mîrektiya Şirwane]] | paşê6 = [[Mîrektiya Kilîsê]] | paşê7 = [[Mîrektiya Çewlig]] | nîşe = }} {{Kurd}}'''Xanedana''' '''Eyûbiyan''' ({{langx|ar|الأيوبيون|al-Ayyūbīyūn}}), xanedanekî dîrokî ya [[kurd]] bû. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke [[kurd]] e ji êla Rewadiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ji vê êlê [[Şadî]] bi herdû kurên xwe re Esededîn [[Şêrko]] û [[Necmedîn Eyûb]] ji gundê [[Ecdankan]]ê çûne [[Bexda]]yê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li [[Tikrît]]ê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta [[Mucehededînê Gîtanî]] de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. [[Selahedînê Eyûbî|Selaheddîn Eyûbî]] di [[1136]] an de li Tekrîtê hate dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selahaddin-i-eyyubi |sernav=SELÂHADDÎN-i EYYÛBÎ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Bav û apê Selahedîn çûne cem [[Îmadedîn Zengî]] xwediyê [[Mûsil]]ê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê [[Belbek]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x52008 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Nav == Di çavkaniyên serdema navînê îslamî de, Eyûbî bi navê "Dewleta Kurd" ({{Langx|ar|دولة الکردية|Dawlat al-Kurdiyya}}), "Dewleta Kurdan" ({{Langx|ar|دولة الأكراد|Dawlet al-Akrād}})<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |tercimeya-sernav=Xebatên ser Dîroka Kurdan: Împeratorî, Etnîsîte û Nasname |paşnav=Rhys Bajalan |pêşnav=Djene |sal=2017 |tarîx= |rr=19–22 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Studies_in_Kurdish_History.html }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mongols in Mamluk eyes: Representing ethnic others in the medieval Middle East |paşnav=Van den bent |pêşnav=J. |sal=2020 |rr=27 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Mongols_in_Mamluk_Eyes.html }}</ref>, an navê "Dewleta Kurd" ({{Langx|ar|المملکة الحصينة الأکرادية|al-Mamlaka al-Ḥasina al-Akrādiyya}}). Ji bo mînak, [[Mihemed ibn Îbrahîm El-Xezracî]], nivîskar û [[dîroknas]]ek di dawiya dema Eyûbiyan de, pirtûkek dîrokî bi navê 'Tar'îkh el-Dawlat el-Akrād wal-Atrāk' (Dîroka Dewleta Kurdan û Tirkan) nivîsand. Ji bo Kurd re Eyubîyan, lê Tirk re jî [[Dewleta Memlûkan|Memlûkan]] dihat gotin ku di sala 1250'an de li ser Eyubîyan [[Misira kevnare|Misirê]] ketin. Ji wan re dihat gotin wek "Kurdên Eyûbî: (الأکراد الأيوبية, al-Akrād al-Ayyūbiyya) û "Serokên Kurdên Misirê" hatin naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi navê Eyûbî jî paş navê bavê Selahedîn, [[Necmedîn Eyûb]] tê. == Dîrok == === Esl === Pêşîye xanedana Eyûbî [[Necmedîn Eyûb]] mensûbê eşîra Rewadî bû ku ew bi xwe şaxekî eşîra [[Hezbanî (xanedan)|Hezbaniyan]] e ye wan eşîran jî Kurd bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |tercimeya-sernav=Xebatên Dîroka Kafkasî |paşnav=Vladîmîr |pêşnav=Mînorsky |sal=1953 |rr=124 |ziman=en |jêgirtin=Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to Duwin. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya |url=https://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory/page/124 }}</ref> Bav û kalên Eyûb li bajarê Dvinê li Bakurê Ermenîstanê de bi cih bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Iranica Vol. III |tercimeya-sernav=Ansîklopediya Îranîka Cîld III |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |sal=1987 |rr=164–167 }}</ref> Rewadî di wî bajarê de siyasî û leşkerî ve kesên elît bûn.[[Wêne:AleppoAyyubidPalace.jpg|çep|thumb|250x250px|Qesrekî Eyûbiyan li Helebê]] Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû [[Şam]]ê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê [[Heleb]]ê. Nûredînê Zengî [[Hims]] û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, [[Şêrko]] jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0049.xml |sernav=Ayyubids |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû. Ji ber ko [[Freng]]an çavên xwe berdane [[Misir|Misre]], [[Şêrko]] dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê [[Skenderiyê]]. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (''al-'Adid'') êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê [[Hetîn]]ê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê [[Richard]] (bixwîne: ''Rîçard''), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala [[1192]] levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav [[Tîros (bajar)|Sûr]] û [[Yafa]] de titişt di destê xaçperestan de nema.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ayyubids |sernav=Ayyubids {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê [[Yemen]], [[Misir]], [[Sûriya]] û welatê [[Cezîrê]] (niha di nav destê [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Tirkiye]]yê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hikûmdar == [[Wêne: Ayyubid al Adil 1201 Damascus.jpg|thumb|perêyen Eyûbi sala 1201]] '''Hikûmdaren [[Misir]]ê''' * 1171–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1198: [[Al-Aziz (Eyûbî)|al-Aziz Uthman]], * 1198–1200: [[al-Mansur (Eyûbî)|al-Mansur Muhammad I.]], dessen Sohn * 1200–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1240: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1240–1249: [[as-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1254: [[al-Aschraf (Ägypten)|al-Aschraf Musa]] '''Hikûmdaren [[Sûrî|Sûriyê]]''' * 1174–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1196: al-Afdal Nur * 1196–1218: al-Adil Abu Bakr I. * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1229: [[an-Nasir Dawud]] * 1229–1237: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1237–1237: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1237–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1238: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1238–1239: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1239–1245: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1245–1249: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren [[Heleb]]ê''' * 1183–1186: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1186–1216: [[Az-Zahir Ghazi|as-Zahir Ghazi]] * 1216–1236: [[al-Aziz Muhammad]] * 1236–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren Hemayê''' * 1178–1191: [[Al-Muzaffar Umar I. (Hama)|al-Muzaffar Umar I.]] * 1191–1221: [[Al-Mansur Muhammad I. (Hama)|al-Mansur Muhammad I.]] * 1221–1229: [[An-Nasir Kilidsch Arslan (Hama)|an-Nasir Kilidsch Arslan]] * 1229–1244: [[Al-Muzaffar Mahmud (Hama)|al-Muzaffar Mahmud]] * 1244–1284: [[Al-Mansur Muhammad II. (Hama)|al-Mansur Muhammad II.]], dessen Sohn * 1284–1299: [[Al-Muzaffar Umar II. (Hama)|al-Muzaffar Umar II.]] * 1310–1331: [[Abu l-Fida|al-Mu'ayyad Abu l-Fida]] (Xronîst) * 1331–1334: [[Al-Afdal Muhammad III. (Hama)|al-Afdal Muhammad III.]] '''Mîren Homîse''' * 1164–1169: [[Schirkuh|Asad ad-Din Schirkuh I.]] * 1178–1186: [[Nasir ad-Din Muhammad (Homs)|Nasir ad-Din Muhammad]] * 1186–1240: [[al-Mudschahid Schirkuh|al-Mudschahid Schirkuh II.]] * 1240–1246: [[Al-Mansur Ibrahim (Homs)|al-Mansur Ibrahim]] * 1246–1248: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] * 1248–1260: [[an-Nasir Yusuf]] * 1248–1263: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] '''Mîren Kêrak''' * 1188–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1248: [[an-Nasir Dawud]] * 1250–1263: [[Al-Mughith Umar (Kerak)|al-Mughith Umar]] '''Mîren [[Yemen]]ê''' * 1173–1179: [[Turan Schah (Gouverneur)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1179–1197: [[Al-Aziz Tughtegin (Jemen)|al-Aziz Tughtegin]] * 1197–1202: [[al-Mu'izz Ismail (Jemen)|al-Mu'izz Ismail]] * 1202–1214: [[An-Nasir Ayyub (Jemen)|an-Nasir Ayyub]] * 1214–1215: [[al-Muzaffar Sulaiman]] * 1215–1229: [[Al-Mas'ud Yusuf (Jemen)|al-Mas'ud Yusuf]] '''Mîren [[Cîzîra Botan]]''' * 1185–1193: [[Saladin|an-Nasir Yusuf (Saladin)]] * 1193–1200: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1200–1210: [[al-Wahad Ayyub (Mesopotamien)|al-Wahad Ayyub]] * 1210–1220: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1220–1247: [[al-Muzaffar Ghazi (Mesopotamien)|al-Muzaffar Ghazi]] * 1247–1260: al-Kamil Muhammad '''Mîren [[Heskîf]]ê''' * 1232–1239: as-Salih Ayyub * 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah, == Mijarên têkildar == * [[Zengiyan]] * [[Fatimî]] * [[Împeratoriya Mongolan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 12an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1171ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan|Eyûbiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1340î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eyûbî| ]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] 4mprn34bw4uamy5j4131rqhk5pxxsy7 2068297 2068295 2026-06-29T16:43:12Z VikiAzad 99135 /* */ 2068297 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Kêm|tarîx=gulan 2026}} {{Ne kurdî|tarîx=gulan 2026}} }} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Xanedana Eyûbiyan | nav = الأيوبيون al-Ayyūbīyūn | nav ziman = [[Erebî]] | sal destpêk = 1171 | sal dawî = 1260/1517 | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | al lînk = Ala Eyûbiyan | nîşan = Saladin's Standard.svg | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = AyyubidGreatest.png | binnexşe = Nexşeya mezinbûna Xanedana Eyûbiyan di bîn [[Selahedînê Eyûbî]] di sala 1193an | hikûmet = | paytext = [[Qahîre]] (1171-1174; 1218-1250) <br> [[Şam]] (1174-1218) <br> [[Heleb]] (1250-1260) | sernav paytext = | ziman = [[Kurdî]], [[erebî]] | dîn = [[Sunîtî]] (bi fermî) | tbh = | tbh kes = | rêveberî = [[Siltan]]î | dirav = [[Dînar]] | dem = | nîşana înternetê = | koda telefonê = | agahîgelemp1 = | agahîgelemp1 sernav = | agahîgelemp2 = | agahîgelemp2 sernav = | agahîgelemp3 = | agahîgelemp3 sernav = | agahîgelemp4 = | agahîgelemp4 sernav = | agahîgelemp5 = | agahîgelemp5 sernav = | gelhe sal = Sedsala 12em | gelhe = 7.200.000 (têne Misir û Suriyê) {{çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} | berbelavî = | gelhe2 sal = | gelhe2 = | berbelavî2 = | gelhe3 sal = | gelhe3 = | berbelavî3 = | rûerd sal = 1190<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of world-systems research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | rûerd = 2.250.000 | rûerd2 sal = 1220 | rûerd2 = 3.750.000 | bûyer1 = Ji aliyê Selahedîn ve hatiye damezrandin | bûyer1 sal = 1171 | bûyer2 = Hilweşandin | bûyer2 sal = 1260 | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | sernav serokA = | serokA1 sal = | serokA1 = | serokA2 sal = | serokA2 = | sernav serokE = [[Siltan]]î | serokE1 sal = 1174–1193 | serokE1 = [[Selahedînê Eyûbî]] | serokE2 sal = 1193–1198 | serokE2 = [[Ezîz Osman]] | serokE3 sal = 1198–1200 | serokE3 = [[Mansur]] | serokE4 sal = 1200–1218 | serokE4 = [[Adil I]] | serokE5 sal = 1218–1238 | serokE5 = [[Kamîl]] | serokE6 sal = 1238–1240 | serokE6 = [[Adil II]] | serokE7 sal = 1240–1249 | serokE7 = [[Salehê Eyûbî]] | serokE8 sal = 1250–1254 | serokE8 = [[Eşref Musa]] | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | berê1 = [[Xîlafeta Fatimiyan]] | berê1 al = Rectangular green flag.svg | berê2 = [[Xanedana Zengiyan]] | berê2 al = Zengid dynasty, 1127 - 1183.PNG | berê3 = [[Keyaniya Orşelîmê]] | berê3 al = Vexillum Regni Hierosolymae.svg | berê4 = [[Xanedana Zurayid]] | berê4 al = | berê5 = [[Keyaniya Gurcistanê]] | berê6 = [[Xelatşahan]] | berê7 = [[Ertûqî]] | paşê1 = [[Dewleta Memlûkan]] | paşê1 al = Mameluke Flag.svg | paşê2 = [[Xanedana Rasuliyan]] | paşê2 al = Rasulid_1264.jpg | paşê3 = [[Mîrektiya Melîkan]] | paşê3 al = | paşê4 = [[Xanedana Xoyê]] | paşê5 = [[Mîrektiya Şirwane]] | paşê6 = [[Mîrektiya Kilîsê]] | paşê7 = [[Mîrektiya Çewlig]] | nîşe = }} {{Kurd}}'''Xanedana''' '''Eyûbiyan''' ({{langx|ar|الأيوبيون|al-Ayyūbīyūn}}), xanedanekî dîrokî ya [[kurd]] bû. Malbata Selahaddîn Eyûbî, malbateke [[kurd]] e ji êla Rewadiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Ji vê êlê [[Şadî]] bi herdû kurên xwe re Esededîn [[Şêrko]] û [[Necmedîn Eyûb]] ji gundê [[Ecdankan]]ê çûne [[Bexda]]yê û ji wir jî piştre çûn li Tikrîtê bicihbûn. Şadî li [[Tikrît]]ê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta [[Mucehededînê Gîtanî]] de. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. [[Selahedînê Eyûbî|Selaheddîn Eyûbî]] di [[1136]] an de li Tekrîtê hate dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selahaddin-i-eyyubi |sernav=SELÂHADDÎN-i EYYÛBÎ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Bav û apê Selahedîn çûne cem [[Îmadedîn Zengî]] xwediyê [[Mûsil]]ê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb kire waliyê [[Belbek]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x52008 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> == Nav == Di çavkaniyên serdema navînê îslamî de, Eyûbî bi navê "Dewleta Kurd" ({{Langx|ar|دولة الکردية|Dawlat al-Kurdiyya}}), "Dewleta Kurdan" ({{Langx|ar|دولة الأكراد|Dawlet al-Akrād}})<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |tercimeya-sernav=Xebatên ser Dîroka Kurdan: Împeratorî, Etnîsîte û Nasname |paşnav=Rhys Bajalan |pêşnav=Djene |sal=2017 |tarîx= |rr=19–22 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Studies_in_Kurdish_History.html }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mongols in Mamluk eyes: Representing ethnic others in the medieval Middle East |paşnav=Van den bent |pêşnav=J. |sal=2020 |rr=27 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books/about/Mongols_in_Mamluk_Eyes.html }}</ref>, an navê "Dewleta Kurd" ({{Langx|ar|المملکة الحصينة الأکرادية|al-Mamlaka al-Ḥasina al-Akrādiyya}}). Ji bo mînak, [[Mihemed ibn Îbrahîm El-Xezracî]], nivîskar û [[dîroknas]]ek di dawiya dema Eyûbiyan de, pirtûkek dîrokî bi navê 'Tar'îkh el-Dawlat el-Akrād wal-Atrāk' (Dîroka Dewleta Kurdan û Tirkan) nivîsand. Ji bo Kurd re Eyubîyan, lê Tirk re jî [[Dewleta Memlûkan|Memlûkan]] dihat gotin ku di sala 1250'an de li ser Eyubîyan [[Misira kevnare|Misirê]] ketin. Ji wan re dihat gotin wek "Kurdên Eyûbî: (الأکراد الأيوبية, al-Akrād al-Ayyūbiyya) û "Serokên Kurdên Misirê" hatin naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi navê Eyûbî jî paş navê bavê Selahedîn, [[Necmedîn Eyûb]] tê. == Dîrok == === Esl === Pêşîye xanedana Eyûbî [[Necmedîn Eyûb]] mensûbê eşîra Rewadî bû ku ew bi xwe şaxekî eşîra [[Hezbanî (xanedan)|Hezbaniyan]] e ye wan eşîran jî Kurd bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |tercimeya-sernav=Xebatên Dîroka Kafkasî |paşnav=Vladîmîr |pêşnav=Mînorsky |sal=1953 |rr=124 |ziman=en |jêgirtin=Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to Duwin. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya |url=https://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory/page/124 }}</ref> Bav û kalên Eyûb li bajarê Dvinê li Bakurê Ermenîstanê de bi cih bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Iranica Vol. III |tercimeya-sernav=Ansîklopediya Îranîka Cîld III |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |sal=1987 |rr=164–167 }}</ref> Rewadî di wî bajarê de siyasî û leşkerî ve kesên elît bûn.[[Wêne:AleppoAyyubidPalace.jpg|çep|thumb|250x250px|Qesrekî Eyûbiyan li Helebê]] Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû [[Şam]]ê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê [[Heleb]]ê. Nûredînê Zengî [[Hims]] û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, [[Şêrko]] jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0049.xml |sernav=Ayyubids |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû. Ji ber ko [[Freng]]an çavên xwe berdane [[Misir|Misre]], [[Şêrko]] dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê [[Skenderiyê]]. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (''al-'Adid'') êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê [[Hetîn]]ê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê [[Richard]] (bixwîne: ''Rîçard''), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala [[1192]] levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav [[Tîros (bajar)|Sûr]] û [[Yafa]] de titişt di destê xaçperestan de nema.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ayyubids |sernav=Ayyubids {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê [[Yemen]], [[Misir]], [[Sûriya]] û welatê [[Cezîrê]] (niha di nav destê [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Tirkiye]]yê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Hikûmdar == [[Wêne: Ayyubid al Adil 1201 Damascus.jpg|thumb|perêyen Eyûbi sala 1201]] '''Hikûmdaren [[Misir]]ê''' * 1171–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1198: [[Al-Aziz (Eyûbî)|al-Aziz Uthman]], * 1198–1200: [[al-Mansur (Eyûbî)|al-Mansur Muhammad I.]], dessen Sohn * 1200–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1240: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1240–1249: [[as-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1254: [[al-Aschraf (Ägypten)|al-Aschraf Musa]] '''Hikûmdaren [[Sûrî|Sûriyê]]''' * 1174–1193: [[Selahedînê Eyûbî|an-Nasir Yusuf (Selahedîn)]] * 1193–1196: al-Afdal Nur * 1196–1218: al-Adil Abu Bakr I. * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1229: [[an-Nasir Dawud]] * 1229–1237: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1237–1237: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1237–1238: [[al-Kamil|al-Kamil Muhammad I.]] * 1238–1238: [[al-Adil II.|al-Adil Abu Bakr II.]] * 1238–1239: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1239–1245: [[As-Salih Ismail (Eyûbî)|as-Salih Ismail]] * 1245–1249: [[As-Salih|as-Salih Ayyub]] * 1249–1250: [[Turan Schah (Herrscher)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1250–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren [[Heleb]]ê''' * 1183–1186: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1186–1216: [[Az-Zahir Ghazi|as-Zahir Ghazi]] * 1216–1236: [[al-Aziz Muhammad]] * 1236–1260: [[an-Nasir Yusuf]] '''Mîren Hemayê''' * 1178–1191: [[Al-Muzaffar Umar I. (Hama)|al-Muzaffar Umar I.]] * 1191–1221: [[Al-Mansur Muhammad I. (Hama)|al-Mansur Muhammad I.]] * 1221–1229: [[An-Nasir Kilidsch Arslan (Hama)|an-Nasir Kilidsch Arslan]] * 1229–1244: [[Al-Muzaffar Mahmud (Hama)|al-Muzaffar Mahmud]] * 1244–1284: [[Al-Mansur Muhammad II. (Hama)|al-Mansur Muhammad II.]], dessen Sohn * 1284–1299: [[Al-Muzaffar Umar II. (Hama)|al-Muzaffar Umar II.]] * 1310–1331: [[Abu l-Fida|al-Mu'ayyad Abu l-Fida]] (Xronîst) * 1331–1334: [[Al-Afdal Muhammad III. (Hama)|al-Afdal Muhammad III.]] '''Mîren Homîse''' * 1164–1169: [[Schirkuh|Asad ad-Din Schirkuh I.]] * 1178–1186: [[Nasir ad-Din Muhammad (Homs)|Nasir ad-Din Muhammad]] * 1186–1240: [[al-Mudschahid Schirkuh|al-Mudschahid Schirkuh II.]] * 1240–1246: [[Al-Mansur Ibrahim (Homs)|al-Mansur Ibrahim]] * 1246–1248: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] * 1248–1260: [[an-Nasir Yusuf]] * 1248–1263: [[Al-Aschraf Musa (Homs)|al-Aschraf Musa]] '''Mîren Kêrak''' * 1188–1218: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1218–1227: [[al-Mu'azzam|al-Mu'azzam Isa]] * 1227–1248: [[an-Nasir Dawud]] * 1250–1263: [[Al-Mughith Umar (Kerak)|al-Mughith Umar]] '''Mîren [[Yemen]]ê''' * 1173–1179: [[Turan Schah (Gouverneur)|al-Mu'azzam Turan Schah]] * 1179–1197: [[Al-Aziz Tughtegin (Jemen)|al-Aziz Tughtegin]] * 1197–1202: [[al-Mu'izz Ismail (Jemen)|al-Mu'izz Ismail]] * 1202–1214: [[An-Nasir Ayyub (Jemen)|an-Nasir Ayyub]] * 1214–1215: [[al-Muzaffar Sulaiman]] * 1215–1229: [[Al-Mas'ud Yusuf (Jemen)|al-Mas'ud Yusuf]] '''Mîren [[Cîzîra Botan]]''' * 1185–1193: [[Saladin|an-Nasir Yusuf (Saladin)]] * 1193–1200: [[al-Adil I.|al-Adil Abu Bakr I. (Saphadin)]] * 1200–1210: [[al-Wahad Ayyub (Mesopotamien)|al-Wahad Ayyub]] * 1210–1220: [[al-Aschraf Musa (Syrien)|al-Aschraf Musa]] * 1220–1247: [[al-Muzaffar Ghazi (Mesopotamien)|al-Muzaffar Ghazi]] * 1247–1260: al-Kamil Muhammad '''Mîren [[Heskîf]]ê''' * 1232–1239: as-Salih Ayyub * 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah, == Mijarên têkildar == * [[Zengiyan]] * [[Fatimî]] * [[Împeratoriya Mongolan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 12an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1171ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan|Eyûbiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1171ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1340î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eyûbî| ]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] 8153b69yfgw0ll58dqxxz4r8dgatyzw 0 1505 2068613 1947959 2026-06-30T09:52:40Z Wikihez 39702 /* Çavkanî */ 2068613 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Nûredîn Zaza | wêne = Noureddine Zaza 1977.tiff | sernavê_wêne = Nûredîn Zaza (1977) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|15|2|1919}} | cihê_jidayikbûnê = [[Maden]], [[Împeratoriya Osmanî]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|11|1988|15|2|1919|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Bussigny]], [[Lozan]], [[Swîsre]] | netewe = [[Kurd]] | bernav = Çîroknivîs | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = {{hlist|Siyasetmedar|nivîskar|rewşenbîr}} | salên_çalak = | xebatên_navdar = | dê = | bav = Ûsiv Efendî | malbat = | hevjîn = [[Gilberte Favre]] | zarok = [[Chango Valery]] | malper = }} '''Nûredîn Zaza''' (jdb. [[15ê sibatê|15ê sibata]] [[1919]]an li [[Maden (navçe)|Madenê]], [[Împeratoriya Osmanî]] – m. [[7ê çiriya pêşîn]] [[1988]] li [[Lozan]]ê, [[Swîsre]]), [[Siyasetmedar|ramyar]], [[nivîskar]], [[rewşenbîr]], [[Damêzrandin|damezrenêr]] û yekem serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] bû. Kitêbên xwe bi bernavê '''Çîroknivîs''' nivîsiye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://candname.com/dr-nureddin-zaza-1919-1988/ |sernav=Dr. Nûreddîn Zaza (1919 – 1988) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2025-05-12 |paşnav=Reş |pêşnav=Konê |lînka-nivîskar=Konê Reş }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dost |pêşnav=Jan |lînka-nivîskar=Jan Dost |sal=2021 |sernav=Mem û Zîn û Memê Alan |url=https://kurdarastirmalari.com/uploads/kurt_edebiyat/mem_u_zin.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Kürd Araştırmaları Dergisi |hejmar=5 |rr=145 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250607140409/https://kurdarastirmalari.com/uploads/kurt_edebiyat/mem_u_zin.pdf |roja-arşîvê=2025-06-07 |roja-gihiştinê=2025-06-07 }}</ref> Nûredîn Zaza kar û xebat û jiyana xwe kiribû bin xizmeta miletê xwe yê kurd de. Ji xwe ew di nav maleke kurdperwer de rabûbû. Bavê wî Ûsiv Efendî û birayê wî yê mezin [[Ehmed Nafiz Beg]], hevalbendên [[Şêx Seîd]] bûn di şoreşa kurdî sala 1925an de dijî dewleta tirk ya nijadperest. Pismamê wî Osman Efendî di wê şoreşê de jiyana xwe ji dest dabû. Piştî têkçûna şoreşa Şêx Seîd û bûyerên xirab li Bakurê Kurdistanê, desthilata tirk, Dr. Nafiz kiribû bin çavan de û derfet lê teng kiribû û emrê sergûna Izmîrê jê re derxistibû. Vêce ew mecbûr bûbû ku çarekekê ji xwe re bibînê. Di sala 1930î de, ew û bira yê xwe yê piçûk Nûredîn binxet dibin Sûriyê ku di bin [[mandata Fransayê]] de bû. Dr Ehmed Nafiz, kesatiyeke hekîm, tekûz û mêrxas bû. Hatina wî ya Kurdistana Sûriyê bû hêzeke nû ji [[Xoybûn]]ê re. Ew roleke girîng tê de dileyîze û di salên çilan de serokatiya wê dike. Di warê bijîşkiyê de Dr Nafiz bi kar û xebateke mezin li herêma Cizîra Sûrî dirabe. Wê çaxê, êş û nexweşiyên weke [[êşa zirav]], [[melariya]], [[tîfo]], [[sorik]] û [[xûrî]] belav bûn û mezin û piçûk bi wan êşan diçûn. Dr. Nafiz êşên cih nas kirin û li ser destên wî yên pîroz bi dihên hezran nexweş saxbûn. Ji lewra, baweriya xelkê bi bijîşkiya Dr. Nafiz zêde bû û nav û dengên wî ne tenê li herêma Cizîrê, lê belê di Sûrî tevî de belav bûbû. Nûredîn vêce, li [[Rojavaya Kurdistanê]] di bin sih û perwedeya Dr. Nafiz de mezin dibe. Ew ne tenê bira ye jê re, lê belê ew dibe bav û mamoste û rêber jî. Herwesa, Nûredînê piçûk, di nav civata welatparêz û girgirekên kurdan de mezin dibe. Di salên sihan de, gelek şoreşger û rewşenbîrên kurdan ji ber zilm û zora rêjîma [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] ya nijadperest binxet bûbûn Sûriyê. Ji wan [[Memdûh Selîm]], [[Celadet Alî Bedirxan|Mîr Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamîran Bedirxan]], [[Qedrî Beg]] û [[Ekrem Cemîl Paşa]], [[Hemze Begê Miqsî]], [[Haco Axa]], [[Evdirrehman Axayê Eliyê Ûnis]], [[Nûrî Dêrsimî]], endeziyar [[Arif Ebas]] û hin dîtir. Wê tesîra wan camêran di warê netewe-perweriyê de li Nûredîn hebe. Bi wext re, wê Nûredînê dagirtî bi rihê şoreşvaniyê bide ser şopa wan û barê kurdîtiyê giran bigire xwe û doza mafên gelê xwe yê kurd bike. == Çalakî û xebatên Nûredîn Zaza == * Ew kuştar û qetlîamên mezin, ku dewleta tirk dijê kurdan li Bakur û nexasim li Dêrsimê pêk tanî, Nûredîn di dil de têşîne. Vêce ew raporekê derbarî wan bûyerên xirab û hov dinivîse û dide pêşiya hevalên xwe ji xwendekarên dibistana fransawî li Şamê û çendek ji xwendekarê tara kurdan û diçin radestî balyozxaneyên dewletên biyanî dikin. * Di sala 1937an de, dîse jî bi serokatiya Nûredîn, civateke xwendekaran bi navê [[Hêvî]] li Şamê tê damezrandin. Civata Hêvî, rihê netewî di nav xwendekarên kurd de geş dike û pirsa gelê xwe bi rê ya balyozxaneyên derve ku li Şamê heyî, digihîne [[Lîga Neteweyan]]. * Di paşiya sala 1937an de, Nûredîn Zaza û çend hevalên xwe, tîmeke futbolê bi navê Kurdistan li Şamê çêdikin. Tîma Kurdistan pir xweş dileyize û pêlewaniya Sûrî distîne. * Nûredînê 20 salî, çalak û jêhatiyê di warê rojnamegeriyê de. Di nivîsên xwe de, ew tekez dike ser fêrkirina zimanê kurdî û di kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] de berhemên wî hene. [[Celadet Alî Bedirxan|Mîr Celadet Bedirxan,]] çîrokên wî yên kurt bilind dinirxîne û wî weke [[Anton Çexov|Çexovê]] kurdan bi nav dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} * Bûyera kû di sala 1942an de bi Nûredîn re di tirênê de qewimî bû (xwe ji tirênê avêtibû) û helwesta wî ya cesûr bi herdû mamosteyên tirk û cendirmeyan re, didin xuyanîn bê çiqas ew mirovekî zane mêrxas bû. * Nûredîn, her û her amade ye ku tiştekî ji miletê xwe yê kurd re bike. Gava jê re dibêjin: em dikarin te bigihînin nik seydayê Barzanî û komela Hêwa, ew yekser qebûl dike, û dev ji mal û mewdanên xwe digere û diçe. Lê mixabin, wan li ser sînorê Sûrî bi Iraqê re digirin û salekê Nûredîn di girtîgehên [[Mûsil]] û [[Emara]] û Bexdayê de girtî dimîne. * Li [[Bêrûd]]ê, sala 1945an, dema ku Nûredîn Zaza xwendina xwe li zanîngiha fransawî dike, ew şûna Mîr Kamîran Bedirxan di [[Radyoya Libnanê]] - beşê kurdî de digire û bi karekî mezin di behiskirina pirsa kurdî û ragihandina xeber û nûçeyan ji her çar parçeyên Kurdistanê dirabe. Piştî ku hikûmeta Libnanê beşê kurdî di Radyoyê de digire, Nûredîn dibistanekê şevane diveke ji bo [[kurdên Libnanê]] fêrbike zimanê kurdî. * Di sal 1947an de, Nûredîn Zaza derenca Lîsans di zanîstên siyasî de ji [[Zanîngiha Fransayê]] li Bêrûdê distînê û berê xwe dide Swîsreyê da xwendina xwe ya bilind bidomînê. * Li Swisreyê, qonaxeke nû û girîng di jiyana Nûredîn Zaza de dest pê dike. Ew çiwe wir xwendina xwe temam bike, lê pirsa miletê wî yê kurd di bîrê de ye. Wî li ser xwe ferz didît ku her xizmetê jê re bikê. Sekin ji Nûredîn re nîn e. Li [[Zanîngeha Lozanê]], ew di ber xwendina xwe re, kurd û Kurdistanê bi xwendekaran dide naskirin. Gava dibîne ku xwendekarên kurd hewceyî rêxistinekê ne ku wan bide hev û bi heve girêde (da bikaribin bi awakî fermî dan û sitandin û têkiliyan bi berpirsiyarên swîsrî û rêxistinên biyanî re pêk bênin), ew komela xwendekarên kurd li Ewropayê sala 1949an didamezrîne û dibe serokê wê û kovarekê bi sernavê [[Dengê Kurdistan]] derdixin. * Nûredînê zane, degel, û cesûr, illeh deng û pirsa miletê xwe û zilm û zor û te’dariya ku lê tê kirin bigihîne sazî, forûm û kongireyên navnetewî ku li Ewropayê dihatin lidarxistin. Li [[Budapeşt|Budapêştê]] paytexta [[Mecaristan]]ê, di [[Festîvala Xortên Cîhanê]] de, sala 1949an, bi ser hemû astengiyên ku partiyên komunîst yên rojhilata navîn (ya sûrî, tirkî û îranî) li pêşiyê didanîn, wî weke nûnerê kurdan xwe têde ferzkir û qesîdek li ser rêber û qehremanê neteweya kurd [[Mistefa Barzanî]] li pêşiya 5000 kesî xwend. Piştî çend rojan ji wê Festîvalê, li [[Sofya]]yê paytexta Bulgaristanê li kongireya xwendekarên cîhanê, wî weke nûnerê Kurdistanê qebûl dikin. Nûredîn Zaza di bîranînên xwe de dibêje: "Ew serkeftineke mezin bû. Vêce ez rehet û bi dilekî xweş vegerehame Swîsreyê".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li Fransayê jî wilo, gava Neteweyên Yekbûyî, cihê xwe di [[Sera Şapo]] de digirt, Nûredîn endamê şandekê bû ku raporekê ser rewşa kurdan bide, bizav û hewildanên xwe dike ku bigihe nûnerên dewletan de guh bidin pirsa kurdî û wê di cìvînê de guft û go bikin û li her derê jî wilo, Nûredîn bêtexsîr e. Raste Nûredîn yek bû, lê wî hamberî 100 çalakvanî kar û xebat dikir. == Nûredîn Zaza û Yekîtiya Xwedekarên Kurd li Ewropayê == Di sala 1956an de, Nûredîn Zaza du karên pir girîng pêk tîne. Yê pêşî, ew doktoriya di zanistên perwedeyiyê de ji zanîngiha Lozanê werdigre. Karê didwan, ew [[Yekîtiya Xwedekarên Kurd li Ewropayê]] didamezrîne. Dûv re, ew dide rê û divegere Sûriyê. Di bîranînên xwe de [[Bîranîn]]¡, Dr Nûredîn Zaza dinivîse: “di paşiya hezîrana sala 1956an de, ez bi hisret bûm ku ez tiştekî ji kurdan re bikim. Min rabû da rê, di rêya deryayê re Îtalya-Bêrûd, berê xwe da Sûriyê. Li [[Bêrût]]ê, piştî 9 salan ji mayîna li xurbetê, bira yê min yê mezin Dr Nafiz û hin dostên me yên dilsoz, hatibûn pêşwaziya min. Çawa ez ji gemiyê peyabûm, min naskir ku Kurdên Sûriyê ji mêj ve li hêviya vegera minin. Vêce gelo ezê bikaribim wan ji bin sitem û te’dariyê xilas bikim û maf û daxwaz û meremên wan di heyif û salên werin de bi cih bênim, yan na?!”.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Nûredîn Zaza û Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê == Li Sûriyê, Nûredîn Zaza dibîne ku rewşa miletê kurd xirab e. Ji kinarekî ve, kurd ji nijadperestiya partiya [[Be's]] di metirsiyê de ne. Li kinarê dîtir, [[Partiya Komunîsta Sûriyê]], ya qaşo Internasyonalîst, xwe ji neteweya ereban re kiribû parêzer, lê li dijê kurdan derdiket, hinga doza mafên xwe yên neteweyî dikirin û ew bi [[şovînîzm]]ê tometbar dikirin. Nûredîn Zaza dinivîse: “di rewşeke wesa, min avakirina rêxistineke ku karibe nasnama gelê Kurd biparêze û doza mafê wan yên rewa bike, pêwîst didît. Li Şamê, xwendekarên Gemnazyom û dibistanan pêkanîna wê projeyê ji min dixwestin. Herwesa, welatparêzên kevnare, mela, muxtar, û cotaryên sade di pêkanînîna wê projeyê de, pîşta min digirtin û di paşiya sala 1957an de, ew xewn pêkhat û Partiya Demokrata Kurdî li Sûriyê (PDKS) hate damezrandin”.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} [[PDKS]], ji serokatiya xwe re, Nûredîn Zaza dihilbijêre û di demeke kurt de gelek kurd tevlû Partiyê dibin. PDKS, karekî mezin di warê siyasî û rewşenbîrî û civakî di nav kurdan de dike, ji lewra nav û deng û bandora wê xurt dibe di nav kurdan de. Lê di salên 1958 - 1961ê de (dema yekîtiya Sûrî û Misrê), hikim di destê [[rêjîma Cemal Evdul Nasir]] ya dîktatûr de ye. Di wan her sê salan de rewşa siyasî, ewlekarî û aborî li Sûriyê kambax dibe. Berdevkê Nasir li Sûriyê [[Evdihemîd Elserrac]] û hêzên parastinê, te’dariyeke xirab li xelkê dikin û nemaze li kurdan û helbet li PDKS, ku hebûna wê weke xetereke mezin li ser yekbûna dewleta erebî dibînin. Vêce rêjîma Nasir, hemû bela û bêtarên xwe yên siyasî û ekonomî dike sukra gelê kurd de û PDKS de. Di çend rojan de, li dora 5000 endamên PDKS û serokê wê Nûredîn Zaza têne girtin. Piştî çendkê, behra mezin ji hevalan têne berdan. Nûredîn Zaza û 31 heval di hepis û zindanên Helebê û Şamê (Mezê) de girtî dimînin. Girtiyên kurd gelekî têne lêxistin û îşkencekirin. Belê, behra mezin ji jiyana Nûredîn Zaza di siyasetê de çû. Lê di heman demê de, ew nivîskar û rewşenbîrekî mezin bû. Wî bi sedan gotar di rojname û kovarên kurdî [[Hawar]] û [[Ronahî]] û biyanî de nivîstibûn. Herwesa wî Destana [[Memê Alan (destan)|Memê Alan]] ji nûve çapkiribû û pêşgotineke hêja jê re nivîstibû û di sala 1982an de, wî pirtûkek bi navê Ma vie de Kurde (“Jiyana min a Kurdî, yan jî Hewara miletê Kurd”) nivîstibû, tê de behsa jiyan û xebata xwe ya netewî di ber pirsa kurdî û Kurdistanê de kiribû. Her wisa Nûredîn Zaza giringiyeke mezin dida pirsa zimanê kurdî û pêşxistina wî. Di banga xwe de Nûredîn Zaza ji kurdan re gotibû: “Gelî Kurdan! Heger hûn naxwazin ji hev taromar û winda bibin, berî her tiştî zimanê xwe bixwênin û bidin xwendin. Lê heger hûn dixwazin xwe nasbikin û xwe bidin naskirin û hizkirin, bi hevaltî û dostaniya miletên din bi pêş ve herin û bi rûmet û ser bilindî bijîn, dîse zimanê xwe bixwînin û bidin xwendinê”.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Salên dawî yên Nûredîn Zaza li Swîsreyê == Dr Nûredîn Zaza salên xwe yên paşî li Swîsrayê dimîne. Li wir, ew di 1972an de bi keçeke swîsrî bi navê [[Gilberte Favre]] re dizewice û di 1973an de kurikê wan çêdibe, nav lê dikin [[Chango Valéry]] (Şêngo Valéry). Nûredîn Zaza di 7ê çiriya paşîn a 1988an de, ji ber nexweşiya [[penceşêr]]ê mir. Ew li [[goristana Bois-de-Vaux]] li bajarê Lozanê hat veşartin.<ref>https://www.institutkurde.org/ku/info/32yem-salvegera-koca-dawin-a-nuredin-zaza-1232551912</ref> == Berhemên wî == * ''Destana Memê Alan'', Bahoz, Uppsala, Swêd, 1973. * ''Memê Alan'', Çapxaney Korî Zanyarî Kurd, Bexda, 1977. * ''Ma vie de Kurde'', Pierre-Marcel Fauvre Publi, SA, Lozan, 1982. * ''[[Keskesor]]'', Weşanên [[Nûdem]]ê, Stockholm, Swêd, 1995. * ''Bîranîn'', Avesta, Stembol-Amed, 2008. * ''Gulê'', Weşanên [[Lîs]], Amed, 2015. == Çavkanî == {{çavkanî}} * زينار مصطفى، عن حياة الدكتور نورالدين زازا * مجلة "متين" العدد 25 سنة 1993 * Zinar Mistefa, 2019, Sed saliya Dr. Nûredîn Zaza,<nowiki>http://avestakurd.net/blog/</nowiki>[http://avestakurd.net/blog/2019/02/23/dosya-sed-saliya-dr-nuredin-zaza/ 2019]/02/23/dosya-sed-saliya-dr-nuredin-zaza/ {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê]] rhmn6m2vzx04lb7aqodj6lk797htsa7 2068620 2068613 2026-06-30T10:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2068620 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Nûredîn Zaza | wêne = Noureddine Zaza 1977.tiff | sernavê_wêne = Nûredîn Zaza (1977) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|15|2|1919}} | cihê_jidayikbûnê = [[Maden]], [[Împeratoriya Osmanî]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|11|1988|15|2|1919|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Bussigny]], [[Lozan]], [[Swîsre]] | netewe = [[Kurd]] | bernav = Çîroknivîs | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = {{hlist|Siyasetmedar|nivîskar|rewşenbîr}} | salên_çalak = | xebatên_navdar = | dê = | bav = Ûsiv Efendî | malbat = | hevjîn = [[Gilberte Favre]] | zarok = [[Chango Valery]] | malper = }} '''Nûredîn Zaza''' (jdb. [[15ê sibatê|15ê sibata]] [[1919]]an li [[Maden (navçe)|Madenê]], [[Împeratoriya Osmanî]] – m. [[7ê çiriya pêşîn]] [[1988]] li [[Lozan]]ê, [[Swîsre]]), [[Siyasetmedar|ramyar]], [[nivîskar]], [[rewşenbîr]], [[Damêzrandin|damezrenêr]] û yekem serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] bû. Kitêbên xwe bi bernavê '''Çîroknivîs''' nivîsiye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://candname.com/dr-nureddin-zaza-1919-1988/ |sernav=Dr. Nûreddîn Zaza (1919 – 1988) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2025-05-12 |paşnav=Reş |pêşnav=Konê |lînka-nivîskar=Konê Reş }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dost |pêşnav=Jan |lînka-nivîskar=Jan Dost |sal=2021 |sernav=Mem û Zîn û Memê Alan |url=https://kurdarastirmalari.com/uploads/kurt_edebiyat/mem_u_zin.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Kürd Araştırmaları Dergisi |hejmar=5 |rr=145 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250607140409/https://kurdarastirmalari.com/uploads/kurt_edebiyat/mem_u_zin.pdf |roja-arşîvê=2025-06-07 |roja-gihiştinê=2025-06-07 }}</ref> Nûredîn Zaza kar û xebat û jiyana xwe kiribû bin xizmeta miletê xwe yê kurd de. Ji xwe ew di nav maleke kurdperwer de rabûbû. Bavê wî Ûsiv Efendî û birayê wî yê mezin [[Ehmed Nafiz Beg]], hevalbendên [[Şêx Seîd]] bûn di şoreşa kurdî sala 1925an de dijî dewleta tirk ya nijadperest. Pismamê wî Osman Efendî di wê şoreşê de jiyana xwe ji dest dabû. Piştî têkçûna şoreşa Şêx Seîd û bûyerên xirab li Bakurê Kurdistanê, desthilata tirk, Dr. Nafiz kiribû bin çavan de û derfet lê teng kiribû û emrê sergûna Izmîrê jê re derxistibû. Vêce ew mecbûr bûbû ku çarekekê ji xwe re bibînê. Di sala 1930î de, ew û bira yê xwe yê piçûk Nûredîn binxet dibin Sûriyê ku di bin [[mandata Fransayê]] de bû. Dr Ehmed Nafiz, kesatiyeke hekîm, tekûz û mêrxas bû. Hatina wî ya Kurdistana Sûriyê bû hêzeke nû ji [[Xoybûn]]ê re. Ew roleke girîng tê de dileyîze û di salên çilan de serokatiya wê dike. Di warê bijîşkiyê de Dr Nafiz bi kar û xebateke mezin li herêma Cizîra Sûrî dirabe. Wê çaxê, êş û nexweşiyên weke [[êşa zirav]], [[melariya]], [[tîfo]], [[sorik]] û [[xûrî]] belav bûn û mezin û piçûk bi wan êşan diçûn. Dr. Nafiz êşên cih nas kirin û li ser destên wî yên pîroz bi dihên hezran nexweş saxbûn. Ji lewra, baweriya xelkê bi bijîşkiya Dr. Nafiz zêde bû û nav û dengên wî ne tenê li herêma Cizîrê, lê belê di Sûrî tevî de belav bûbû. Nûredîn vêce, li [[Rojavaya Kurdistanê]] di bin sih û perwedeya Dr. Nafiz de mezin dibe. Ew ne tenê bira ye jê re, lê belê ew dibe bav û mamoste û rêber jî. Herwesa, Nûredînê piçûk, di nav civata welatparêz û girgirekên kurdan de mezin dibe. Di salên sihan de, gelek şoreşger û rewşenbîrên kurdan ji ber zilm û zora rêjîma [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] ya nijadperest binxet bûbûn Sûriyê. Ji wan [[Memdûh Selîm]], [[Celadet Alî Bedirxan|Mîr Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamîran Bedirxan]], [[Qedrî Beg]] û [[Ekrem Cemîl Paşa]], [[Hemze Begê Miqsî]], [[Haco Axa]], [[Evdirrehman Axayê Eliyê Ûnis]], [[Nûrî Dêrsimî]], endeziyar [[Arif Ebas]] û hin dîtir. Wê tesîra wan camêran di warê netewe-perweriyê de li Nûredîn hebe. Bi wext re, wê Nûredînê dagirtî bi rihê şoreşvaniyê bide ser şopa wan û barê kurdîtiyê giran bigire xwe û doza mafên gelê xwe yê kurd bike. == Çalakî û xebatên Nûredîn Zaza == * Ew kuştar û qetlîamên mezin, ku dewleta tirk dijê kurdan li Bakur û nexasim li Dêrsimê pêk tanî, Nûredîn di dil de têşîne. Vêce ew raporekê derbarî wan bûyerên xirab û hov dinivîse û dide pêşiya hevalên xwe ji xwendekarên dibistana fransawî li Şamê û çendek ji xwendekarê tara kurdan û diçin radestî balyozxaneyên dewletên biyanî dikin. * Di sala 1937an de, dîse jî bi serokatiya Nûredîn, civateke xwendekaran bi navê [[Hêvî]] li Şamê tê damezrandin. Civata Hêvî, rihê netewî di nav xwendekarên kurd de geş dike û pirsa gelê xwe bi rê ya balyozxaneyên derve ku li Şamê heyî, digihîne [[Lîga Neteweyan]]. * Di paşiya sala 1937an de, Nûredîn Zaza û çend hevalên xwe, tîmeke futbolê bi navê Kurdistan li Şamê çêdikin. Tîma Kurdistan pir xweş dileyize û pêlewaniya Sûrî distîne. * Nûredînê 20 salî, çalak û jêhatiyê di warê rojnamegeriyê de. Di nivîsên xwe de, ew tekez dike ser fêrkirina zimanê kurdî û di kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] de berhemên wî hene. [[Celadet Alî Bedirxan|Mîr Celadet Bedirxan,]] çîrokên wî yên kurt bilind dinirxîne û wî weke [[Anton Çexov|Çexovê]] kurdan bi nav dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} * Bûyera kû di sala 1942an de bi Nûredîn re di tirênê de qewimî bû (xwe ji tirênê avêtibû) û helwesta wî ya cesûr bi herdû mamosteyên tirk û cendirmeyan re, didin xuyanîn bê çiqas ew mirovekî zane mêrxas bû. * Nûredîn, her û her amade ye ku tiştekî ji miletê xwe yê kurd re bike. Gava jê re dibêjin: em dikarin te bigihînin nik seydayê Barzanî û komela Hêwa, ew yekser qebûl dike, û dev ji mal û mewdanên xwe digere û diçe. Lê mixabin, wan li ser sînorê Sûrî bi Iraqê re digirin û salekê Nûredîn di girtîgehên [[Mûsil]] û [[Emara]] û Bexdayê de girtî dimîne. * Li [[Bêrûd]]ê, sala 1945an, dema ku Nûredîn Zaza xwendina xwe li zanîngiha fransawî dike, ew şûna Mîr Kamîran Bedirxan di [[Radyoya Libnanê]] - beşê kurdî de digire û bi karekî mezin di behiskirina pirsa kurdî û ragihandina xeber û nûçeyan ji her çar parçeyên Kurdistanê dirabe. Piştî ku hikûmeta Libnanê beşê kurdî di Radyoyê de digire, Nûredîn dibistanekê şevane diveke ji bo [[kurdên Libnanê]] fêrbike zimanê kurdî. * Di sal 1947an de, Nûredîn Zaza derenca Lîsans di zanîstên siyasî de ji [[Zanîngiha Fransayê]] li Bêrûdê distînê û berê xwe dide Swîsreyê da xwendina xwe ya bilind bidomînê. * Li Swisreyê, qonaxeke nû û girîng di jiyana Nûredîn Zaza de dest pê dike. Ew çiwe wir xwendina xwe temam bike, lê pirsa miletê wî yê kurd di bîrê de ye. Wî li ser xwe ferz didît ku her xizmetê jê re bikê. Sekin ji Nûredîn re nîn e. Li [[Zanîngeha Lozanê]], ew di ber xwendina xwe re, kurd û Kurdistanê bi xwendekaran dide naskirin. Gava dibîne ku xwendekarên kurd hewceyî rêxistinekê ne ku wan bide hev û bi heve girêde (da bikaribin bi awakî fermî dan û sitandin û têkiliyan bi berpirsiyarên swîsrî û rêxistinên biyanî re pêk bênin), ew komela xwendekarên kurd li Ewropayê sala 1949an didamezrîne û dibe serokê wê û kovarekê bi sernavê [[Dengê Kurdistan]] derdixin. * Nûredînê zane, degel, û cesûr, illeh deng û pirsa miletê xwe û zilm û zor û te’dariya ku lê tê kirin bigihîne sazî, forûm û kongireyên navnetewî ku li Ewropayê dihatin lidarxistin. Li [[Budapeşt|Budapêştê]] paytexta [[Mecaristan]]ê, di [[Festîvala Xortên Cîhanê]] de, sala 1949an, bi ser hemû astengiyên ku partiyên komunîst yên rojhilata navîn (ya sûrî, tirkî û îranî) li pêşiyê didanîn, wî weke nûnerê kurdan xwe têde ferzkir û qesîdek li ser rêber û qehremanê neteweya kurd [[Mistefa Barzanî]] li pêşiya 5000 kesî xwend. Piştî çend rojan ji wê Festîvalê, li [[Sofya]]yê paytexta Bulgaristanê li kongireya xwendekarên cîhanê, wî weke nûnerê Kurdistanê qebûl dikin. Nûredîn Zaza di bîranînên xwe de dibêje: "Ew serkeftineke mezin bû. Vêce ez rehet û bi dilekî xweş vegerehame Swîsreyê".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li Fransayê jî wilo, gava Neteweyên Yekbûyî, cihê xwe di [[Sera Şapo]] de digirt, Nûredîn endamê şandekê bû ku raporekê ser rewşa kurdan bide, bizav û hewildanên xwe dike ku bigihe nûnerên dewletan de guh bidin pirsa kurdî û wê di cìvînê de guft û go bikin û li her derê jî wilo, Nûredîn bêtexsîr e. Raste Nûredîn yek bû, lê wî hamberî 100 çalakvanî kar û xebat dikir. == Nûredîn Zaza û Yekîtiya Xwedekarên Kurd li Ewropayê == Di sala 1956an de, Nûredîn Zaza du karên pir girîng pêk tîne. Yê pêşî, ew doktoriya di zanistên perwedeyiyê de ji zanîngiha Lozanê werdigre. Karê didwan, ew [[Yekîtiya Xwedekarên Kurd li Ewropayê]] didamezrîne. Dûv re, ew dide rê û divegere Sûriyê. Di bîranînên xwe de [[Bîranîn]]¡, Dr Nûredîn Zaza dinivîse: “di paşiya hezîrana sala 1956an de, ez bi hisret bûm ku ez tiştekî ji kurdan re bikim. Min rabû da rê, di rêya deryayê re Îtalya-Bêrûd, berê xwe da Sûriyê. Li [[Bêrût]]ê, piştî 9 salan ji mayîna li xurbetê, bira yê min yê mezin Dr Nafiz û hin dostên me yên dilsoz, hatibûn pêşwaziya min. Çawa ez ji gemiyê peyabûm, min naskir ku Kurdên Sûriyê ji mêj ve li hêviya vegera minin. Vêce gelo ezê bikaribim wan ji bin sitem û te’dariyê xilas bikim û maf û daxwaz û meremên wan di heyif û salên werin de bi cih bênim, yan na?!”.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Nûredîn Zaza û Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê == Li Sûriyê, Nûredîn Zaza dibîne ku rewşa miletê kurd xirab e. Ji kinarekî ve, kurd ji nijadperestiya partiya [[Be's]] di metirsiyê de ne. Li kinarê dîtir, [[Partiya Komunîsta Sûriyê]], ya qaşo Internasyonalîst, xwe ji neteweya ereban re kiribû parêzer, lê li dijê kurdan derdiket, hinga doza mafên xwe yên neteweyî dikirin û ew bi [[şovînîzm]]ê tometbar dikirin. Nûredîn Zaza dinivîse: “di rewşeke wesa, min avakirina rêxistineke ku karibe nasnama gelê Kurd biparêze û doza mafê wan yên rewa bike, pêwîst didît. Li Şamê, xwendekarên Gemnazyom û dibistanan pêkanîna wê projeyê ji min dixwestin. Herwesa, welatparêzên kevnare, mela, muxtar, û cotaryên sade di pêkanînîna wê projeyê de, pîşta min digirtin û di paşiya sala 1957an de, ew xewn pêkhat û Partiya Demokrata Kurdî li Sûriyê (PDKS) hate damezrandin”.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} [[PDKS]], ji serokatiya xwe re, Nûredîn Zaza dihilbijêre û di demeke kurt de gelek kurd tevlû Partiyê dibin. PDKS, karekî mezin di warê siyasî û rewşenbîrî û civakî di nav kurdan de dike, ji lewra nav û deng û bandora wê xurt dibe di nav kurdan de. Lê di salên 1958 - 1961ê de (dema yekîtiya Sûrî û Misrê), hikim di destê [[rêjîma Cemal Evdul Nasir]] ya dîktatûr de ye. Di wan her sê salan de rewşa siyasî, ewlekarî û aborî li Sûriyê kambax dibe. Berdevkê Nasir li Sûriyê [[Evdihemîd Elserrac]] û hêzên parastinê, te’dariyeke xirab li xelkê dikin û nemaze li kurdan û helbet li PDKS, ku hebûna wê weke xetereke mezin li ser yekbûna dewleta erebî dibînin. Vêce rêjîma Nasir, hemû bela û bêtarên xwe yên siyasî û ekonomî dike sukra gelê kurd de û PDKS de. Di çend rojan de, li dora 5000 endamên PDKS û serokê wê Nûredîn Zaza têne girtin. Piştî çendkê, behra mezin ji hevalan têne berdan. Nûredîn Zaza û 31 heval di hepis û zindanên Helebê û Şamê (Mezê) de girtî dimînin. Girtiyên kurd gelekî têne lêxistin û îşkencekirin. Belê, behra mezin ji jiyana Nûredîn Zaza di siyasetê de çû. Lê di heman demê de, ew nivîskar û rewşenbîrekî mezin bû. Wî bi sedan gotar di rojname û kovarên kurdî [[Hawar]] û [[Ronahî]] û biyanî de nivîstibûn. Herwesa wî Destana [[Memê Alan (destan)|Memê Alan]] ji nûve çapkiribû û pêşgotineke hêja jê re nivîstibû û di sala 1982an de, wî pirtûkek bi navê Ma vie de Kurde (“Jiyana min a Kurdî, yan jî Hewara miletê Kurd”) nivîstibû, tê de behsa jiyan û xebata xwe ya netewî di ber pirsa kurdî û Kurdistanê de kiribû. Her wisa Nûredîn Zaza giringiyeke mezin dida pirsa zimanê kurdî û pêşxistina wî. Di banga xwe de Nûredîn Zaza ji kurdan re gotibû: “Gelî Kurdan! Heger hûn naxwazin ji hev taromar û winda bibin, berî her tiştî zimanê xwe bixwênin û bidin xwendin. Lê heger hûn dixwazin xwe nasbikin û xwe bidin naskirin û hizkirin, bi hevaltî û dostaniya miletên din bi pêş ve herin û bi rûmet û ser bilindî bijîn, dîse zimanê xwe bixwînin û bidin xwendinê”.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Salên dawî yên Nûredîn Zaza li Swîsreyê == Dr Nûredîn Zaza salên xwe yên paşî li Swîsrayê dimîne. Li wir, ew di 1972an de bi keçeke swîsrî bi navê [[Gilberte Favre]] re dizewice û di 1973an de kurikê wan çêdibe, nav lê dikin [[Chango Valéry]] (Şêngo Valéry). Nûredîn Zaza di 7ê çiriya paşîn a 1988an de, ji ber nexweşiya [[penceşêr]]ê mir. Ew li [[goristana Bois-de-Vaux]] li bajarê Lozanê hat veşartin.<ref>https://www.institutkurde.org/ku/info/32yem-salvegera-koca-dawin-a-nuredin-zaza-1232551912</ref> == Berhemên wî == * ''Destana Memê Alan'', Bahoz, Uppsala, Swêd, 1973. * ''Memê Alan'', Çapxaney Korî Zanyarî Kurd, Bexda, 1977. * ''Ma vie de Kurde'', Pierre-Marcel Fauvre Publi, SA, Lozan, 1982. * ''[[Keskesor]]'', Weşanên [[Nûdem]]ê, Stockholm, Swêd, 1995. * ''Bîranîn'', Avesta, Stembol-Amed, 2008. * ''Gulê'', Weşanên [[Lîs]], Amed, 2015. == Çavkanî == {{çavkanî}} * زينار مصطفى، عن حياة الدكتور نورالدين زازا * مجلة "متين" العدد 25 سنة 1993 * Zinar Mistefa, 2019, Sed saliya Dr. Nûredîn Zaza,<nowiki>http://avestakurd.net/blog/</nowiki>[http://avestakurd.net/blog/2019/02/23/dosya-sed-saliya-dr-nuredin-zaza/ 2019]/02/23/dosya-sed-saliya-dr-nuredin-zaza/ {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê]] fn64gp7e9pwd9rfi830hxt94777ufju 0 1507 2068279 1952377 2026-06-29T15:23:34Z Kurdanparez 137209 Yeni kaynaklar 2068279 wikitext text/x-wiki Eşîra '''Dimilî''' (hem jî '''Dunbulî''', '''Dumbulî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. ==Dîrok== Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbulî'' li Amed û Bedlîsê jî hebûn.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78</ref> ==Îro== Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/>. Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]]ê, cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{citation needed}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Çavkanî == * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] hpn3qbklwkhtnkznh074fuj2s2810c7 2068280 2068279 2026-06-29T15:43:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, --{{Şitil}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2068280 wikitext text/x-wiki Eşîra '''Dimilî''' (hem jî '''Dunbulî''', '''Dumbulî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbulî'' li Amed û Bedlîsê jî hebûn.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78</ref> == Îro == Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/>. Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] ks3qt3kp79y4vyqip0l1cmk2ny5gsst 2068281 2068280 2026-06-29T15:56:12Z Penaber49 39672 /* Ziman û dîn */ 2068281 wikitext text/x-wiki Eşîra '''Dimilî''' (hem jî '''Dunbulî''', '''Dumbulî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbulî'' li Amed û Bedlîsê jî hebûn.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78</ref> == Îro == Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/>. Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û dîn == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] g4emozxus3lzla0hzz5be2slj6p3tgg 2068284 2068281 2026-06-29T16:08:29Z Kurdanparez 137209 2068284 wikitext text/x-wiki Eşîra '''Dimilî''' (hem jî '''Dunbulî''', '''Dumbulî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]</ref> == Îro == Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/>. Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û dîn == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de == {{main|Zaza}} [[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva "dimilî", ku behsa zaravayê dike, ji "dunbulî" tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref><ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] o731cqr86rsiridzqrzn8qzzyvdpuao 2068286 2068284 2026-06-29T16:11:25Z Kurdanparez 137209 Ji bo [[Dunbulan (eşîr)]] hat beralîkirin 2068286 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dunbulan (eşîr)]] ncwl55h0rt5yii70c3i94g8b27kbnsg 0 1540 2068275 2067642 2026-06-29T14:23:14Z VikiAzad 99135 2068275 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | navê_jidayikbûnê = Celadet Alî Bedirxan | wêne = Kurdish Writer Mir Celadet Bedir Khan (1893-1951).jpg | bernav = Herekol Azîzan,<ref>{{Jêder-malper|sernav=Bir Kürt aydınının özel hayatı|url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/030520161|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-05-29}}</ref> Nêrevan<ref>{{jêder-kovar|kovar=Nûbihar Akademî|nivîskar=Zülküf Ergün|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nubihar/issue/65156/954951|sernav=Çend Kêşeyên Veguhestinê ji Kurdîya Soranî bo Kurdîya Kurmancî|cild=4|hejmar=15|sal=2021|r=40}}</ref> | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|04|1893}} | cihê_jidayikbûnê = Stembol, Împeratoriya Osmanî | roja_mirinê = {{Mirin|15|07|1951|26|04|1893|temen=erê}} | cihê_mirinê = Şam, Sûrî | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = [[Siyasetmedar]], [[Rojnamevan]] û [[Kurdnasî|Kurdnas]] | salên_çalak = | serdem = Sedsala 20an | rêxistin = [[Xoybûn]] | bandorbar = [[Eliyê Herîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Melayê Bateyî]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Mehmed Uzun]] | hevjîn = [[Rewşen Bedirxan]] | dê = [[Senîha Xanim]] | bav = [[Emîn Alî Bedirxan]] | malbat = [[Malbata Bedirxaniyan]] }} '''Celadet Alî Bedirxan''' bi '''Mîr Celadet''' jî tê zanîn ({{Jidayikbûn|j=1|26|04|1893}}, [[Stembol]] − {{Mirin|m=1|15|07|1951}}, [[Hêcanê]], [[Şam]]), [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], dadnas, dîplomat û [[zimannas]]ê [[kurd]] bû. Celadet kurê [[Emîn Alî Bedirxan]] û [[Senîha Xanim]]ê bû. == Jînenîgarî == Celadet di 26ê nîsana sala 1893an de li stembolê, ku wê demê beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bû, hatiye dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |sernav=Jeladet Bedir Xan (1893-1951) |roja-gihiştinê=2013-03-25 |roja-arşîvê=2017-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923035635/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxaniyan]] bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya [[kurmancî]] ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû. Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Siltan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate sirgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi serkeft, mafên kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn [[Almanya]]yê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû. Ji bilî [[zimanê kurdî]] Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[îngilîzî]], [[fransî]], [[almanî]], [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]], [[rûsî]] û [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin. Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamiran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye. Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e. Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt. Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd [[Hecî Qadirê Koyî]] bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû. Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir. Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Îsparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanîkê geriya. Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê cihanî yê yekem]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir. Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn. Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamiran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Mîcer [[Edward Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû. Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû. Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin. Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin. Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû. Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamiran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir. Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê. Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê. Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin. Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir. Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû. Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê. Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû. Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn. Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Agiriyê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî. Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan. Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê. Li [[Tehran]]ê Şahê Îranê Mihmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Iraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûriyê]] û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand. Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin. Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da. Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû. Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta [[Fransî]] destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe. Piştî amadekariyan, li {{dîrok|15|gulan|1932}} hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye. Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê ya bi navê "Bingehên gramera kurdmancî" çap kir. Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike. Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe. Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir. Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî. Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê [[Salah Sadallah]] jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qeterê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye. Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal {{dîrok|15|05|2011}} li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike. Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn. Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand. Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê. Hingê birayê wî, Kamiran, jî li Libnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot. Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike. Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê. Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa kurdan li Şamê hate veşartin. Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye. == Berhem == * [[Elifba Kurdî (pirtûk)|Elifba Kurdî]] * [[Rêzimana Kurdî]] * [[Rûpelên Elfabê]] * [[Ferhenga Bedirxan|Ferhenga Kurdî]] * [[Rêzimana Elifbaya kurdî]] * [[Dîbaca nimêjên îzêdiyan]] == Binêre == * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] * [[Klasîkên kurdî]], nivîseke Celadet Bedirxan == Çavkanî == * Têbînî: Ev jiyanname ji aliyê Sînemxan Celadet Bedirxan ve hatiye serrastkirin.({{dîrok|17|07|2011}}) {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.celadet.com Malpera "Celadet Alî Bedirxan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109104500/http://www.celadet.com/ |date=2016-11-09 }} {{Malbata Bedirxaniyan (Emîn Alî Bedirxan)}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Bedirxan, Celadet Ali}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirin 1951]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Xoybûn]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] khakvff9xjx4c86h7d5dlvrmmkvr7ak 2068276 2068275 2026-06-29T14:30:02Z VikiAzad 99135 /* */ 2068276 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | navê_jidayikbûnê = Celadet Alî Bedirxan | wêne = Kurdish Writer Mir Celadet Bedir Khan (1893-1951).jpg | bernav = Herekol Azîzan,<ref>{{Jêder-malper|sernav=Bir Kürt aydınının özel hayatı|url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/030520161|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-05-29}}</ref> Nêrevan<ref>{{jêder-kovar|kovar=Nûbihar Akademî|nivîskar=Zülküf Ergün|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nubihar/issue/65156/954951|sernav=Çend Kêşeyên Veguhestinê ji Kurdîya Soranî bo Kurdîya Kurmancî|cild=4|hejmar=15|sal=2021|r=40}}</ref> | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|04|1893}} | cihê_jidayikbûnê = Stembol, Împeratoriya Osmanî | roja_mirinê = {{Mirin|15|07|1951|26|04|1893|temen=erê}} | cihê_mirinê = Şam, Sûrî | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = [[Siyasetmedar]], [[Rojnamevan]] û [[Kurdnasî|Kurdnas]] | salên_çalak = | serdem = Sedsala 20an | rêxistin = [[Xoybûn]] | bandorbar = [[Eliyê Herîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Melayê Bateyî]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Mehmed Uzun]] | hevjîn = [[Rewşen Bedirxan]] | dê = [[Senîha Xanim]] | bav = [[Emîn Alî Bedirxan]] | malbat = [[Malbata Bedirxaniyan]] }} '''Celadet Alî Bedirxan''' bi '''Mîr Celadet''' jî tê zanîn ({{Jidayikbûn|j=1|26|04|1893}}, [[Stembol]] − {{Mirin|m=1|15|07|1951}}, [[Hêcanê]], [[Şam]]), [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê [[kurd]] bû. Celadet kurê [[Emîn Alî Bedirxan]] û [[Senîha Xanim]]ê bû. == Jînenîgarî == Celadet di 26ê nîsana sala 1893an de li stembolê, ku wê demê beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bû, hatiye dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |sernav=Jeladet Bedir Xan (1893-1951) |roja-gihiştinê=2013-03-25 |roja-arşîvê=2017-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923035635/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxaniyan]] bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya [[kurmancî]] ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû. Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Siltan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate sirgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi serkeft, mafên kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn [[Almanya]]yê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû. Ji bilî [[zimanê kurdî]] Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[îngilîzî]], [[fransî]], [[almanî]], [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]], [[rûsî]] û [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin. Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamiran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye. Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e. Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt. Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd [[Hecî Qadirê Koyî]] bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû. Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir. Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Îsparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanîkê geriya. Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê cihanî yê yekem]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir. Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn. Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamiran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Mîcer [[Edward Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû. Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû. Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin. Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin. Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû. Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamiran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir. Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê. Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê. Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin. Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir. Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû. Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê. Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû. Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn. Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Agiriyê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî. Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan. Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê. Li [[Tehran]]ê Şahê Îranê Mihmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Iraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûriyê]] û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand. Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin. Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da. Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû. Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta [[Fransî]] destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe. Piştî amadekariyan, li {{dîrok|15|gulan|1932}} hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye. Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê ya bi navê "Bingehên gramera kurdmancî" çap kir. Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike. Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe. Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir. Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî. Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê [[Salah Sadallah]] jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qeterê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye. Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal {{dîrok|15|05|2011}} li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike. Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn. Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand. Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê. Hingê birayê wî, Kamiran, jî li Libnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot. Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike. Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê. Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa kurdan li Şamê hate veşartin. Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye. == Berhem == * [[Elifba Kurdî (pirtûk)|Elifba Kurdî]] * [[Rêzimana Kurdî]] * [[Rûpelên Elfabê]] * [[Ferhenga Bedirxan|Ferhenga Kurdî]] * [[Rêzimana Elifbaya kurdî]] * [[Dîbaca nimêjên îzêdiyan]] == Binêre == * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] * [[Klasîkên kurdî]], nivîseke Celadet Bedirxan == Çavkanî == * Têbînî: Ev jiyanname ji aliyê Sînemxan Celadet Bedirxan ve hatiye serrastkirin.({{dîrok|17|07|2011}}) {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.celadet.com Malpera "Celadet Alî Bedirxan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109104500/http://www.celadet.com/ |date=2016-11-09 }} {{Malbata Bedirxaniyan (Emîn Alî Bedirxan)}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Bedirxan, Celadet Ali}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirin 1951]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Xoybûn]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] e482fz359s1v8rxwt13fru2nde8rtoa 0 1839 2068270 2060087 2026-06-29T13:49:31Z VikiAzad 99135 2068270 wikitext text/x-wiki {{Tîrmeh}} == Bûyer == === Kurdistan === === Cîhan === * [[1410]] – Bi yekîtiya [[Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya]] û [[Keyaniya Polonyayê]] li hemberî [[Şovalyeyên Tîtonî]] li gundê Grunwaldê şer qewimî. == Jidayikbûn == * [[1918]] – [[Bertram Brockhouse]], fîzîknasê xwediyê [[Xelata Nobelê]]. * [[1963]] – [[Sezai Temelli]] ramyar, hevdamezrîner û hevserokê [[HDP]] == Mirin == * [[1951]] – [[Celadet Bedirxan]], siyasetmedar, rojnamevan û zimannasê kurd. == Cejn û salveger == (Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin) ---- {{Meh û roj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Rojên-salê-şitil}} [[Kategorî:Rojên salê|tîrmehê]] [[Kategorî:Rojên Tîrmehê]] iyj9kso97jgm93p0q57x1yyyupbobi9 0 4611 2068710 2000251 2026-06-30T11:58:13Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068710 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarê mezin | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Sine'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> bajarekî [[Rojhilata Kurdistanê]] ye û serbajarê [[Kurdistan (parêzgeh)|Parezgeha Kurdistanê]] ye. Sine bi nifûsa 414.069 kesê 23em bajarê herî mezin ê [[Îran]]ê ye û piştê [[Mehabad]]ê duyem bajarê herî mezin ê Rojhilata Kurdistanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |sernav=آمار جمعیتی شهرستان سنندج :: فرمانداری سنندج |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2017-08-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170807030402/http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê [[erdelanî]] tê axaftin. Her çend Sine bajarek nû be jî (dîroka bajêr tenê digihîje 250 sal berê) bajêr bi awayeke bilez bêşketiye û bajêr niha bûye yek ji navendên çanda [[Kurdistan]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Kurdish City, Capital of Kurdistan, Iran {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-05-19 |ziman=en }}</ref> Di dema Şerê Îran-Iraqê de bajar ji aliyê firokeyên Iraqê ve hatiye bombebaran kirin û li bajêr gelek alozî derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Sanandaj |sernav=Sanandaj {{!}} Iran {{!}} Britannica |malper=web.archive.org |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127182821/https://www.britannica.com/place/Sanandaj |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Sine ji sala 2019an vir ve ji aliyê [[UNESCO]]yê wekê bajarê afirînerê muzîkê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |sernav=Sanandaj one-year anniversary as a UNESCO Creative City of Music {{!}} Creative Cities Network |malper=web.archive.org |tarîx=2020-12-07 |roja-gihiştinê=2024-05-19 |roja-arşîvê=2020-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201207155108/https://en.unesco.org/creative-cities/events/sanandaj-one-year-anniversary-unesco-creative-city-music |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Navdarên Sine == * [[Mestûre Erdelan]] * [[Ebdulmecîd Mîrza]] * [[Seyyid Elî Esxer ê Kurdistanî]], stranbêjê mezin û nemir. * [[Mezher Xaliqî]], hunermendê stranbêj ê navdar. * [[Nasir Rezazî]], hunermendê stranbêj ê navdar. * [[Ebbas Kemendî]], hunermendê navdar, * [[Kamkaran]], malbateke muzîkzan. * [[Endelîbî an]], malbateke muzîkzan * [[Ela'eddîn Seccadî]], mamoste, nivîskar û wêjezan * [[Muhyêddîn Heqşinas]], helbestvan * [[Muhemmed Însafcûyî (Ehwen)]], helbestvan * [[Cemîl Rostemî]], derhêner a [[Janî Gel]] * [[Qutbuddîn Sadiqî]] * [[Celal Celalîzade]] * [[Bêhrûz Xerîb Pûr]] * [[Hadî Ziya'uddînî]], peykersaz û nîgarkêş. * [[Ekber Mensûrî]], nîgarkêş. * [[Roya Tuloui]], tekoşera mafê jin û mirovan. * [[Sîmîn Çayçî]], helbestvan. * [[Azad|Azad Azadpour]], stranbêjê [[muzîka rap]]ê bi zimanê [[almanî]] * [[Doktor Seîd]] == Wênedank == <center> <gallery> Wêne:Senandaj.jpg|Sine Wêne:SnahCity.JPG|Sine Wêne:Mewlewî-î Kurd Sine.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewî]]-î Kurd di bajara Sine de. </gallery> </center> {{Commons-biçûk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|35|19|10|N|46|59|35|E|type:city(381373)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] dcrg16lwfai2kmh3e78bykxhr3lpdh9 0 6493 2068667 2065023 2026-06-30T11:52:18Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068667 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | }} '''Hemedan''' (bi [[farisî]]: همدان) bajarê herî mezin û navenda îdarî ya [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] ye û yek ji bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.<ref name="Hamadan Province Structure">{{cite report|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Hamadan province, centered in Hamadan city|language=fa|website=lamtakam.com|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211122913/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113025|publisher=Ministry of the Interior, Political Defense Commission of the Government Board|last=Habibi|first=Hassan|archive-date=11 February 2024|orig-date=Approved 21 June 1369|date=c. 2024|id=Proposal 3233.1.5.53; Letter 93808-907; Notification 82834/T134K|access-date=11 February 2024}}</ref> Tê bawer kirin ku Hemedan di nav bajarên herî kevn ên Rojhilata Kurdistanê de ye. Di çavkaniyên klasîk de wekê [[Ekbatana]] (bajarekî kevnar ê [[kurd]]an) hatiye binavkirin. Dibe ku di sala 1100 {{bz}} de ji aliyê [[Suryanî|suryaniyan]] ve hatibe dagirkirin. Diroknasê yewnaniya kevnar, [[Hêrodotos]], dibêje ku li dora 700 salê {{bz}} de bajêr paytexta dewleta kurdan a [[Med]]ya yê bû. Hemedan li navenda çiyayî ya ku li quntara Çiyayê Elvendê (3574) hatiye avakirin. Bajar 1850an mêtre ji asta deryayê bilind e. Bajarê kevn û şûnwarên wî yên dîrokî havînê bala geştiyaran dikişîne. Nîşaneyên sereke yên vî bajarî nivîsa Gêncname, abîdeya [[Îbn Sîna]] û abîdeya [[Baba Tahirê Uryan]] in. Li bajêr zimanê sereke farisî û [[Zimanê kurdî|kurdî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hamedan.rmto.ir/English/Pages/Introduction.aspx |sernav=Introduction |malper=www.hamedan.rmto.ir |roja-gihiştinê=2015-12-20 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222105716/http://www.hamedan.rmto.ir/English/Pages/Introduction.aspx |roja-arşîvê=2015-12-22 }}</ref><ref>Mohammad Jalal Abbasi-Shavazi, Peter McDonald, Meimanat Hosseini-Chavoshi, "The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction", Springer, 2009. pp 100-101: "The first category is 'Central' where the majority of people are Persian speaking ethnic Fars (provinces of Fars, Hamedan, Isfahan, Markazi, Qazvin, Qom, Semnan, Yazd and Tehran..."</ref> == Avhewa == Hemedan xwedan avhewa parzemînî ya havîna germ e ku bandora wê li ser [[Deryaya Navîn|deryaya navîn]] heye, di derbasbûna bi avhewaya nîv-ziwa sar de. Li bajêr havînên germ û ziwa û zivistanên sar û berf derbas dibe. Dibe ku di rojên herî sar de germahî dakeve binê -30&nbsp;°C. Barîna berfê di zivistanê de gelemperî ye û ev dikare heya du mehan berdewam bike. Di havîna kurt de, hewa germ e û bi piranî tav e. Germahiya herî nizim a tomarkirî: -34,0&nbsp;°C di 7ê çileya 1964an de Germahiya herî bilind a tomarkirî: 40,6&nbsp;°C di 14ê tîrmeha 1989an de. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Galerî == <gallery> File:Mausolée Baba Taher Hamedan.jpg|Girava [[Baba Tahirê Uryan]] File:Babataher5.JPG|Di nav girava Baba Tahirê Uryan File:Aviccena 2011.jpg|Girava [[Îbn Sîna]] File:The Canon of Medicine.jpg|Destnivîsê kanona dermanê di girava Îbn Sîna de File:Hamadan - Mausoleum of Esther and Mordechai.jpg|Girava Ester û Mordechai File:Tomb of Ester and Mordechai interior.jpg|Strûktûrê girava Ester û Mordechaiê File:Emamzade abdolla-Hamedn.JPG|Mizgefta Emamzade Abdollah File:Ghonbad-alaviyan1.jpg|Mala Mîr Seyîd Elî Hemedanî File:Hamadan - Borj-e Qorban.jpg|Birca Qûrbanê File:Ganjnameh inscriptions.jpg|Gêncname File:Hamedan Central Square 1398122413121915319909894.jpg|Merkeza Hemedanê File:Ali Sadr Cave, Hamadan Province, Iran,siamak sabet.jpg|Şikefta Elî Sadr </gallery> {{Panorama|Hamedan Night Panorama1.jpg|1000px|Hemedan bi şev. Hemedan di 1928an de ji aliyê mîmar û plansazên bajarvaniya alman ve ji nû ve hate dîzaynkirin ku dişibihe berdevkên heksagram.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Subani |pêşnav1=Hamad |sernav=The Secret History of Iran |tarîx=2013 |weşanger=Lulu.com |isbn=9781304082893 |rûpel=19 |url=https://books.google.com/books?id=zKKNBQAAQBAJ&pg=PA16 |ziman=en }}{{self-published source|date=June 2020}}</ref>}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{bajar_kurd}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]] [[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]] qe00r6bhqpzbt0irq52z305mnj0pee8 0 6657 2068258 2068257 2026-06-29T12:02:05Z Penaber49 39672 2068258 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{Navê rastî|ckb|کوردستان|icon=no}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 1l01lgle5315pb40ryn1yqrtypcb0qb 2068305 2068258 2026-06-29T17:17:05Z Ghybu 9854 2068305 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 4svo33u8t0k06auc29d2jqg6mc02bwp 2068308 2068305 2026-06-29T17:21:02Z Ghybu 9854 Removed protection from "[[Kurdistan]]" 2068305 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 4svo33u8t0k06auc29d2jqg6mc02bwp 2068312 2068308 2026-06-29T17:42:27Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2068312 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê Hewlêrê ye. Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî bajarê Amedê ye û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) bajarê Silêmanî ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 2z7223z1wv7iv2aswcz462itbwuurix 2068316 2068312 2026-06-29T18:07:00Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2068316 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê Hewlêrê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî bajarê Amedê ye û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) bajarê Silêmanî ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] lzqt9z6r8npw9td0q1d76wx6xedecdx 2068317 2068316 2026-06-29T18:11:13Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2068317 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê Hewlêrê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî bajarê Amedê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) bajarê Silêmanî ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] opzxd2ko6wsw25nlg3i1obpdbp4w0nx 2068318 2068317 2026-06-29T18:15:30Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2068318 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[Kurd|kurdan]] pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî bajarê [[Amed|Amedê]] ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) bajarê Silêmanî ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] tiwbem10j3itooblgn1v15l752umz1m 2068319 2068318 2026-06-29T18:17:01Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2068319 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[Kurd|kurdan]] pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed|Amedê]] ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] nmwf5j76qto4iqszfa9ifthjpw1mmg9 2068320 2068319 2026-06-29T18:22:18Z Penaber49 39672 /* */ 2068320 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]] [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[Kurd|kurdan]] pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed|Amedê]] ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] n3aaf23o2lp0mwwsho7rofid0no7umd 2068321 2068320 2026-06-29T18:23:14Z Penaber49 39672 /* */ 2068321 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[Kurd|kurdan]] pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed|Amedê]] ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 00laqwmj3kg3r0ec1gww1z71mtdukdp 2068322 2068321 2026-06-29T18:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2068322 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.582.829 kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1.187.031 kes (2026) duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û sêyem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] aqz1qd3tg6r0xd7vmb4tykz2ku1ufth 2068325 2068322 2026-06-29T18:39:57Z Penaber49 39672 2068325 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.86 milyon bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê Dîlokê ye. Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye. === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 0ph0wvy53mn3kt1gldxy1mguqnotg5k 2068326 2068325 2026-06-29T18:47:35Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2068326 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = {{Unbulleted list|[[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]])|[[Zimanê erebî|Erebî]]|[[Zimanê farisî|Farisî]]||[[Zimanê tirkî|Tirkî]]}} | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.86 milyon bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok|Dîlokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 1s2u8up2pnz1r7fhqx1e2cygc2tpte7 2068328 2068326 2026-06-29T18:54:01Z Penaber49 39672 /* */ 2068328 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.86 milyon bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok|Dîlokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] b5f19are90dbiy0x0e86d49j10czk7b 2068329 2068328 2026-06-29T18:54:21Z Penaber49 39672 /* */ 2068329 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.86 milyon bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok|Dîlokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 278sgkv4cv45yv3l86xr6odo5k565eh 2068330 2068329 2026-06-29T18:56:45Z Penaber49 39672 2068330 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1.86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok|Dîlokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] pd5rrm7s2g87kbpmwivohxy30i5qhjw 2068331 2068330 2026-06-29T18:58:21Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2068331 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok|Dîlokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] iwb7uu77t6r1p8dha02sq3li57rbsf6 2068332 2068331 2026-06-29T19:04:57Z Penaber49 39672 /* Bakurê Kurdistanê */ 2068332 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok|Dîlokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] asj63rk3p6ow4x0lkqay1mm0so5yji4 2068333 2068332 2026-06-29T19:10:08Z Penaber49 39672 /* */ 2068333 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Zehabê|peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok|Dîlokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] mvoob2qq1oss0twndymcj6l8uqgjp16 2068335 2068333 2026-06-29T19:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2068335 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] ic19zs8kkn672wznhzgcw72bz671tzk 2068374 2068335 2026-06-29T21:20:32Z Ghybu 9854 /* Rojhilata Kurdistanê */ nexşeya cihan+ 2068374 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|label='''[[Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 68hwgl5zza941j4hdhw2y81sxnr995u 2068375 2068374 2026-06-29T21:23:17Z Ghybu 9854 /* Rojhilata Kurdistanê */ 2068375 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] aavs53eo2jt8mi1wwiqd7i0vkk996ye 2068376 2068375 2026-06-29T21:24:39Z Ghybu 9854 /* Rojhilata Kurdistanê */ 2068376 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] lv3cv2n4jahslcz02qnerf7djuj4joi 2068378 2068376 2026-06-29T21:57:47Z Ghybu 9854 /* Rojhilata Kurdistanê */ koord. 2068378 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=5|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] q7la410jq8gmfbz7hoytruz90ydc36l 2068379 2068378 2026-06-29T22:09:29Z Ghybu 9854 /* Rojhilata Kurdistanê */ 2068379 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] k7oot6s3r6xpa8ytamlavp6fe5b0q3p 2068386 2068379 2026-06-30T04:45:48Z Penaber49 39672 /* Rojhilata Kurdistanê */ 2068386 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]] û [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[Kurmancî]], [[Soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]]), [[Zimanê erebî|Erebî]], [[Zimanê farisî|Farisî]], [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | komên etnîkî = Kurd, tirk, ereb, faris, siryanî, tirkmen | demonîm = Kurd | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] c949147nsrsnsfpl6aww4x3oarrj8vu 2068387 2068386 2026-06-30T04:56:08Z Penaber49 39672 /* */ 2068387 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] ondc53n2xzp5dat1z0ftlzbxj11ymc2 2068391 2068387 2026-06-30T05:36:21Z Penaber49 39672 /* Xweza û jîngeh */ 2068391 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en}}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 2meit02ui05lthccz1q81vskpfi5qgm 2068392 2068391 2026-06-30T05:37:02Z Penaber49 39672 /* */ 2068392 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en}}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeqê Kurdistanê Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 541m49ssmm5xsctpfw6zthrnu2sfbp2 2068396 2068392 2026-06-30T06:29:35Z Penaber49 39672 2068396 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en}}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] ngjhqimozotswqqohptq8zf9a4duhet 2068397 2068396 2026-06-30T06:32:26Z Penaber49 39672 /* Avhewa */ 2068397 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en}}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan|zivistanan]] de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] bdav2jvv3fj057x02l0lavgtxnhxz3s 2068432 2068397 2026-06-30T07:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2068432 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en}}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya cihan+|Rojhilata Kurdistanê|width=220px|float=right |caption = Sinorên Rojhilata Kurdistanê |places = <small> {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=39.295556|lon_deg=44.509444|mark=Green pog.svg||label='''[[Makû]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=37.549444|lon_deg=45.069722|label='''[[Ûrmiye]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=36.765|lon_deg=45.721111|mark=Green pog.svg||label='''[[Mehabad (bajar)|Mehebad]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.319444|lon_deg=46.993056|label='''[[Sine]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=35.520833|lon_deg=46.180278|position=left|mark=Green pog.svg||label='''[[Merîwan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.324722|lon_deg=47.073889|position=left|label='''[[Kirmaşan]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=33.636389|lon_deg=46.422778|label='''[[Îlam]]'''}} {{Nexşeya cihan~|Rojhilata Kurdistanê|lat_deg=34.8|lon_deg=48.516667|label='''[[Hemedan]]'''}} </small> }} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Orla the Golden Eagle (7992457847).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Fauanaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere. Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en}}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29}}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn. === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di dema şahiyekê de govendê digerînin (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Roja kurd === [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] tld7kgoyja0a4n0rev2zu5h33ci16zd 0 6896 2068684 2023376 2026-06-30T11:54:56Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068684 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Bane | navê_fermî = Bāneh | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = {{Koord|35|59|49|N|45|53|6|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Bane (navçe)|Bane]] | bexş = [[Bane (bexş)|Navend]] | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 69.635 | gelhe_sal = [[2006]] | rûerd = | bilindayî = 1.525 | wêneSer = Iran - Kordestan Province - Baneh.jpg | wêneSer_sernav = Bane | malper = }} '''Bane''' ({{bi-fa|بانه|Bāneh}}), bajarekî kurdan ê [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye. Bajar dikeve bakurê rojava [[Kurdistan (eyalet)|eyaleta Kurdistanê]] ya [[Îran]]ê. Hejmara nufûsa wê pêtir ji 100.000 e. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Baneh}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|59|49|N|45|53|06|E|type:city(69635)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]] [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] 7fybvbsn9yakk6kcexk2t2nmxnhxulc 0 6898 2068691 2026822 2026-06-30T11:54:58Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068691 wikitext text/x-wiki '''Kamyaran''' an jî '''Kamêran''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] 01lyqfy5hrz487krfc68wpak4v4flhb 0 7686 2068334 2068171 2026-06-29T19:19:39Z Kurdanparez 137209 2068334 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Zaza <br> Kird, kirmanc, dimilî | wêne = Linguistik kart Kurdistan.jpg | ravek = Belavkirina zazayan li Kurdistanê <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 2,000,000 - 3,000,000 | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Bakurê Kurdistanê]] | gelhe1 = 2 milyon | sal1 = | çavk1 = | herêm2 = &nbsp;{{Ala|Ewropa}} | gelhe2 = 300.000 | sal2 = | çavk2 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zazakî]] | ol = [[Îslam]] û [[elewîtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Zaza]] <br> [[Soran]], [[kurmanc]], [[goran]], [[kurdên Başûrê]],<br> [[kurdên Anatolyayê]] | nexşe = | nexşeSernav = | nexşeyaCihan = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Zaza''', '''dimilî''', '''kirmanc''' yan jî '''kird''', kurdên<ref>JoshuaProject, "[https://web.archive.org/web/20210123154043/https://joshuaproject.net/clusters/208 Kurds]"</ref><ref>Dr. Orville Boyd Jenkins (2005), "[https://web.archive.org/web/20190910144429/http://orvillejenkins.com/peoples/kurds.html The Kurdish Peoples]" </ref><ref>Jacques Leclerc (2014), [https://web.archive.org/web/20190128182252/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/turquie_1general.htm Turquie] </ref><ref>Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically." </ref> ku bi kurdîya [[zazakî]] (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li [[Bakurê Kurdistanê]] dijîn.<ref name="Bedirxan">Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne."</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slrk.info/articles/kurds.html |sernav=Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples" |tarîxa-gihiştinê=2013-05-03 |tarîxa-arşîvê=2013-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130925042843/http://www.slrk.info/articles/kurds.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> [https://www.jstor.org/stable/pdf/43645449.pdf Krisztina Kehl-Bodrogi, "Wir sind ein Volk"]</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/dimli] Prof. Dr. Garnik Asatrian, "Dimlī", Encyclopedia Iranica</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i, Prof. Dr. Ludwig Paul "History of the Kurdish Language"</ref> == Deverên ku Zaza lê dijîn == Zaza bi taybetî li van [[bajar]]an dijîn, lê di van demên dawî de gelek ji wan ji ber zordariya [[Kurdistan]] koçî [[Ewropa]]yê bûne:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} {| | valign="top" | * [[Dêrsim]] * [[Çewlîg]] * [[Dara Hênî]] * [[Amed]] * [[Hênî]] * [[Pîran]] * [[Gimgim]] | valign="top" | * [[Maden]] * [[Çêrmûg]] * [[Çinguş]] * [[Êgil]] * [[Palo]] * [[Xinûs]] * [[Aldûş]] * [[Siwêreg]] |} == Nav == [[Wêne:Kurdes_Zaza_de_Diarbekir_(Kurdistan).jpg|200px|thumb|Kurdên zaza li sala 1881, Ernest Chantre & Capitaine Barry]]Kurdên ku bi kirmanckî diaxifin, li her herêmê, xwe bi eynî navî bi nav nakin; cuda-cuda navên etnîkî didin xwe û zimanê xwe: kirmanc, kird, dimilî û zaza. === Kokên navê ''Zaza'' === Termînolojiya Zaza ne nû ye û bi sedsalan e tê bikaranîn. Lêbelê, ew di nav axaftvanên zazakî de bi awayekî gerdûnî nehatiye bikaranîn û bi piranî bi yek an hejmareke sînorkirî ya eşîran ve sînordar bûye. Mesela li belgeyên OsmanÅi, terima ''Ekrad-i Zaza'' li kêlekê eşîrên din yên kurdan tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://kurttarihidergisi.com/blog/osmanli-cografya-kitaplarinda-zazalar |sernav=Osmanlı Coğrafya Ki̇̇taplarında Zazalar • Dergi̇ İ̇çeri̇kleri̇ |malper=kurttarihidergisi.com |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Ji ber vê yekê, ew di nav hemî axaftvanên Zazakî de termek nisbeten nû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zazaki.net/haber/the-zazas-a-kurdish-sub-ethnic-group-or-separate-people-1131.htm |sernav=THE ZAZAS: A KURDISH SUB-ETHNIC GROUP OR SEPARATE PEOPLE? |malper=Zazaki.net |tarîx=2012-03-14 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Gelek zanyar dibêjin ku Zaza ji kurdên din e ku tê wateya ker, an jî kesekî ku bi awayekî nefam diaxive.<ref>Bright, W. (1992). International Encyclopedia of Linguistics: Expl-Moot. United Kingdom: Oxford University Press, p. 231</ref> Lêbelê, ev yek ji hêla Kurdolog [[Qanatê Kurdo]] ve tê nîqaş kirin, ku dibêje komek ji mirovan li Bahdînanê jî wekî Zaza têne binav kirin, û çavdêriyên fonolojiya Zazakî ramanên pêşdaraziyê yên li ser zimanê Zazakî red dikin. Ev yek nîşan dide ku ev term ji navkirinek berfirehtir tê. Ew dibêje ku ev navkirina berfirehtir "Zawzan el-Akrad" ([[Zozanê kurdan]]) e û ji ber vê yekê terma Zaza qutkirinek vê termê ye.<ref>K. Kurdoyev (Qanatê Kurdo) A Brief Historical and Ethnographical Essay on the Zaza Kurds. Preface and Publication by Z.A. Yusupova (2014) (К.К. Курдоев Краткий историко-этнографический очерк о курдах заза)</ref> === Kokên navê ''Dimil''=== [[Wêne:Ottoman Waqf Document Diyarbakr.jpg|thumb|rast|Belgeyekê ji weqifekê Osmanî li herêma jêrê Amedê. Li binî axayekê Xanedana Dimilî tê nivîsandin, Hesen Axa.]] {{main|Dunbulan (eşîr)}} Hejmarek lêkolîner destnîşan dikin ku koka xwenavkirina "Dimilî" ji eşîra [[Dunbulan (eşîr)|Dunbulan]] tê. Eşîra ''dunbulî'' (yan jî ''dumbulî'', ''dimilî'', ''dumila'' û ''dumiliyan'') eşîreke mezin ê kurdan e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] bi dîrokî û niha hene. Ev girêdan bi gelek delîlan tê piştgirîkirin, di nav de karanîna têgehên ''Dummel'' yan Zaza li Kurdistanê ji bo eşîra ''Dunbuli'', tomarên dîrokî yên eşîra ''dunbulî'' ku di dema [[Şah Îsmaîl]] de koçî Dêrsimê kirine, û delîlên belgekirî ku eşîra ''dunbulî'' li [[Palo]]yê bi zazakî diaxivîn.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref> Li hin herêman, hîn jî têgeha [[dunbulî]] ji bo Zazayan tê bikar anîn. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin. Li gorî vê nêrînê, dibe ku têgeha Dimilî ji navê Dunbulî (ku wekî Dumbulî jî tê nivîsandin) were, ku eşîreke Kurd e ku ji sedsala 12-an vir ve belgekirî ye.<ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Karl Hadank, li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji Xoyê ber bi deverên mîna Paloyê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> Lêbelê, eşkere ye ku eşîra Dunbulî li seranserê Bakurê Kurdistanê jî belav bûye. == Lokasyona cografîk == Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in. == Dîn û ayîn == Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Kirmanc]] * [[Kird]] * [[Kurmanc]] * [[Goran]] * [[Soran]] * [[Kelhûr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://doi.org/10.1046/j.1529-8817.2005.00174.x Lêkolînê DNA ya li ser kurdbûna zaza ji aliyê ''Annals of Human Genetics''] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Kurd]] bxfx142mzigzb0mitu0dagpot5x4eyb 2068357 2068334 2026-06-29T20:25:58Z Kurdanparez 137209 Yeni kaynak 2068357 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Zaza <br> Kird, kirmanc, dimilî | wêne = Linguistik kart Kurdistan.jpg | ravek = Belavkirina zazayan li Kurdistanê <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 2,000,000 - 3,000,000 | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Bakurê Kurdistanê]] | gelhe1 = 2 milyon | sal1 = | çavk1 = | herêm2 = &nbsp;{{Ala|Ewropa}} | gelhe2 = 300.000 | sal2 = | çavk2 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zazakî]] | ol = [[Îslam]] û [[elewîtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Zaza]] <br> [[Soran]], [[kurmanc]], [[goran]], [[kurdên Başûrê]],<br> [[kurdên Anatolyayê]] | nexşe = | nexşeSernav = | nexşeyaCihan = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Zaza''', '''dimilî''', '''kirmanc''' yan jî '''kird''', kurdên<ref>JoshuaProject, "[https://web.archive.org/web/20210123154043/https://joshuaproject.net/clusters/208 Kurds]"</ref><ref>Dr. Orville Boyd Jenkins (2005), "[https://web.archive.org/web/20190910144429/http://orvillejenkins.com/peoples/kurds.html The Kurdish Peoples]" </ref><ref>Jacques Leclerc (2014), [https://web.archive.org/web/20190128182252/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/turquie_1general.htm Turquie] </ref><ref>Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically." </ref> ku bi kurdîya [[zazakî]] (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li [[Bakurê Kurdistanê]] dijîn.<ref name="Bedirxan">Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne."</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slrk.info/articles/kurds.html |sernav=Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples" |tarîxa-gihiştinê=2013-05-03 |tarîxa-arşîvê=2013-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130925042843/http://www.slrk.info/articles/kurds.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> [https://www.jstor.org/stable/pdf/43645449.pdf Krisztina Kehl-Bodrogi, "Wir sind ein Volk"]</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/dimli] Prof. Dr. Garnik Asatrian, "Dimlī", Encyclopedia Iranica</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i, Prof. Dr. Ludwig Paul "History of the Kurdish Language"</ref> == Deverên ku Zaza lê dijîn == Zaza bi taybetî li van [[bajar]]an dijîn, lê di van demên dawî de gelek ji wan ji ber zordariya [[Kurdistan]] koçî [[Ewropa]]yê bûne:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} {| | valign="top" | * [[Dêrsim]] * [[Çewlîg]] * [[Dara Hênî]] * [[Amed]] * [[Hênî]] * [[Pîran]] * [[Gimgim]] | valign="top" | * [[Maden]] * [[Çêrmûg]] * [[Çinguş]] * [[Êgil]] * [[Palo]] * [[Xinûs]] * [[Aldûş]] * [[Siwêreg]] |} == Nav == [[File:Zazaki name variants.png|thumb|300px|right|Navên cuda yên zaravayê zazakî li gorî herêmê]] Çend nav hene ji bo xelkê zazakîaxiv. * '''Kird''': Pir yê xelkên zazakîaxiv li [[Çolîg]]ê û [[Amed]]ê bi xwe re dibêjin "kird". Melayê [[Ehmedê Xasî]] ev terimê bikar anî. * '''Zaza''': Pir yê xelkê [[Xarpêt]]ê, [[Palo]]yê, [[Sarîz]]ê û hin ê [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]]yê vê terimê bikar tînin, û ji zaravaya xwe re dibêjin ''zazakî''. * '''Kirmanc''': Li herêmê [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] pir tê bikaranîn. Du mane hene, ya ji bo kurdên ''elewî'' (hem [[kurmancî]]axiv hem jî kirmanckîaxiv) tê bikaranîn, yan jî bo gelê kurdan. * '''Şarê ma''': Pir yê herêmê Dêrsimê û [[Varto]]yê bi xwe re dibêjin "şarê ma" û ji zimanê xwe re dibêjin "kirmanckî". Lê ew "şare ma" tenê ji bo kurdên ''elewî'' (hem [[kurmancî]]axiv hem jî kirmanckîaxiv) tê bikaranîn. Ne hemû ev terim dikarin bi hev re werin bikaranîn. Bo nimûne, kalên elewî red kirin ku wekî zaza bên binavkirin ji ber ku ev nav bi misilmanên sunnî ve girêdayî ye. Ew kesên ku ji bo cudabûna zazayan ji kurdan [[Zazaperwerî|parêzvaniyê]] dikin hema hema bi tevahî terima zazakî bi kar tînin, lê belê îfadeyên kirmanckî an kirdkî di çavkaniyên bi kurdîrêber de pirtir in. Saziya pêşeng a standardkirina zazakî, koma Vate, bikaranîna kirmanckî tercîh dike, piştî wê jî zazakî di nav parantezan de dike.<ref>Mahîr Dogan: 8 Problems in Zazakî nomenclature</ref> === Kokên navê ''Zaza'' === Termînolojiya Zaza ne nû ye û bi sedsalan e tê bikaranîn. Lêbelê, ew di nav axaftvanên zazakî de bi awayekî gerdûnî nehatiye bikaranîn û bi piranî bi yek an hejmareke sînorkirî ya eşîran ve sînordar bûye. Mesela li belgeyên OsmanÅi, terima ''Ekrad-i Zaza'' li kêlekê eşîrên din yên kurdan tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://kurttarihidergisi.com/blog/osmanli-cografya-kitaplarinda-zazalar |sernav=Osmanlı Coğrafya Ki̇̇taplarında Zazalar • Dergi̇ İ̇çeri̇kleri̇ |malper=kurttarihidergisi.com |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Ji ber vê yekê, ew di nav hemî axaftvanên Zazakî de termek nisbeten nû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zazaki.net/haber/the-zazas-a-kurdish-sub-ethnic-group-or-separate-people-1131.htm |sernav=THE ZAZAS: A KURDISH SUB-ETHNIC GROUP OR SEPARATE PEOPLE? |malper=Zazaki.net |tarîx=2012-03-14 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Gelek zanyar dibêjin ku Zaza ji kurdên din e ku tê wateya ker, an jî kesekî ku bi awayekî nefam diaxive.<ref>Bright, W. (1992). International Encyclopedia of Linguistics: Expl-Moot. United Kingdom: Oxford University Press, p. 231</ref> Lêbelê, ev yek ji hêla Kurdolog [[Qanatê Kurdo]] ve tê nîqaş kirin, ku dibêje komek ji mirovan li Bahdînanê jî wekî Zaza têne binav kirin, û çavdêriyên fonolojiya Zazakî ramanên pêşdaraziyê yên li ser zimanê Zazakî red dikin. Ev yek nîşan dide ku ev term ji navkirinek berfirehtir tê. Ew dibêje ku ev navkirina berfirehtir "Zawzan el-Akrad" ([[Zozanê kurdan]]) e û ji ber vê yekê terma Zaza qutkirinek vê termê ye.<ref>K. Kurdoyev (Qanatê Kurdo) A Brief Historical and Ethnographical Essay on the Zaza Kurds. Preface and Publication by Z.A. Yusupova (2014) (К.К. Курдоев Краткий историко-этнографический очерк о курдах заза)</ref> === Kokên navê ''Dimil''=== [[Wêne:Ottoman Waqf Document Diyarbakr.jpg|thumb|rast|Belgeyekê ji weqifekê Osmanî li herêma jêrê Amedê. Li binî axayekê Xanedana Dimilî tê nivîsandin, Hesen Axa.]] {{main|Dunbulan (eşîr)}} Hejmarek lêkolîner destnîşan dikin ku koka xwenavkirina "Dimilî" ji eşîra [[Dunbulan (eşîr)|Dunbulan]] tê. Eşîra ''dunbulî'' (yan jî ''dumbulî'', ''dimilî'', ''dumila'' û ''dumiliyan'') eşîreke mezin ê kurdan e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] bi dîrokî û niha hene. Ev girêdan bi gelek delîlan tê piştgirîkirin, di nav de karanîna têgehên ''Dummel'' yan Zaza li Kurdistanê ji bo eşîra ''Dunbuli'', tomarên dîrokî yên eşîra ''dunbulî'' ku di dema [[Şah Îsmaîl]] de koçî Dêrsimê kirine, û delîlên belgekirî ku eşîra ''dunbulî'' li [[Palo]]yê bi zazakî diaxivîn.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref> Li hin herêman, hîn jî têgeha [[dunbulî]] ji bo Zazayan tê bikar anîn. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin. Li gorî vê nêrînê, dibe ku têgeha Dimilî ji navê Dunbulî (ku wekî Dumbulî jî tê nivîsandin) were, ku eşîreke Kurd e ku ji sedsala 12-an vir ve belgekirî ye.<ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Karl Hadank, li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji Xoyê ber bi deverên mîna Paloyê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> Lêbelê, eşkere ye ku eşîra Dunbulî li seranserê Bakurê Kurdistanê jî belav bûye. == Lokasyona cografîk == [[Wêne:Kurdes_Zaza_de_Diarbekir_(Kurdistan).jpg|200px|thumb|Kurdên zaza li sala 1881, Ernest Chantre & Capitaine Barry]] Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in. == Dîn û ayîn == Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Kirmanc]] * [[Kird]] * [[Kurmanc]] * [[Goran]] * [[Soran]] * [[Kelhûr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://doi.org/10.1046/j.1529-8817.2005.00174.x Lêkolînê DNA ya li ser kurdbûna zaza ji aliyê ''Annals of Human Genetics''] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Kurd]] exmhtqt7rgf1eyv0ffxs4q8znfq21tp 2068361 2068357 2026-06-29T20:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, Valahiya beşan rast kir, Valahiya nav rast kir, Kelîmeyên sihirî rast kir.) 2068361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Zaza <br> Kird, kirmanc, dimilî | wêne = Linguistik kart Kurdistan.jpg | ravek = Belavkirina zazayan li Kurdistanê <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 2,000,000 - 3,000,000 | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Bakurê Kurdistanê]] | gelhe1 = 2 milyon | sal1 = | çavk1 = | herêm2 = &nbsp;{{Ala|Ewropa}} | gelhe2 = 300.000 | sal2 = | çavk2 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zazakî]] | ol = [[Îslam]] û [[elewîtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Zaza]] <br> [[Soran]], [[kurmanc]], [[goran]], [[kurdên Başûrê]],<br> [[kurdên Anatolyayê]] | nexşe = | nexşeSernav = | nexşeyaCihan = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Zaza''', '''dimilî''', '''kirmanc''' yan jî '''kird''', kurdên<ref>JoshuaProject, "[https://web.archive.org/web/20210123154043/https://joshuaproject.net/clusters/208 Kurds]"</ref><ref>Dr. Orville Boyd Jenkins (2005), "[https://web.archive.org/web/20190910144429/http://orvillejenkins.com/peoples/kurds.html The Kurdish Peoples]" </ref><ref>Jacques Leclerc (2014), [https://web.archive.org/web/20190128182252/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/turquie_1general.htm Turquie] </ref><ref>Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically." </ref> ku bi kurdîya [[zazakî]] (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li [[Bakurê Kurdistanê]] dijîn.<ref name="Bedirxan">Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne."</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slrk.info/articles/kurds.html |sernav=Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples" |tarîxa-gihiştinê=2013-05-03 |tarîxa-arşîvê=2013-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130925042843/http://www.slrk.info/articles/kurds.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> [https://www.jstor.org/stable/pdf/43645449.pdf Krisztina Kehl-Bodrogi, "Wir sind ein Volk"]</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/dimli] Prof. Dr. Garnik Asatrian, "Dimlī", Encyclopedia Iranica</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i, Prof. Dr. Ludwig Paul "History of the Kurdish Language"</ref> == Deverên ku Zaza lê dijîn == Zaza bi taybetî li van [[bajar]]an dijîn, lê di van demên dawî de gelek ji wan ji ber zordariya [[Kurdistan]] koçî [[Ewropa]]yê bûne:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} {| | valign="top" | * [[Dêrsim]] * [[Çewlîg]] * [[Dara Hênî]] * [[Amed]] * [[Hênî]] * [[Pîran]] * [[Gimgim]] | valign="top" | * [[Maden]] * [[Çêrmûg]] * [[Çinguş]] * [[Êgil]] * [[Palo]] * [[Xinûs]] * [[Aldûş]] * [[Siwêreg]] |} == Nav == [[Wêne:Zazaki name variants.png|thumb|300px|rast|Navên cuda yên zaravayê zazakî li gorî herêmê]] Çend nav hene ji bo xelkê zazakîaxiv. * '''Kird''': Pir yê xelkên zazakîaxiv li [[Çolîg]]ê û [[Amed]]ê bi xwe re dibêjin "kird". Melayê [[Ehmedê Xasî]] ev terimê bikar anî. * '''Zaza''': Pir yê xelkê [[Xarpêt]]ê, [[Palo]]yê, [[Sarîz]]ê û hin ê [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirîyê]] vê terimê bikar tînin, û ji zaravaya xwe re dibêjin ''zazakî''. * '''Kirmanc''': Li herêmê [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] pir tê bikaranîn. Du mane hene, ya ji bo kurdên ''elewî'' (hem [[kurmancî]]axiv hem jî kirmanckîaxiv) tê bikaranîn, yan jî bo gelê kurdan. * '''Şarê ma''': Pir yê herêmê Dêrsimê û [[Varto]]yê bi xwe re dibêjin "şarê ma" û ji zimanê xwe re dibêjin "kirmanckî". Lê ew "şare ma" tenê ji bo kurdên ''elewî'' (hem [[kurmancî]]axiv hem jî kirmanckîaxiv) tê bikaranîn. Ne hemû ev terim dikarin bi hev re werin bikaranîn. Bo nimûne, kalên elewî red kirin ku wekî zaza bên binavkirin ji ber ku ev nav bi misilmanên sunnî ve girêdayî ye. Ew kesên ku ji bo cudabûna zazayan ji kurdan [[Zazaperwerî|parêzvaniyê]] dikin hema hema bi tevahî terima zazakî bi kar tînin, lê belê îfadeyên kirmanckî an kirdkî di çavkaniyên bi kurdîrêber de pirtir in. Saziya pêşeng a standardkirina zazakî, koma Vate, bikaranîna kirmanckî tercîh dike, piştî wê jî zazakî di nav parantezan de dike.<ref>Mahîr Dogan: 8 Problems in Zazakî nomenclature</ref> === Kokên navê ''Zaza'' === Termînolojiya Zaza ne nû ye û bi sedsalan e tê bikaranîn. Lêbelê, ew di nav axaftvanên zazakî de bi awayekî gerdûnî nehatiye bikaranîn û bi piranî bi yek an hejmareke sînorkirî ya eşîran ve sînordar bûye. Mesela li belgeyên OsmanÅi, terima ''Ekrad-i Zaza'' li kêlekê eşîrên din yên kurdan tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://kurttarihidergisi.com/blog/osmanli-cografya-kitaplarinda-zazalar |sernav=Osmanlı Coğrafya Ki̇̇taplarında Zazalar • Dergi̇ İ̇çeri̇kleri̇ |malper=kurttarihidergisi.com |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Ji ber vê yekê, ew di nav hemî axaftvanên Zazakî de termek nisbeten nû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zazaki.net/haber/the-zazas-a-kurdish-sub-ethnic-group-or-separate-people-1131.htm |sernav=THE ZAZAS: A KURDISH SUB-ETHNIC GROUP OR SEPARATE PEOPLE? |malper=Zazaki.net |tarîx=2012-03-14 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Gelek zanyar dibêjin ku Zaza ji kurdên din e ku tê wateya ker, an jî kesekî ku bi awayekî nefam diaxive.<ref>Bright, W. (1992). International Encyclopedia of Linguistics: Expl-Moot. United Kingdom: Oxford University Press, p. 231</ref> Lêbelê, ev yek ji hêla Kurdolog [[Qanatê Kurdo]] ve tê nîqaş kirin, ku dibêje komek ji mirovan li Bahdînanê jî wekî Zaza têne binav kirin, û çavdêriyên fonolojiya Zazakî ramanên pêşdaraziyê yên li ser zimanê Zazakî red dikin. Ev yek nîşan dide ku ev term ji navkirinek berfirehtir tê. Ew dibêje ku ev navkirina berfirehtir "Zawzan el-Akrad" ([[Zozanê kurdan]]) e û ji ber vê yekê terma Zaza qutkirinek vê termê ye.<ref>K. Kurdoyev (Qanatê Kurdo) A Brief Historical and Ethnographical Essay on the Zaza Kurds. Preface and Publication by Z.A. Yusupova (2014) (К.К. Курдоев Краткий историко-этнографический очерк о курдах заза)</ref> === Kokên navê ''Dimil'' === [[Wêne:Ottoman Waqf Document Diyarbakr.jpg|thumb|rast|Belgeyekê ji weqifekê Osmanî li herêma jêrê Amedê. Li binî axayekê Xanedana Dimilî tê nivîsandin, Hesen Axa.]] {{Gotara bingehîn|Dunbulan (eşîr)}} Hejmarek lêkolîner destnîşan dikin ku koka xwenavkirina "Dimilî" ji eşîra [[Dunbulan (eşîr)|Dunbulan]] tê. Eşîra ''dunbulî'' (yan jî ''dumbulî'', ''dimilî'', ''dumila'' û ''dumiliyan'') eşîreke mezin ê kurdan e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] bi dîrokî û niha hene. Ev girêdan bi gelek delîlan tê piştgirîkirin, di nav de karanîna têgehên ''Dummel'' yan Zaza li Kurdistanê ji bo eşîra ''Dunbuli'', tomarên dîrokî yên eşîra ''dunbulî'' ku di dema [[Şah Îsmaîl]] de koçî Dêrsimê kirine, û delîlên belgekirî ku eşîra ''dunbulî'' li [[Palo]]yê bi zazakî diaxivîn.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref> Li hin herêman, hîn jî têgeha [[dunbulî]] ji bo Zazayan tê bikar anîn. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin. Li gorî vê nêrînê, dibe ku têgeha Dimilî ji navê Dunbulî (ku wekî Dumbulî jî tê nivîsandin) were, ku eşîreke Kurd e ku ji sedsala 12-an vir ve belgekirî ye.<ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Karl Hadank, li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji Xoyê ber bi deverên mîna Paloyê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> Lêbelê, eşkere ye ku eşîra Dunbulî li seranserê Bakurê Kurdistanê jî belav bûye. == Lokasyona cografîk == [[Wêne:Kurdes_Zaza_de_Diarbekir_(Kurdistan).jpg|200px|thumb|Kurdên zaza li sala 1881, Ernest Chantre & Capitaine Barry]] Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in. == Dîn û ayîn == Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Kirmanc]] * [[Kird]] * [[Kurmanc]] * [[Goran]] * [[Soran]] * [[Kelhûr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://doi.org/10.1046/j.1529-8817.2005.00174.x Lêkolînê DNA ya li ser kurdbûna zaza ji aliyê ''Annals of Human Genetics''] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Kurd]] lgx9i45hxsxu4b1kvidbj63fpxl2pu8 0 8469 2068298 1953419 2026-06-29T16:53:55Z MikaelF 935 2068298 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. * 76, gulan, 2006. * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. * 113, havîn, 2010. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] mscok2f6e64x5chm83b7jsphgqslmr6 2068300 2068298 2026-06-29T16:58:13Z MikaelF 935 /* Hejmarên Nûbûnê */ 2068300 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == * 1, nîsan, 1998. * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. * 76, gulan, 2006. * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. * 113, havîn, 2010. * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] knxu5dlz4ydesx22n2iop03l1cql4cy 2068380 2068300 2026-06-29T22:59:29Z MikaelF 935 /* Hejmarên Nûbûnê */ 2068380 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == * 1, nîsan, 1998. * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. * 76, gulan, 2006. * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. * 113, havîn, 2010. * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 3rqyju7y4rgwm6sef84lo7gkemd0gm3 2068393 2068380 2026-06-30T06:26:25Z MikaelF 935 /* Hejmarên Nûbûnê */ 2068393 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] iw2emfh6ngdikpr98dppua87p1eb25f 2068394 2068393 2026-06-30T06:27:31Z MikaelF 935 /* 2010 */ 2068394 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] ghkpgknxkksqfrptp2xbk8xr7k6odjd 2068395 2068394 2026-06-30T06:28:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2068395 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 4h717j17eu8eupx4f80qt36smcqgrla 2068407 2068395 2026-06-30T06:40:10Z MikaelF 935 /* 2010 */ 2068407 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. Dosya hejmara 114 Sînema ye, nemaze [[Sînema kurdî]]. Reporeke [[Xandiyê Kolewar]] a bi navê "Sînema kurdî di navbera hebûn û nebûn de." r. 9-16; [[Dêmhat Dêrîkî]] "Rola [[Yılmaz Güney|Yilmaz Gûneyî]] di sînema kurdî de", r. 17-19; [[Cemil Oğuz|Cemil Oguz]], "[[Derhêner]]ên kurd [[senaryo]]yên xwe bi kîjan zimanî dinivîsin?", r. 22-23; [[Bilind Mihemed]], "Sînema û sînemakarî li Kurdistanê", r. 97-100. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] o76mbwy79kzn85adygo620579gdct0h 2068412 2068407 2026-06-30T06:44:48Z MikaelF 935 /* 2010 */ 2068412 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 95, kanûna pêşîn, 2007. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. Dosya hejmara 114 Sînema ye, nemaze [[Sînema kurdî]]. Reporeke [[Xandiyê Kolewar]] a bi navê "Sînema kurdî di navbera hebûn û nebûn de." r. 9-16; [[Dêmhat Dêrîkî]] "Rola [[Yılmaz Güney|Yilmaz Gûneyî]] di sînema kurdî de", r. 17-19; [[Cemil Oğuz|Cemil Oguz]], "[[Derhêner]]ên kurd [[senaryo]]yên xwe bi kîjan zimanî dinivîsin?", r. 22-23. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] mp7yuyrk14c2eno01mkrwosjp1j8gca 2068417 2068412 2026-06-30T06:48:16Z MikaelF 935 /* 2007 */ 2068417 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 93, çiriya biçûk, 2007. Di vê hejmarê de nivîsara [[Bilind Mihemed]] a bi navê "Sînema û sînemakarî li Kurdistanê", r. 97-100, heye. * 95, kanûna pêşîn, 2007. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. Dosya hejmara 114 Sînema ye, nemaze [[Sînema kurdî]]. Reporeke [[Xandiyê Kolewar]] a bi navê "Sînema kurdî di navbera hebûn û nebûn de." r. 9-16; [[Dêmhat Dêrîkî]] "Rola [[Yılmaz Güney|Yilmaz Gûneyî]] di sînema kurdî de", r. 17-19; [[Cemil Oğuz|Cemil Oguz]], "[[Derhêner]]ên kurd [[senaryo]]yên xwe bi kîjan zimanî dinivîsin?", r. 22-23. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] csm9p6ye6xe2itvj3mythdm1ym9irtm 2068418 2068417 2026-06-30T06:54:14Z MikaelF 935 /* 2007 */ 2068418 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 93, çiriya biçûk, 2007. Di vê hejmarê de nivîsara [[Bilind Mihemed]] a bi navê "Sînema û sînemakarî li Kurdistanê", r. 97-100, heye. * 95, kanûna pêşîn, 2007. Wergêreke ji tirkî ya [[Gabar Çiyan]] a bi navê "Dengên dayikên bi kûl û keser: [[Eyşe Şan]], r. 76-79; nivîsara li ser helbestvanê kurd [[Selman Kovilî]], "Selman Kovilî: Ew helbestvanê bejna wî bilind mayî.", r. 59. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. Dosya hejmara 114 Sînema ye, nemaze [[Sînema kurdî]]. Reporeke [[Xandiyê Kolewar]] a bi navê "Sînema kurdî di navbera hebûn û nebûn de." r. 9-16; [[Dêmhat Dêrîkî]] "Rola [[Yılmaz Güney|Yilmaz Gûneyî]] di sînema kurdî de", r. 17-19; [[Cemil Oğuz|Cemil Oguz]], "[[Derhêner]]ên kurd [[senaryo]]yên xwe bi kîjan zimanî dinivîsin?", r. 22-23. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 613123k9jhpi6qu0tzys604slplb3gj 2068419 2068418 2026-06-30T07:01:18Z MikaelF 935 /* 2006 */ 2068419 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. === 2006 === * 76, gulan, 2006. * 81, çiriya pêşîn, 2006. Di hejmara 81 de nivîsara dîroknasê kurd [[Rohat Alakom]] heye di warê pirtûka [[Selahattin Bulut]] a bi navê [[Bihuşta Lal]] (2006) de, Rohat Alakom, "Kurteçîrokên [[Dêrika Çiyayê Mazî]].", r. 50-53. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 93, çiriya biçûk, 2007. Di vê hejmarê de nivîsara [[Bilind Mihemed]] a bi navê "Sînema û sînemakarî li Kurdistanê", r. 97-100, heye. * 95, kanûna pêşîn, 2007. Wergêreke ji tirkî ya [[Gabar Çiyan]] a bi navê "Dengên dayikên bi kûl û keser: [[Eyşe Şan]], r. 76-79; nivîsara li ser helbestvanê kurd [[Selman Kovilî]], "Selman Kovilî: Ew helbestvanê bejna wî bilind mayî.", r. 59. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. Dosya hejmara 114 Sînema ye, nemaze [[Sînema kurdî]]. Reporeke [[Xandiyê Kolewar]] a bi navê "Sînema kurdî di navbera hebûn û nebûn de." r. 9-16; [[Dêmhat Dêrîkî]] "Rola [[Yılmaz Güney|Yilmaz Gûneyî]] di sînema kurdî de", r. 17-19; [[Cemil Oğuz|Cemil Oguz]], "[[Derhêner]]ên kurd [[senaryo]]yên xwe bi kîjan zimanî dinivîsin?", r. 22-23. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 7muzpe8c0ip8caxf03blnp1la1owwac 2068611 2068419 2026-06-30T09:37:09Z MikaelF 935 /* 2005 */ 2068611 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. * 71, [[kanûna yekê]], 2005. Di vê hejmarê de, nivîsara [[Omer Mûslî]], "Welatê xwe nas bike: Parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Duhokê]]", r. 70-72. === 2006 === * 76, gulan, 2006. * 81, çiriya pêşîn, 2006. Di hejmara 81 de nivîsara dîroknasê kurd [[Rohat Alakom]] heye di warê pirtûka [[Selahattin Bulut]] a bi navê [[Bihuşta Lal]] (2006) de, Rohat Alakom, "Kurteçîrokên [[Dêrika Çiyayê Mazî]].", r. 50-53. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 93, çiriya biçûk, 2007. Di vê hejmarê de nivîsara [[Bilind Mihemed]] a bi navê "Sînema û sînemakarî li Kurdistanê", r. 97-100, heye. * 95, kanûna pêşîn, 2007. Wergêreke ji tirkî ya [[Gabar Çiyan]] a bi navê "Dengên dayikên bi kûl û keser: [[Eyşe Şan]], r. 76-79; nivîsara li ser helbestvanê kurd [[Selman Kovilî]], "Selman Kovilî: Ew helbestvanê bejna wî bilind mayî.", r. 59. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. Dosya hejmara 114 Sînema ye, nemaze [[Sînema kurdî]]. Reporeke [[Xandiyê Kolewar]] a bi navê "Sînema kurdî di navbera hebûn û nebûn de." r. 9-16; [[Dêmhat Dêrîkî]] "Rola [[Yılmaz Güney|Yilmaz Gûneyî]] di sînema kurdî de", r. 17-19; [[Cemil Oğuz|Cemil Oguz]], "[[Derhêner]]ên kurd [[senaryo]]yên xwe bi kîjan zimanî dinivîsin?", r. 22-23. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 8pwf8gd6j7tia73maj44ywt86y5u5oy 2068615 2068611 2026-06-30T09:58:25Z MikaelF 935 /* 2005 */ 2068615 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Nûbûn''' kovareke werzî ya edebî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû. Nûbûn di nîsana [[1998]]an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.angelfire.com/journal2/mehname/hejmar42/nuce5.html |sernav=MEHNAME - dengê çande, wêje û zimanê kurdî |malper=www.angelfire.com |roja-gihiştinê=2026-06-30}}</ref> Nûbûn li [[Başûrê Kurdistanê]] li bajarê [[Dihok]]ê bi tîpên latînî derket û werzane bû. Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû. == Redaksiyona kovarê == Xwediyê îmtîyazî: * Samî Şoriş,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Wezîrê rewşenbirî (2012). Sernivîskar: * [[Xelîl Duhokî]], [[Bilind Mihemed]] (2012). == Hejmarên Nûbûnê == === 1998 === * 1, nîsan, 1998. === 2005 === * 65-66, hezîran-tîrmeh, 2005. * 69, çiriya pêşîn, 2005. Nivîsara [[Tirîfe Doskî]] ya bi navê "Destdirêjkirin û pelamardana jinan", r. 65-66. * 70, çiriya paşîn, 2005. [[Qubadî Celîzade]], "Dîwarên di navbera xwe û jinê de, diherifîne", r. 60-64. * 71, [[kanûna yekê]], 2005. Di vê hejmarê de, nivîsara [[Omer Mûslî]], "Welatê xwe nas bike: Parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Duhokê]]", r. 70-72. === 2006 === * 76, gulan, 2006. * 81, çiriya pêşîn, 2006. Di hejmara 81 de nivîsara dîroknasê kurd [[Rohat Alakom]] heye di warê pirtûka [[Selahattin Bulut]] a bi navê [[Bihuşta Lal]] (2006) de, Rohat Alakom, "Kurteçîrokên [[Dêrika Çiyayê Mazî]].", r. 50-53. === 2007 === * 84, kanûna paşîn, 2007. * 85, sibat, 2007. * 88, gulan, 2007. Dosya vê hejmarê [[Kerkûk]] e. Dr [[Zirar Sedîq]], "Kurdistaniyeta Kerkûkê û dewrûberên wê di sedên naverast de", r. 9-14; [[Hişyar Silêvanî]], "Petrola yedeka Kerkûkê dih¡gehe 100 milyar bermîlan", r. 15-16; [[Sededîn Yusif]], "Bereyê Turkmanî darê destê Turkya ye û hew!", r. 23-24; [[Ubîdilah Subhî Reşavî]], "Nûnerê serokê herêma Kurdistanê [[Qadir Ezîz]], li ser bicihînana madeya 140-ê bo kovara Nûbûnê peyivî." Dîdar e. * 89, hezîran, 2007. * 90, tîrmeh, 2007. * 92, îlon, 2007. * 93, çiriya biçûk, 2007. Di vê hejmarê de nivîsara [[Bilind Mihemed]] a bi navê "Sînema û sînemakarî li Kurdistanê", r. 97-100, heye. * 95, kanûna pêşîn, 2007. Wergêreke ji tirkî ya [[Gabar Çiyan]] a bi navê "Dengên dayikên bi kûl û keser: [[Eyşe Şan]], r. 76-79; nivîsara li ser helbestvanê kurd [[Selman Kovilî]], "Selman Kovilî: Ew helbestvanê bejna wî bilind mayî.", r. 59. === 2008 === * 96-97, kanûna paşîn-sibat, 2008. * 103, tebax, 2008. * 105, çiriya pêşîn, 2008. * 106, çiriya paşîn, 2008. * 107, kanûna pêşîn, 2008. === 2009 === * 108, kanûna paşîn, 2009. * 109, sibat, 2009. * 110, havîn, 2009. === 2010 === * 113, havîn, 2010. * 114, payîz, 2010. Dosya hejmara 114 Sînema ye, nemaze [[Sînema kurdî]]. Reporeke [[Xandiyê Kolewar]] a bi navê "Sînema kurdî di navbera hebûn û nebûn de." r. 9-16; [[Dêmhat Dêrîkî]] "Rola [[Yılmaz Güney|Yilmaz Gûneyî]] di sînema kurdî de", r. 17-19; [[Cemil Oğuz|Cemil Oguz]], "[[Derhêner]]ên kurd [[senaryo]]yên xwe bi kîjan zimanî dinivîsin?", r. 22-23. === 2012 === * 121, havîn, 2012. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.eduhok.net/nubun Malpera Kovara Nûbûnê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Kovarên kurdî]] igq90o4g0t5pyjk8x653nszdsc29q78 0 9534 2068420 2053945 2026-06-30T07:06:29Z MikaelF 935 2068420 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Bihuşta Lal''''' navê pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd [[Selahattin Bulut]] e ku çapa wê ya yekê di sala 2006an de li Stembolê derket. Pirtûk ji deh çîrokan pêk tê. Hin çîrokên pirtûkê hê jî di hin rojname û kovara [[Nûdem (kovar)|Nûdem]] li Swêdê de hatine weşandin. Di ''Bihuşta Lal'' de ev çîrokên wî hene: ''Rê, Teyrika Bihuşte, Bayê Xurifî, Kevirê Kerr, Derbe, Alimê Rewşa Hewayê, Şerbik, Wan Salan'' û ''Lal''. Bûyera pirraniya çîrokên di pirtûka Bulut de li [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û [[Diyarbekir|Diyarbekrê]] diqewime.<ref>[[Rohat Alakom]] (2006). ''Kurteçîroka Çiyayê Mazî''. [[Nûbûn (kovar)|Nûbûn]], 81:2006, r. 50-53.</ref><ref>Selahattin Bulut (2005). Bihuşta Lal. Avesta, Stenbol. ISBN 9944-382-00-00.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 2tu7lkylwl8ddg5wehr8bllwszg3iwo 2068421 2068420 2026-06-30T07:07:16Z MikaelF 935 2068421 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''''Bihuşta Lal''''' navê pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd [[Selahattin Bulut]] e ku çapa wê ya yekê di sala 2006an de li Stembolê derket. Pirtûk ji deh çîrokan pêk tê. Hin çîrokên pirtûkê hê jî di hin rojname û kovara [[Nûdem (kovar)|Nûdem]] li Swêdê de hatine weşandin. Di ''Bihuşta Lal'' de ev çîrokên wî hene: ''Rê, Teyrika Bihuşte, Bayê Xurifî, Kevirê Kerr, Derbe, Alimê Rewşa Hewayê, Şerbik, Wan Salan'' û ''Lal''. Bûyera pirraniya çîrokên di pirtûka Bulut de li [[Dêrika Çiyayê Mazî]] û [[Diyarbekir|Diyarbekrê]] diqewime.<ref>[[Rohat Alakom]] (2006). ''Kurteçîrokên Çiyayê Mazî''. [[Nûbûn (kovar)|Nûbûn]], 81:2006, r. 50-53.</ref><ref>Selahattin Bulut (2005). Bihuşta Lal. Avesta, Stenbol. ISBN 9944-382-00-00.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 72seyefpcbz7zymwtp0h4z6dv7int4q 0 11453 2068410 2019662 2026-06-30T06:41:49Z Kurê Acemî 105128 2068410 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hêdil | navê_din = | navê_fermî = Kayı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Basibirin]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 138<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2009]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 785 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|22|23|N|41|47|0|E|display=inline, title}} }} '''Hêdil''' ({{bi-tr|Kayı}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ve ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. Li nêzî Hêdilê dêreke [[suryanî]] ya bi navê [[Dayro d'Mor Bosous]] ([[Dêra Senbaso]], [[Dêra Mor Basûs]]) heye<ref>https://www.transplo.com/TR/Kayalı/2068310576720325/Dayro-d%27Mor-Bosus-%26-Mort-Shoshan--Hedil---Kefshenne{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. == Nifûs == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |138<ref name="tuik"/> |- |[[1990]] |453<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Kayı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |roja-gihiştinê=2011-01-15 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626215157/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|22|23|N|41|47|00|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] ltyax24y1d0zuq0ykq6vygylq9l1zv8 2068411 2068410 2026-06-30T06:42:04Z Kurê Acemî 105128 2068411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hêdil | navê_din = | navê_fermî = Kayı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Basibirin]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 138<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2009]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 785 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|22|23|N|41|47|0|E|display=inline, title}} }} '''Hêdil''' ({{bi-tr|Kayı}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ve ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. Li nêzî Hêdilê dêreke [[suryanî]] ya bi navê [[Dayro d'Mor Bosous]] ([[Dêra Senbaso]], [[Dêra Mor Basûs]]) heye<ref>https://www.transplo.com/TR/Kayalı/2068310576720325/Dayro-d%27Mor-Bosus-%26-Mort-Shoshan--Hedil---Kefshenne{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. == Nifûs == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |138<ref name="tuik"/> |- |[[1990]] |453<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Kayı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |roja-gihiştinê=2011-01-15 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626215157/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|22|23|N|41|47|00|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] q3opw5naqij25hae6p0vvhwo1d91y46 2068413 2068411 2026-06-30T06:45:07Z Kurê Acemî 105128 2068413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hêdil | navê_din = | navê_fermî = Kayı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Basibirin]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 138<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2009]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 785 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|22|23|N|41|47|0|E|display=inline, title}} }} '''Hêdil''' ({{bi-tr|Kayı}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ve ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. Li nêzî Hêdilê dêreke [[suryanî]] ya bi navê [[Dayro d'Mor Bosous]] ([[Dêra Senbaso]], [[Dêra Mor Basûs]]) heye<ref>https://www.transplo.com/TR/Kayalı/2068310576720325/Dayro-d%27Mor-Bosus-%26-Mort-Shoshan--Hedil---Kefshenne{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. == Nifûs == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Nifûs |- |[[2009]] |138<ref name="tuik"/> |- |[[1990]] |453<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Kayı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |roja-gihiştinê=2011-01-15 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626215157/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|22|23|N|41|47|00|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] bxr8m5b7tc3kelulqh6b8ybxqhbuitt 2068414 2068413 2026-06-30T06:45:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2068414 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hêdil | navê_din = | navê_fermî = Kayı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Basibirin]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 138<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=73&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2009]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 785 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|22|23|N|41|47|0|E|display=inline, title}} }} '''Hêdil''' ({{bi-tr|Kayı}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ve ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. Li nêzî Hêdilê dêreke [[suryanî]] ya bi navê [[Dayro d'Mor Bosous]] ([[Dêra Senbaso]], [[Dêra Mor Basûs]]) heye. == Nifûs == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Nifûs |- |[[2009]] |138<ref name="tuik"/> |- |[[1990]] |453<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Kayı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |roja-gihiştinê=2011-01-15 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626215157/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|22|23|N|41|47|00|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] qzb4s77ujsnx189ncbfp09ezclh1yhd 2068415 2068414 2026-06-30T06:45:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2068415 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hêdil | navê_din = | navê_fermî = Kayı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Basibirin]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 138 | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 785 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|22|23|N|41|47|0|E|display=inline, title}} }} '''Hêdil''' ({{bi-tr|Kayı}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ve ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. Li nêzî Hêdilê dêreke [[suryanî]] ya bi navê [[Dayro d'Mor Bosous]] ([[Dêra Senbaso]], [[Dêra Mor Basûs]]) heye. == Nifûs == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Nifûs |- |[[2009]] |138<ref name="tuik"/> |- |[[1990]] |453<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Kayı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |roja-gihiştinê=2011-01-15 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626215157/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|22|23|N|41|47|00|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] gkg9meaicgh3grluzldqnu0gntrp5ov 2068416 2068415 2026-06-30T06:45:54Z Kurê Acemî 105128 2068416 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hêdil | navê_din = | navê_fermî = Kayı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Basibirin]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 138 | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 785 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|22|23|N|41|47|0|E|display=inline, title}} }} '''Hêdil''' ({{bi-tr|Kayı}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ve ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. Li nêzî Hêdilê dêreke [[suryanî]] ya bi navê [[Dayro d'Mor Bosous]] ([[Dêra Senbaso]], [[Dêra Mor Basûs]]) heye. == Nifûs == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Nifûs |- |[[2009]] |138 |- |[[1990]] |453<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Kayı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |roja-gihiştinê=2011-01-15 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626215157/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|22|23|N|41|47|00|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] t6thk987zvsyujp94rmi7zn4o8ts5cb 2068424 2068416 2026-06-30T07:24:04Z MikaelF 935 2068424 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Hêdil | navê_din = | navê_fermî = Kayı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | navçe = [[Hezex]] | nahiye = [[Basibirin]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 138 | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 785 | koda_postayê = 73300 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|22|23|N|41|47|0|E|display=inline, title}} }} '''Hêdil''' ({{1968|Hedil}}, {{bi-tr|Kayı}}), gundekî bi ser navçeya [[Hezex]]a [[Şirnex]]ê ve ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. Li nêzî Hêdilê dêreke [[suryanî]] ya bi navê [[Dayro d'Mor Bosous]] ([[Dêra Senbaso]], [[Dêra Mor Basûs]]) heye. == Nifûs == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Nifûs |- |[[2009]] |138 |- |[[1990]] |453<ref name="yerelnet">{{Jêder |sernav=Yerelnet, Kayı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |roja-gihiştinê=2011-01-15 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626215157/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266275 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hezexê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|22|23|N|41|47|00|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Şirnexê]] [[Kategorî:Gundên Hezexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] apr0eiuabm5srbtbk0jm0shnznx1f8i 0 14262 2068268 1766292 2026-06-29T13:44:10Z VikiAzad 99135 2068268 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Cîhan === (Bûyerên ji dîrokê) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === === Kurdistan === == Jidayikbûn == (Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Mirin == (Kesên ku di vê salê de mirî ne.) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === * {{Roj û meh|15|07}} ** Nivîskarê kurd [[Celadet Alî Bedirxan]], li bajarê [[şam]]ê koça dawî kir. === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Salê kat bike heke sal hebe}} e8jrx7iz79cfikw6ys5pbzvu5jfr3t6 2068269 2068268 2026-06-29T13:48:42Z VikiAzad 99135 /* Mirin */ 2068269 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Cîhan === (Bûyerên ji dîrokê) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === === Kurdistan === == Jidayikbûn == (Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Mirin == (Kesên ku di vê salê de mirî ne.) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === * {{Roj û meh|15|07}} ** [[Celadet Alî Bedirxan]], [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê kurd. === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Salê kat bike heke sal hebe}} hu3frzq316hfux125p9iciuprr2qwyl 2068272 2068269 2026-06-29T14:02:18Z VikiAzad 99135 /* Bûyer */ 2068272 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Cîhan === (Bûyerên ji dîrokê) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === * {{Roj û meh|27|09}} ** Li [[Tirkiye|tirkiyeyê]] xwendinê mewlûda kurdî bi fermî hate qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/yazi/bu-yazinin-mahrem-tutulmasina-itina-edilecektir/ |sernav=Bu Yazının Mahrem Tutulmasına İtina Edilecektir* – Jin Dergi |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Jidayikbûn == (Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Mirin == (Kesên ku di vê salê de mirî ne.) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === * {{Roj û meh|15|07}} ** [[Celadet Alî Bedirxan]], [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê kurd. === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Salê kat bike heke sal hebe}} n1kr1md3w9sgfk15ezwevl7inx8fqu2 2068278 2068272 2026-06-29T14:43:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2068278 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Cîhan === (Bûyerên ji dîrokê) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === * {{Roj û meh|27|09}} ** Li [[tirkiye]]yê xwendinê mewlûda kurdî bi fermî hate qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/yazi/bu-yazinin-mahrem-tutulmasina-itina-edilecektir/ |sernav=Bu Yazının Mahrem Tutulmasına İtina Edilecektir* – Jin Dergi |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Jidayikbûn == (Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Mirin == (Kesên ku di vê salê de mirî ne.) === Kanûna paşîn === === Sibat === === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === * {{Roj û meh|15|07}} ** [[Celadet Alî Bedirxan]], [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê kurd. === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Salê kat bike heke sal hebe}} iv26wh2o93gbgm6qtq9mtrkt2cj6r5r 0 15074 2068408 2015334 2026-06-30T06:40:53Z Kurê Acemî 105128 /* Gelhe */ 2068408 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Qilit | navê_din = | navê_fermî = Dereiçi | wêne = Qillit2.JPG | sernavê_wêne = Malek ji Qillitê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] | navçe = [[Stewr]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 150 | sala_nifûsê = [[2008]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 935 | koda_postayê = 47860 | koda_telefonê = 0482 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|32|55|N|40|57|38|E|display=inline, title}} }} '''Qilit''' an jî '''Qiltê''' (carina wek ''Qillit'' tê nivîsandin, bi tirkî: ''Dereiçi'') gundekî navçeya [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê di navbera Stewrê û Midyatê de ye. Debara gund bi xwedîkirina heywanan, çandina darê hewran, trî û berhemên trî ye. Rûniştvanên gund yên kevn bi pirranî nuha li [[Ewropa]]yê ne. Sê dêr li gund hene: dêra [[katolîk]]an, dêra [[ortodoks]]an û dêra [[protestan]]an. Dêrek gelek kevn û xerabe ku navê wê [[Dêra Mor Ebay]] ye jî li gund heye. Dêrek kevn bi navê [[Dêra Mor Aday]] jî heye. Bi şeraba [[suryanî|suryaniyan]] navdar e. == Gelhe == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2008]] |150<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=47&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- |[[2000]] |62<ref name="yerelnet">[http://www.yerelnet.org.tr/iller/koy.php?koyid=255615Yerelnet, Dereiçi]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- |[[1997]] |120<ref name="yerelnet"/> |} == Galerî == <gallery> Wêne:Qiltê-2.jpg| Qilitê Wêne:Qillite-4.jpg| Qilitê Wêne:Zarokên qillitî.jpg|Zarokên Qilitê Wêne:Qillit-2.jpg|[[Dêra Mor Yuhanun]] li Qilitê Wêne:Qillit.jpg|Dîmenek ji Qilitê File: Qillitê-3.jpg|Qilit File:Qillit-3.JPG|Malek ji Qilitê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Stewrê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gundên Stewrê]] [[Kategorî:Tor]] izy4g7e3bmiosyn5gul3av73mhcdmpr 2068409 2068408 2026-06-30T06:41:20Z Kurê Acemî 105128 Çavkaniyên nifûsê êdî tune ne 2068409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Qilit | navê_din = | navê_fermî = Dereiçi | wêne = Qillit2.JPG | sernavê_wêne = Malek ji Qillitê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] | navçe = [[Stewr]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 150 | sala_nifûsê = [[2008]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 935 | koda_postayê = 47860 | koda_telefonê = 0482 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|32|55|N|40|57|38|E|display=inline, title}} }} '''Qilit''' an jî '''Qiltê''' (carina wek ''Qillit'' tê nivîsandin, bi tirkî: ''Dereiçi'') gundekî navçeya [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê di navbera Stewrê û Midyatê de ye. Debara gund bi xwedîkirina heywanan, çandina darê hewran, trî û berhemên trî ye. Rûniştvanên gund yên kevn bi pirranî nuha li [[Ewropa]]yê ne. Sê dêr li gund hene: dêra [[katolîk]]an, dêra [[ortodoks]]an û dêra [[protestan]]an. Dêrek gelek kevn û xerabe ku navê wê [[Dêra Mor Ebay]] ye jî li gund heye. Dêrek kevn bi navê [[Dêra Mor Aday]] jî heye. Bi şeraba [[suryanî|suryaniyan]] navdar e. == Galerî == <gallery> Wêne:Qiltê-2.jpg| Qilitê Wêne:Qillite-4.jpg| Qilitê Wêne:Zarokên qillitî.jpg|Zarokên Qilitê Wêne:Qillit-2.jpg|[[Dêra Mor Yuhanun]] li Qilitê Wêne:Qillit.jpg|Dîmenek ji Qilitê File: Qillitê-3.jpg|Qilit File:Qillit-3.JPG|Malek ji Qilitê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Stewrê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gundên Stewrê]] [[Kategorî:Tor]] 3b623ahf93281zaq11pq8jtlu1motau 2068430 2068409 2026-06-30T07:28:22Z MikaelF 935 2068430 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Qilit | navê_din = | navê_fermî = Dereiçi | wêne = Qillit2.JPG | sernavê_wêne = Malek ji Qillitê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] | navçe = [[Stewr]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 150 | sala_nifûsê = [[2008]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 935 | koda_postayê = 47860 | koda_telefonê = 0482 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|32|55|N|40|57|38|E|display=inline, title}} }} '''Qilit''' an jî '''Qiltê''' (carina wek ''Qillit'' tê nivîsandin, {{1968|Kıllıt}}, bi tirkî: ''Dereiçi'') gundekî navçeya [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê di navbera Stewrê û Midyatê de ye. Debara gund bi xwedîkirina heywanan, çandina darê hewran, trî û berhemên trî ye. Rûniştvanên gund yên kevn bi pirranî nuha li [[Ewropa]]yê ne. Sê dêr li gund hene: dêra [[katolîk]]an, dêra [[ortodoks]]an û dêra [[protestan]]an. Dêrek gelek kevn û xerabe ku navê wê [[Dêra Mor Ebay]] ye jî li gund heye. Dêrek kevn bi navê [[Dêra Mor Aday]] jî heye. Bi şeraba [[suryanî|suryaniyan]] navdar e. == Galerî == <gallery> Wêne:Qiltê-2.jpg| Qilitê Wêne:Qillite-4.jpg| Qilitê Wêne:Zarokên qillitî.jpg|Zarokên Qilitê Wêne:Qillit-2.jpg|[[Dêra Mor Yuhanun]] li Qilitê Wêne:Qillit.jpg|Dîmenek ji Qilitê File: Qillitê-3.jpg|Qilit File:Qillit-3.JPG|Malek ji Qilitê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Stewrê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gundên Stewrê]] [[Kategorî:Tor]] rrypgiwp7qxn65qrss3tgjt1enumnfr 0 15192 2068306 1348158 2026-06-29T17:17:28Z VikiAzad 99135 /* */ [[WP:NBA]] 2068306 wikitext text/x-wiki '''Hesenkurd''' ({{bi-tr|Tatlica-Büyük}}), gundekî girêdayî navçeya [[Qoser]]a [[Mêrdîn]]ê ye. Aniha 2 malbat tê de dijîn. {{Bajar û gundên Qoserê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Qoserê]] by78c9vzsjex5b54ynzbdpvepq46jbx 2068307 2068306 2026-06-29T17:18:21Z VikiAzad 99135 /* */ 2068307 wikitext text/x-wiki '''Hesenkurd''' ({{bi-tr|Tatlica-Büyük}}), gundekî girêdayî navçeya [[Qoser]]a [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ye. Aniha 2 malbat tê de dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} {{Bajar û gundên Qoserê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Qoserê]] 9nrw4ms470wtu67z2orfr442flopcb2 2068310 2068307 2026-06-29T17:26:53Z VikiAzad 99135 /* */ 2068310 wikitext text/x-wiki '''Hesenkurd''' ({{bi-tr|Tatlica-Büyük}}), gundekî girêdayî navçeya [[Qoser]]a [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} Aniha 2 malbat tê de dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} {{Bajar û gundên Qoserê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Qoserê]] hggi89ozcnh6pmm91y9hfgwiz2u8aww 0 16232 2068346 2067653 2026-06-29T20:08:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2068346 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hugues Capet''' (Hûgo Kape tê bilêvkirin), (jdb. [[938]] - m. [[996]]) yek ji keyên navdar ên fransî ye. Di nava salên 987 heya 996î de desthilatî kiriye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 930î]] [[Kategorî:Jidayikbûn 940î]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Keyên Fransayê yên sedsala 10an]] [[Kategorî:Mirin 996]] i2bx53sqs3t5kmdueet3ofeybb17sf4 0 18911 2068685 2023515 2026-06-30T11:54:56Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068685 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | nav = Bîcar | navê_fermî = Bījār | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = {{Koord|35|52|22|N|47|36|10|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | gelhe = 46.156 | gelhe_sal = [[2006]] | rûerd = | bilindayî = 1.930 | wêneSer = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Bîcar''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, bi ser [[Rojhilatê Kurdistanê]] (Îran) ve. Gelê Bîcarê bi zaravayê [[gerrusî]] yê [[zimanê kurdî]] diaxêvin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|35|52|22|Bk|47|36|10|Rh|type:city(46156)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] iya2hq4hhzhg0l1ixyzka9pcp97820z 0 18914 2068695 2028808 2026-06-30T11:54:59Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068695 wikitext text/x-wiki {{Nexşeya cihan | Îran | lat_deg = 35 | lat_min = 09 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 47 | lon_min = 48 | lon_sec = 16 | lon_dir = E | label = Qurwe | mark = Red Dot.svg | width = 250 | float = right | caption = Qurwe ([[Îran]]) | relief = 1 }} '''Qurwe''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. Dîroka wê diçe nêzîkî 200 salan. Şûna dîrokiya wê, [[qeslan]] , [[prdin ferawa]], Bawe gurgur, Seraw. [[Wêne:سراب.jpg|thumb|Seraw qurwe.]] [[Wêne:میدون اتحاد قروه.jpg|alt=Qrwe|thumb|bajarên Qurwe]] [[Wêne:Farahad Abad-Bridge.jpg|thumb|pidí Ferawa]] == Dabeşkirina navçeya Qurwê == ĉar nahiye û pênc bajar li navçeya Qurwê hene Nahiye: 1.navendî(Qurwe) 2.[[Čerdawrû]](Dize) 3.Terwal(Sirêŝava) 4.Dilberan(Dilberan-Maluce) : == Ziman == Zimanê piraniya gelê qurwe bi kurdî ya [[soranî]] (Erdelanî), [[kelhorî]](kurliyaî-Čerdawru), [[hewramî]] (Qelaî) ye.kemîneŝ bi trky dxebitn. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} Dabeŝ karî êdariy https://www.amar.org.ir/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%A7/%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|09|59|N|47|48|16|E|type:city(65842)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] 79i1so61kvz52qlbits8oriag4b3t1o 0 20226 2068423 2068222 2026-06-30T07:15:44Z Wikihez 39702 Bi riya wergerandina beşa "Content" ji rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1359444227|Shahnameh]]" lê hat zêdekirin 2068423 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Agahîdanka giştî | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> Şahname ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Ew behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî Şahname di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. Şahname wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî hûnandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyeta Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 misrayan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev misra xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav [[Karnameya Erdeşêrê Babekan|''Karnameya Erdeşîrê Babekan'']] e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn ku ew bavûkalê rasterast ê [[Zimanê farisî|farisiya modern]] e. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de û hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin.Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005}}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[File:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê Şahnameyê nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi methê Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta keyaniyan jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon}}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin.Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye.Xelefên wî kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[File:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. <code>M</code><code>ihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an.</code> [[Chester Beatty Library|<code>Kitêbxaneya Chester Beatty</code>]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin.<code>Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê</code> <code>ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin.</code> === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjînê, malbat û zarokan; û alîkariya feqîran.<ref>{{cite journal |last=Mutlaq |first=Jalal Khaleqi |year=1993 |title=Iran Garai dar Shahnameh |trans-title=Iran-centrism in the Shahnameh |journal=Hasti Magazine |location=Tehran |publisher=Bahman Publishers |volume=4}}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge}}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham}}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye. <ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] a2ac7xy4x4qqy93yjz711qbyprnpry3 2068425 2068423 2026-06-30T07:24:46Z Wikihez 39702 2068425 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Agahîdanka giştî | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> Şahname ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Ew behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî Şahname di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. Şahname wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî hûnandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyeta Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 misrayan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev misra xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav [[Karnameya Erdeşêrê Babekan|''Karnameya Erdeşîrê Babekan'']] e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn ku ew bavûkalê rasterast ê [[Zimanê farisî|farisiya modern]] e. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de û hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005}}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[File:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê Şahnameyê nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon}}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[File:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin. === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan; û alîkariya feqîran.<ref>{{cite journal |last=Mutlaq |first=Jalal Khaleqi |year=1993 |title=Iran Garai dar Shahnameh |trans-title=Iran-centrism in the Shahnameh |journal=Hasti Magazine |location=Tehran |publisher=Bahman Publishers |volume=4}}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge}}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham}}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye. <ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] hm1280d63hnp62z7jwlmubzahgdfdcw 2068427 2068425 2026-06-30T07:25:10Z Wikihez 39702 2068427 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> Şahname ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Ew behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî Şahname di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. Şahname wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî hûnandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyeta Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 misrayan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev misra xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav [[Karnameya Erdeşêrê Babekan|''Karnameya Erdeşîrê Babekan'']] e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn ku ew bavûkalê rasterast ê [[Zimanê farisî|farisiya modern]] e. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de û hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005}}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[File:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê Şahnameyê nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon}}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[File:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin. === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan; û alîkariya feqîran.<ref>{{cite journal |last=Mutlaq |first=Jalal Khaleqi |year=1993 |title=Iran Garai dar Shahnameh |trans-title=Iran-centrism in the Shahnameh |journal=Hasti Magazine |location=Tehran |publisher=Bahman Publishers |volume=4}}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge}}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham}}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye. <ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] d73drjmfq67eal5igq6wewuy064jld6 2068428 2068427 2026-06-30T07:25:43Z Wikihez 39702 2068428 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> Şahname ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Ew behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî Şahname di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. Şahname wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî hûnandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyeta Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 misrayan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev misra xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav [[Karnameya Erdeşêrê Babekan|''Karnameya Erdeşîrê Babekan'']] e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn ku ew bavûkalê rasterast ê [[Zimanê farisî|farisiya modern]] e. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de û hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005}}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[File:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê Şahnameyê nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon}}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[File:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin. === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan; û alîkariya feqîran.<ref>{{cite journal |last=Mutlaq |first=Jalal Khaleqi |year=1993 |title=Iran Garai dar Shahnameh |trans-title=Iran-centrism in the Shahnameh |journal=Hasti Magazine |location=Tehran |publisher=Bahman Publishers |volume=4}}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge}}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham}}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye. <ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-b}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] 2a8awh5f8xbvhcf5kl3weyf5pobud3l 2068431 2068428 2026-06-30T07:30:04Z Wikihez 39702 /* Çavkanî */ 2068431 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> Şahname ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Ew behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî Şahname di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. Şahname wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî hûnandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyeta Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 misrayan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev misra xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav [[Karnameya Erdeşêrê Babekan|''Karnameya Erdeşîrê Babekan'']] e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn ku ew bavûkalê rasterast ê [[Zimanê farisî|farisiya modern]] e. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de û hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005}}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[File:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê Şahnameyê nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon}}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[File:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin. === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan; û alîkariya feqîran.<ref>{{cite journal |last=Mutlaq |first=Jalal Khaleqi |year=1993 |title=Iran Garai dar Shahnameh |trans-title=Iran-centrism in the Shahnameh |journal=Hasti Magazine |location=Tehran |publisher=Bahman Publishers |volume=4}}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge}}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham}}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye. <ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Shahnameh|oldid=1359444227}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-b}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] rvfjfczaxsjcfspi0a4b21zli05m3ld 2068433 2068431 2026-06-30T07:42:04Z Wikihez 39702 2068433 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> ''Şahname'' ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Fîrdewsî di ''Şahnameyê'' de behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî ''Şahname'' di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. ''Şahname'' wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî honandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyata Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 beytan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev beyt xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005}}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[File:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê ''Şahnameyê'' nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir. Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon}}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî; kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[File:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin.{{Çavk|tarîx=hezîran 2026}} === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan, û alîkariya feqîran.<ref>{{cite journal |last=Mutlaq |first=Jalal Khaleqi |year=1993 |title=Iran Garai dar Shahnameh |trans-title=Iran-centrism in the Shahnameh |journal=Hasti Magazine |location=Tehran |publisher=Bahman Publishers |volume=4}}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge}}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham}}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Shahnameh|oldid=1359444227}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-b}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] f0k1fl86s68pwvw751mbd5bxa8o8acv 2068434 2068433 2026-06-30T07:45:43Z Wikihez 39702 2068434 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne= The Court of Gayumars (Cropped).jpg | sernavê_wêne= ''Dîwana Keyumers'', mînyatûra sedsala 16an a Siltan Mihemed ji ''Şahnameya'' Şah Tehmaps, Muzeya Axa Xan. | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> ''Şahname'' ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Fîrdewsî di ''Şahnameyê'' de behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî ''Şahname'' di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. ''Şahname'' wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî honandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyata Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 beytan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev beyt xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005}}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[File:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê ''Şahnameyê'' nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir. Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon}}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî; kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[File:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin.{{Çavk|tarîx=hezîran 2026}} === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan, û alîkariya feqîran.<ref>{{cite journal |last=Mutlaq |first=Jalal Khaleqi |year=1993 |title=Iran Garai dar Shahnameh |trans-title=Iran-centrism in the Shahnameh |journal=Hasti Magazine |location=Tehran |publisher=Bahman Publishers |volume=4}}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge}}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham}}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Shahnameh|oldid=1359444227}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-b}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] 8mrn9pol3e83hjaw8t2bia0yz0l41nb 2068584 2068434 2026-06-30T08:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Valahiya nav rast kir, Navên ref-an rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2068584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = The Court of Gayumars (Cropped).jpg | sernavê_wêne = ''Dîwana Keyumers'', mînyatûra sedsala 16an a Siltan Mihemed ji ''Şahnameya'' Şah Tehmaps, Muzeya Axa Xan. | mînaka = Esera edebî | sernavê_îtalîk = 1 | dema_avabûnê = {{nêzîkî}} 977 - 1010 | şêwe = [[Şiîra epîk]] }} [[Wêne:Plate_with_a_hunting_scene_from_the_tale_of_Bahram_Gur_and_Azadeh_MET_DT1634.jpg|thumb|Lewheya bi sehneya nêçîrê ji çîroka Behramê Gûr û Azade. Resmên li ser vê lewheyê teswîra herî qedîm a naskirî ya beşeke meşhûr ji hîkayeta Behramê Gûr temsîl dikin ku xuya ye ev hîkayet bi sedsalan meşhûr bûye, lê tenê bi sedsalan piştî çêkirina vê lewheyê di Şahnameyê de hatiye qeydkirin. Îran, {{Derdora|sedsala 5an {{pz}}}} Muzeya Hunerê ya Metropolitan]] '''''Şahname''''' (bi {{langx|fa|label=farisiya klasîk|شاهنامه|Šāhnāma}}, {{Tercimeya herfiyen|Kitêba Şahan}}) [[Şiîra epîk|şiîreke epîk]] a dirêj û [[Destan (wêje)|destana]] milî ya [[Îrana Mezin]] e ku ji hêla [[Wêjeya farisî|şairê faris]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] ve di navbeyna {{Derdora|977}} û 1010an de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://heni.com/talks/sussan-babaie-looking-at-persian-painting |sernav=Sussan Babaie: Looking at Persian Painting |malper=HENI Talks |roja-gihiştinê=2025-02-27 |ziman=en }}</ref> ''Şahname'' ku ji nêzîkî 50.000 beytan (misrayên du-rêzî)<ref name="TIO20100513">{{Jêder-malper |url=http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |sernav=A thousand years of Firdawsi's Shahnama is celebrated |xebat=The Ismaili |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=24 gulan 2010 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130805175227/http://www.theismaili.org/cms/998/A-thousand-years-of-Firdawsis-Shahnama-is-celebrated |roja-arşîvê=5 tebax 2013 |paşnav=Lalani |pêşnav=Farah }}</ref> pêk tê, yek ji destanên herî dirêj ên dinyayê ye û destana herî dirêj e ku ji hêla bi tenê nivîskarekî ve hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |sernav=The Shahnameh: a Literary Masterpiece |malper=The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |sernav=Shahnameh Ferdowsi |malper=shahnameh.eu |roja-gihiştinê=2023-12-25 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221207040531/http://shahnameh.eu/ferdowsi.html |roja-arşîvê=2022-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |sernav=Iran marks National Day of Ferdowsi |malper=Mehr News Agency |tarîx=2023-05-15 |roja-gihiştinê=2023-12-25 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231225125307/https://en.mehrnews.com/news/200711/Iran-marks-National-Day-of-Ferdowsi |roja-arşîvê=2023-12-25 }}</ref> Fîrdewsî di ''Şahnameyê'' de behsa [[Tarîxa Îranê|maziya Îranê]] ji xuliqandina dinyayê heta fethkirina misilmanan a di sedsala heftan de dike, bi piranî bi şiklekî efsanewî ye lê heta dereceyekê tarîxî ye jî. [[Îran]], [[Kurdistan]], [[Efxanistan]], [[Azerbaycan]], [[Tacîkistan]] û mintiqaya berfirehtir a ku di bin tesîra [[kultur]]a farisî de ye wekî [[Ermenistan]], [[Daxistan]], [[Gurcistan]], [[Tirkiye]], [[Tirkmenistan]] û [[Ûzbêkistan]] vê destana milî teqdîr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |sernav=The Book of Kings: The book that defines Iranians |tarîx=16 tebax 2018 |roja-gihiştinê=2021-06-09 |weşanger=BBC Culture |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210314130926/https://www.bbc.com/culture/article/20180810-the-book-of-kings-the-book-that-defines-iranians |roja-arşîvê=2021-03-14 }}</ref> Fîrdewsî ''Şahname'' di 33 salan de bi temamî xilas kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mavalwala |pêşnav=Kashmira M |tarîx= |sernav=Shahnamah: History of the Persian Kings |url=https://knowledgeresonance.com/wp-content/uploads/2022/01/Paper-29.pdf |kovar=A Half Yearly National Peer-Reviewed & Indexing with SJIF Impact Factor Research Journal |cild= |hejmar= |rr=90–92 |doi= |roja-gihiştinê=29 nîsan 2026 }}</ref> Ev eser di kultur û [[zimanê farisî]] de xwedî roleke merkezî ye. ''Şahname'' wekî şahesereke edebî tê qebûlkirin û esera eslî ya nasnameya Îranê ya kulturî û etno-milî ye.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2018 |tarîx=30 adar 2012 |paşnav=Ashraf |pêşnav=Ahmad |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025192310/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iii-medieval-islamic-period |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> == Kompozîsyon == [[Wêne:Penjikent_mural_Hermitage_hall_49.jpg|thumb|'Dewra [[Ristemê Zal|Ristem]]', parçeyek ji resimên dîwêr ên Pencîkendê li Muzeya Hermitage. Sedsala 7-8an]] [[Firdewsî|Fîrdewsî]] di 977an {{Pz}} de dest bi nivîsîna ''Şahnameyê'' kir û di 8ê adara 1010an de temam kir.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life |ensîklopedî=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-gihiştinê=27 gulan 2012 |tarîx=26 kanûna paşîn 2012 |paşnav=Khaleghi-Motlagh |pêşnav=Djalal |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031194813/http://www.iranicaonline.org/articles/ferdowsi-i |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2019 |jêgirtin=the poet refers [...] to the date of the ''Šāh-nāma's'' completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010 }}</ref> ''Şahname'' abîdeyeke şiîr û tarîxnivîsiyê ye, ew bi piranî honandineke menzûm a wê riwayetê ye ku Fîrdewsî, hevçaxên wî û selefên wî wekî tarîxa qedîm a [[Îran]]ê qebûl dikirin. Gelek riwayetên bi vî rengî jixwe di [[Pexşan|nesirê]] de hebûn; mîsaleke ji wan ''Şahnameya'' Ebûmensûr e. Qismekî biçûk î esera Fîrdewsî bi temamî tenê yên wî ne ku li seranserê ''Şahnameyê'' de parçe bi parçe belav bûne. ''Şahname'' şiîreke epîk a ji bêhtirî 50.000 beytan e ku bi [[Zimanê farisî|farisiya nû ya ewilî]] hatiye nivîsîn. Ew bi piranî esasê xwe ji esereke nesirê ya bi eynî navî digire ku di salên destpêkî yên heyata Fîrdewsî de li memleketê wî Tûsê hatiye berhevkirin. Ev ''Şahnameya'' mensûr jî bi piranî tercimeya esereke [[pehlewî]] (farisiya navîn) bû ku bi navê ''[[Khwadāy-Nāmag]]'' "Kitêba Qiralan" dihat nasîn. Ew, berhevkirineke dewra dereng a sasaniyan li ser tarîxa qiral û qehremanên Îranê ya ji zemanê mîtolojîk heta hikûmdariya Xusrew II (590–628) bû. ''Khwadāy-Nāmag'' malûmatên tarîxî di derheqê dewra dereng a sasaniyan de dihewand, lê xuya ye ku ji bo dewra ewil a sasaniyan (sedsalên 3-4an) ji ti referansên tarîxî îstifade nekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Zurvan: a Zoroastrian Dilemma |paşnav=Zaehner |pêşnav=Robert Charles |lînka-nivîskar=Robert Charles Zaehner |weşanger=Biblo and Tannen |sal=1955 |rûpel=10 |isbn=0-8196-0280-9 }}</ref> Fîrdewsî beşên nû lê zêde kirin û hîkayetê heta hilweşandina sasaniyan a bi destê ordiyên misilmanan di nîvê sedsala heftan de berdewam kir. Kesê ewil ê ku kronîka pehlewî wekî şiîr nivîsand Deqîqî bû. Ew hevçaxê Fîrdewsî û şairê seraya samaniyan bû ku piştî temamkirina tenê 1.000 beytan miriye. Fîrdewsî bi diyarkirina navê xwediyê wan ev beyt xistin nav şiîra xwe yên ku behsa zihûra pêxember [[Zerdeşt]] dikin. Stîla ''Şahnameyê'' xisûsiyetên hem edebiyata nivîskî hem jî ya devkî nîşan dide. Hin kes îdia dikin ku Fîrdewsî cildên (''nask)'' [[Avesta|Avestaya sasanî]] jî mîna ''Čihrdād'' a ku îro winda ye, wekî çavkanî bi kar anîne. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |sernav=Ferdowsi Shahnameh Introduction |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=24 Oct 2022 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230128130710/https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/shahnameh/ |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2023 |paşnav=Eduljee |pêşnav=Ed }}</ref> Gelek çavkaniyên din ên pehlewî di teşkîlkirina destanê de hatine bikaranîn. Ya herî berbiçav ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' e ku bi eslê xwe di dewra dereng a sasaniyan de hatibû nivîsîn û behsa vê yekê dikir ku [[Erdeşêrê Yekê]] çawa hatiye ser text. Ji ber nêzîkiya wê ya tarîxî ev eser pir sehîh tê hesibandin. Metn bi farisiya navîn a dereng hatiye nivîsîn. Qismekî mezin ê kronîkên tarîxî yên di ''Şahnameyê'' de li ser vê destanê hatine avakirin û li gorî Zebîhullah Sefa gelek îfade û kelîme hene ku hem di şiîra Fîrdewsî de hem jî di vê çavkaniyê de wekî hev in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hamase-sarâ'i dar Iran, Tehran 1945 |paşnav=Safa |pêşnav=Zabihollah |sal=2000 }}</ref> == Muhtewa == Li gorî tarîxnivîsiya adetî ya Îranê, Firdewsî ji ber ketina [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] û hikûmdariya ereb û tirkan a li pey wê, gelekî xemgîn bûye. Tê îdîakirin bi ''Şahnameyê'' wî bi piranî hewl daye ku xatiraya dewra zêrîn a Îranê mihafeze bike û neqlî nesleke nû bike daku jê hîn bibin, pê re ilmê lazim bi dest bixin û dinyayeke baştir ava bikin. Her çend piraniya lêkolîneran îdîa kiribe ku xema sereke ya Fîrdewsî mihafezekirina [[Mîtolojiya îranî|mîrata mîtolojîk û tarîxî ya beriya Îslamê]] bû, hinek nivîskaran bi awayekî resmî li dijî vê nêrînê derketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anti-Arab verses in the Shahnameh |paşnav=Khatibi |pêşnav=Abolfazl |weşanger=Nashr Danesh |sal=2005 |cih=21, 3, Autumn 1384/2005 }}</ref> === Çaxa mîtolojîk === [[Wêne:Page_from_the_manuscript_of_Florence_Shahnama.jpg|thumb|Sayfeyek ji ''Şahnameya Floransê'', nusxeya destxeta Şahnameyê ya herî kevin a naskirî. Anatolya, 1217. [[National Central Library (Florence)|Kitêbxaneya Milî ya Floransê ya Merkezî]]]] Ev qismê ''Şahnameyê'' nisbeten kurt e, digihije derdora 2100 beytan an jî ji sedî çarê tevahiya kitêbê pêk tîne. Piştî destpêkeke bi metha Xwedê û Hîkmetê, ''Şahname'' behsa xuliqandina dinyayê û mirovan dike, wekî ku sasaniyan bawer dikir. Li pey vê muqedîmeyê çîroka mirovê ewil Keyumers tê ku piştî muddetekî li çiyayan jiya, bû şahê ewil jî. Neviyê wî Huşengî, kurê Siyamek, bi tesadufî agir keşf kir û ji bo şerefa wî Cejna Sedeh saz kir. Çîrokên Tehmûres, [[Cemşîd]], [[Dehak]], [[Kawayê Hesinkar|Kawa]], [[Ferîdûn]] û her sê kurên wî Selm, Tûr û Îrec, û neviyê wî Menûçihr di vî qismî de têne vegotin. === Çaxa qehremanî === Nêzîkî du ji sisiyan a ''Şahnameyê'' ji çaxa qehremanan re hatiye veqetandin ku ji saltanata Menûçihr dest pê dike heta fetha [[Îskenderê Mezin]] dewam dike. Ev çax bi navê qiraliyeta {{Girêdan|Xanedana Keyaniyan|en|Kayanian dynasty|lt=keyaniyan}} jî tê naskirin ku tarîxeke dirêj a çaxa qehremaniyê tesîs kiriye û tê de mîtolojî û efsane bi hev re hatine honandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran: Politics, History and Literature |paşnav=Katouzian |pêşnav=Homa |weşanger=Routledge |sal=2013 |rûpel=138 |isbn=978-0-415-63689-6 |cih=Oxon }}</ref> Xisûsiyeta esasî ya vê dewrê rola mezin a qehremanên sakayî yan sîstanî ye ku wekî stûna sereke ya Împeratoriyê xuya dikin. Behsa Gerşasp û kurê wî Nerîman bi kurtî tê kirin. Kurê Nerîman, Sam, wexta ku bi serê xwe li Sîstanê hikûmdar bû, wekî cengawerê Menûçihr xizmet kiriye. Xelefên wî; kurê wî [[Zal]] û kurê Zal, mêrxasê herî mêrxas [[Ristemê Zal|Ristem]] bûn, paşê jî Feramerz hat. Di nav çîrokên ku di vê beşê de hatine zikirkirin de ev hene: eşqa Zal û Rûdabeyê, Heft Merheleyên (an jî Keda) Ristem, Ristem û Sohrab, Siyaweş û Sudabe, Ristem û Dêwê Akwan, eşqa Bîjen û Menîce, şerên bi Afrasyab re, rîwayeta Deqîqî ya çîroka Guştasp û Arcasp, û Ristem û [[Isfendiyar]]. [[Wêne:Bahram_Gur_kills_a_dragon_in_India._From_the_Book_of_Kings_(Shahnama)_(CBL_Per_104.60v).jpg|thumb|Behramê Gûr li Hindistanê ejdehayekî dikuje; weraqek ji Şahnameya Biçûk a Ewil. Mihtemelen [[Tewrêz|Tebrîz]], derdora 1300an. [[Chester Beatty Library|Kitêbxaneya Chester Beatty]]]] === Çaxa tarîxî === Piştî tarîxa [[Îskenderê Mezin|Îskender]] û beriya ya [[Erdeşêrê Yekê]], damezrînerê Împeratoriya Sasaniyan, behseke kurt a [[Împeratoriya Eşkanî|xanedana eşkanî (partî)]] tê. Piştî vê, tarîxa Sasaniyan bi şiklekî pir sehîh tê neqlkirin. Hilweşîna Sasaniyan û fetha Îranê ya ji aliyê ereban ve bi islûbeke romantîk tên vegotin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} === Mesaj === Li gorî Jalal Khaleghi Mutlaq, ''Şahname'' gelek fezîletên exlaqî hîn dike, wekî perestina Xwedayê Yekta; heqaniyeta dînî; welatperwerî; hezkirina hevjîn, malbat û zarokan, û alîkariya feqîran.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mutlaq |pêşnav=Jalal Khaleqi |sal=1993 |sernav=Iran Garai dar Shahnameh |tercimeya-sernav=Iran-centrism in the Shahnameh |kovar=Hasti Magazine |cih=Tehran |weşanger=Bahman Publishers |cild=4 }}</ref> Di ''Şahnameyê'' de hin tema hene ku ji aliyê rejîmên Îranê yên li pey hev ve bi şik û guman hatine dîtin. Di dewra hikûmdariya [[Mohammad Reza Pehlewî|Mihemed Reza Şah]] de, ji bo xatirê edebiyata farisî ya muxlaq, batinî û entelektueliya hişk, bi piranî ehemiyet nedan vê destanê. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Nationalism in Modern Iran |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali |weşanger=Cambridge University Press |sal=2012 |rûpel=193 |isbn=978-0-521-86762-7 |cih=Cambridge }}</ref> Tarîxnivîs îşaret dikin ku temaya kuştina şahan û acziyeta qiralan a di nava destanê de, ne bi dilê monarşiya Îranê bû. Paşê, şexsiyetên misilman ên mîna [[Elî Şerîetî]], qehremanê ciwanên reformîst ên îslamî yên salên 1970î, jî li dijî muhtewayê ''Şahnameyê'' bûn, ji ber ku tê de beytên rexneyî yên Îslamê hebûn.<ref name="Fischer2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Mute Dreams, Blind Owls, and Dispersed Knowledges: Persian Poesis in the Transnational Circuitry |paşnav=Fischer |pêşnav=Michael |weşanger=Duke University Press |sal=2004 |rûpel=21 |isbn=978-0-8223-8551-6 |cih=Durham }}</ref> Yek ji wan jî ev misra ye: ''tofu bar to, ey çarx-i gardun, tofu!'' (Tif li rûyê te be, ey çerxê gerdûn, tif!), ku Fîrdewsî ev wekî îşareteke ji bo îstîlakerên misilman ên ku dînê Zerdeştiyê talan kirin bi kar aniye.<ref name="Fischer2004" /> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Shahnameh|oldid=1359444227}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1010an]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1010î]] [[Kategorî:Sedsala 10an li Îranê]] [[Kategorî:Sedsala 11an li Îranê]] [[Kategorî:Şahname| ]] 5ms58lvdo5rd5tu0emwaor5yw8tgl4s 0 21288 2068304 2048869 2026-06-29T17:16:30Z Kurdanparez 137209 2068304 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=adar 2024}} [[File:Kochgiri Distribution.png|thumb|right|Belavkirina êla Koçgirî]] '''Koçgirî''' yan jî '''Qoçgirî''' êlek [[kurd]]an e. Bi taybetî li [[Sivas]], [[Edene]], [[Erzingan]], [[Xinûs]], [[Qeyserî]] û [[Gurgum]]ê dijîn. Koçgirî bi piranî [[elewîtî|elewî]] ne û [[kurmancî]] diaxivin. == Hin şaxên êla Qoçgiriyê == [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|alt=|border|çep|350x350px|Kurdish fighters]] * Resûlân (Kurmanci diaxivin) * Laçînan (Kurmancî diaxivin) * Reşîkan (Kurmancî diaxivin) * Saran (Kurmancî diaxivin) * Balan (Kurmancî diaxivin) * Qalxanciyan (Kurmancî diaxivin) * Mistan (Kurmancî diaxivin) * Xelîliyan (Kurmancî diaxivin) * Pewrûzan (Kurmancî diaxivin) * Gerniyan (Kurmancî diaxivin) * Sefikîyan (Kurmancî diaxivin) * Îvaskîyan (Kurmancî diaxivin) * Zerikîyan (Şaxê Zerikiyan koçkirin ji İranê. Eslê xwe eşirê Xormek tê gotinê lê nayê zaninê ji ber ku di testê genetikê da ydnayê van êşiran zehf cûdane ji êşirên Dêrsîm û Anatoliyayê. Pîrê ocaxê Zerikîyan barkirin ji mezrayê Zerikan. (Mezgîr) Zimanê vê eşirê Kurmancî ye û Kurmancî diaxafi. Navê vê şaxê dişibe eşirê Zirkan/Ziraki/Ezrakîyê. Herdû eşir jî ji hev cihê ye tenê navê wan wekî hevin e. Şaxê Zerikîyan Elewi ye, Eşirê Zirkan Sûnnî ye û Şaxê Zerikîyan navê xwe girte ji mezreya Zerikan.) == Girêdanên derve == * [http://www.binboga.org/content/kocgiri-asiretinde-kabileler Qebîlên Kocgiriyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919082923/http://www.binboga.org/content/kocgiri-asiretinde-kabileler |date=2020-09-19 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Elewî]] [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Dêrsimê]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] 9n6essplgs6mgbuvt9shlzcz6c6s442 2068324 2068304 2026-06-29T18:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Valahiya nav rast kir, Kelîmeyên sihirî rast kir.) 2068324 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:Kochgiri Distribution.png|thumb|rast|Belavkirina êla Koçgirî]] '''Koçgirî''' yan jî '''Qoçgirî''' êlek [[kurd]]an e. Bi taybetî li [[Sivas]], [[Edene]], [[Erzingan]], [[Xinûs]], [[Qeyserî]] û [[Gurgum]]ê dijîn. Koçgirî bi piranî [[elewîtî|elewî]] ne û [[kurmancî]] diaxivin. == Hin şaxên êla Qoçgiriyê == [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|alt=|border|çep|350x350px|Kurdish fighters]] * Resûlân (Kurmanci diaxivin) * Laçînan (Kurmancî diaxivin) * Reşîkan (Kurmancî diaxivin) * Saran (Kurmancî diaxivin) * Balan (Kurmancî diaxivin) * Qalxanciyan (Kurmancî diaxivin) * Mistan (Kurmancî diaxivin) * Xelîliyan (Kurmancî diaxivin) * Pewrûzan (Kurmancî diaxivin) * Gerniyan (Kurmancî diaxivin) * Sefikîyan (Kurmancî diaxivin) * Îvaskîyan (Kurmancî diaxivin) * Zerikîyan (Şaxê Zerikiyan koçkirin ji İranê. Eslê xwe eşirê Xormek tê gotinê lê nayê zaninê ji ber ku di testê genetikê da ydnayê van êşiran zehf cûdane ji êşirên Dêrsîm û Anatoliyayê. Pîrê ocaxê Zerikîyan barkirin ji mezrayê Zerikan. (Mezgîr) Zimanê vê eşirê Kurmancî ye û Kurmancî diaxafi. Navê vê şaxê dişibe eşirê Zirkan/Ziraki/Ezrakîyê. Herdû eşir jî ji hev cihê ye tenê navê wan wekî hevin e. Şaxê Zerikîyan Elewi ye, Eşirê Zirkan Sûnnî ye û Şaxê Zerikîyan navê xwe girte ji mezreya Zerikan.) == Girêdanên derve == * [http://www.binboga.org/content/kocgiri-asiretinde-kabileler Qebîlên Kocgiriyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919082923/http://www.binboga.org/content/kocgiri-asiretinde-kabileler |date=2020-09-19 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Elewî]] [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Dêrsimê]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] lsw32g2lmo7uavs12yz3fgkanzr084g 0 22432 2068658 1922060 2026-06-30T11:49:30Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Bajarên Îranê]]; ±[[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]→[[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068658 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Xurremabad | navê_din = Xurramawe | navê_fermî = خرم‌آباد | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = {{Koord|33|28|0|N|48|21|0|E|display=inline, title}} | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 500.000 (2008) | bilindayî = | dem = +3:30 | wêne = Falak-ol-Aflak_Castle_11.JPG | wêne_sernav = Xurremabad | malper = }} '''Xurremabad''' an jî '''Xurramawe''' (bi farisî: ''خرم‌آباد'') serbajara parêzgeha [[Loristan|Luristanê]] li [[Îran]]ê ye. Li gor serjimêriya sala [[2008]]an nifûsa wî bajarê nêzî 500.000 kesan e. Dûrahiya Xurremabad ji [[Tehran]]ê 490 kîlometre ne. Gelê bajêr ji kurdên [[lek]] û [[lur]]ên Luristanî (Bala Gariva) pêk tê. == Girêdanên deranî == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|khorramabad}} * [http://www.khoramabad-city.ir Bajarvaniya Xurremabadê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429123106/http://www.khoramabad-city.ir/ |date=2012-04-29 }} (bi farisî) * [http://www.lorestanmiras.org/Web_Gallery/index.php Galeriya wêneyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219161419/http://www.lorestanmiras.org/Web_Gallery/index.php |date=2009-12-19 }} == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Luristan}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|33|28|N|48|21|E|type:city(339759)|display=title}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] [[Kategorî:Mîmarî li Îranê]] n1rb22nsy6h2536yt638nez77ry3963 2068670 2068658 2026-06-30T11:52:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068670 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Xurremabad | navê_din = Xurramawe | navê_fermî = خرم‌آباد | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = {{Koord|33|28|0|N|48|21|0|E|display=inline, title}} | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 500.000 (2008) | bilindayî = | dem = +3:30 | wêne = Falak-ol-Aflak_Castle_11.JPG | wêne_sernav = Xurremabad | malper = }} '''Xurremabad''' an jî '''Xurramawe''' (bi farisî: ''خرم‌آباد'') serbajara parêzgeha [[Loristan|Luristanê]] li [[Îran]]ê ye. Li gor serjimêriya sala [[2008]]an nifûsa wî bajarê nêzî 500.000 kesan e. Dûrahiya Xurremabad ji [[Tehran]]ê 490 kîlometre ne. Gelê bajêr ji kurdên [[lek]] û [[lur]]ên Luristanî (Bala Gariva) pêk tê. == Girêdanên deranî == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|khorramabad}} * [http://www.khoramabad-city.ir Bajarvaniya Xurremabadê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429123106/http://www.khoramabad-city.ir/ |date=2012-04-29 }} (bi farisî) * [http://www.lorestanmiras.org/Web_Gallery/index.php Galeriya wêneyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219161419/http://www.lorestanmiras.org/Web_Gallery/index.php |date=2009-12-19 }} == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Luristan}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|33|28|N|48|21|E|type:city(339759)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]] [[Kategorî:Mîmarî li Îranê]] [[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]] 0pn3fcd04vlz4ghcpmoh6gdutknv8gz 0 26855 2068313 2068238 2026-06-29T17:54:36Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Helbestvan]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068313 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Haris Bidlîsî | pîşe = [[Nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = 1700 | cihê_jidayikbûnê = [[Bidlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1775 | netewe = [[Kurd]] | tevger = &nbsp; | şêwe = [[Çîrok]] | berhem = * ''Yûsif û Zûleyha'' * ''Destana Leyla û Mecnûn'' }} '''Haris Bidlîsî''', anku '''Ḧaris Bidlîsî''', [[helbestvan]]ekî kurd bû.<ref>Mehmed Uzun, Destpêka edebiyata kurdî</ref> == Jiyana wî == Haris di sala [[1700]]an de (li gorî hin çavkaniyan 1738an hatiye dinê) li [[Bidlîs]]ê hatiye dinê. Wî [[çîrok]]a [[Yûsif û Zûleyha]]yê ku li ber wî ji hêla [[Selim Silêman]] hatibû nivisîn, bi paqijkirina ji peyvên [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] cardin nivisîye. Li gorî [[Auguste Jaba]] destnivîsa vê pirtûkê li [[Medreseya kurdî|Medreseyên kurdî]] dihatin xwendin. Li gorî hin kesan ew [[Sewadî|Sewadiyê]] ku [[Leyla û Mecnûn]] ji farisî wergera [[kurdî]] gorî bi Haris Bidlîsî re eynî kes bû. Lêkolîner [[Zeynelabidîn Zinar]] jî vê agahiyê dipejirîne. Hin kes tarîxa wî yê zayînê wek 1758an didin, lêbelê ger ku wî Leyla û Mecnûn jî nivisiye, ev tarîx nemimkin e. Çimkî Leyla û Mecnûn jî di eynî salê de hatiye nivisîn. == Mirina wî == Harisî di sala 1775an de miriye. Gorî hin kesan navê wî Haris ne, Xaris bû ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Berhemên wî == * Yûsif û Zûleyha * Destana Leyla û Mecnûn (1758-1759) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [[Kürt Şiiri Antolojisi]] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 74pyuydr1y27rm0af6i611ihdu3bxtl 0 30462 2068644 2027566 2026-06-30T11:47:44Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068644 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Kûyeşt | navê_fermî = Kûhdeşt | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 89.091 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = Kohdasht_lorestan_iran.JPG | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = Kûyeşt, Luristan | malper = }} '''Kûyeşt''' an ji '''Kûhdeşt''' navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 6hubwy5j43i6vpkjmvsjvj2sx3snfk6 0 30520 2068692 2025663 2026-06-30T11:54:58Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Dîwandere | navê_fermî = Diwandarreh | nexşeya_cihan = Îran | nc_relief = | nc_firehî = | koordînat = {{Koord|35|54|59|N|47|1|16|E|display=inline, title}} | mertal = | al = | welat = [[Rojhelatê Kurdistan]] | dûgel = [[Îran]] | herêm = | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)]] | navçe = | parêzgar = | şaredar = | gelhe = 22.842 kes | berbelavî = | rûerd = | bilindayî = 1.840 | dem = | koda_postayê = | koda_telefonê = | wêne = | wêne_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | malper = }} '''Dîwandere''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Bajarok == * [[Zerîne]] == Çavkanî == {{çavkanî}} * [http://www.divandareh.gov.ir/Default.aspx?TabId=1 Malperê Farmandariya Bajarê Dîwandere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416215331/http://www.divandareh.gov.ir/Default.aspx?TabID=1 |date=2009-04-16 }} {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35|54|59|Bk|47|01|16|Rh|type:city(22842)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Dîwandere (navçe)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] 5ih7dv54gv612rgc9d96hy5q4nlagds 0 30523 2068708 1842439 2026-06-30T11:57:39Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068708 wikitext text/x-wiki '''Zerîne''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] gzbs7ne9hhflv1dllrgjhqyeweellqi 2068709 2068708 2026-06-30T11:57:51Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Agahîdank wargeh/wîkîdane|Agahîdank wargeh/wîkîdane]]}} 2068709 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Zerîne''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] og3gwbvs6cn3nfc3irzhegien3qy1t7 14 49540 2068373 2067645 2026-06-29T20:52:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2068373 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Key|Fransî]] [[Kategorî:Keyaniya Fransayê]] [[Kategorî:Keyên li Ewropayê]] gfnmba2ivg13um0o000hvi7n3bfg89g 0 50257 2068398 1830842 2026-06-30T06:35:25Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2068398 wikitext text/x-wiki Muzexaneya Qeçax a Kulturî: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya'''Muzexaneya Qaçax a Kulturî''', [[muzexane]] û projeya folklorî û kulturî ya ku ji hêla [[pêşmerge]] û [[helbestvan]]ê kurd [[Qader Ebdulezîz Reşîd]] (Qeçax) ve hat sazkirin. Muzexaneya folklorî li mala helbestvan a li [[Dihok]]ê ([[Başûrê Kurdistanê]]) ye. == Girêdanên derve == * http://www.qecaxmuseum.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021152243/http://qecaxmuseum.com/ |date=2015-10-21 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Muze]] rpn9lb6r764z23i3fbllf547e9s05xb 2068399 2068398 2026-06-30T06:35:35Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2068399 wikitext text/x-wiki '''Muzexaneya Qaçax a Kulturî''', [[muzexane]] û projeya folklorî û kulturî ya ku ji hêla [[pêşmerge]] û [[helbestvan]]ê kurd [[Qader Ebdulezîz Reşîd]] (Qeçax) ve hat sazkirin. Muzexaneya folklorî li mala helbestvan a li [[Dihok]]ê ([[Başûrê Kurdistanê]]) ye. == Girêdanên derve == * http://www.qecaxmuseum.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021152243/http://qecaxmuseum.com/ |date=2015-10-21 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dihok (navend)]] [[Kategorî:Muze]] bfaikw2e32mr6v4bs1ftpskopbjh90h 10 50904 2068303 1981437 2026-06-29T17:03:18Z Kurdanparez 137209 2068303 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Êl û eşîrên mezin ên kurdan | title = Êl û eşîrên mezin ên [[kurd]]an | state = autocollapse | image = | above = | groupstyle = | group1 = [[Bakurê Kurdistanê]] | list1 = [[Ademan]] {{·}} [[Alan (eşîr)|Alan]] {{·}} [[Alxasî]] {{·}} [[Atmî_(eşîr)|Atmî]] {{·}} [[Asiyan]] {{·}} [[Badikan (eşîr)|Badikan]] {{·}} [[Badilî (eşîr)|Badilî]] {{·}} [[Redkî (eşîr)|Bekirî]] {{·}} [[Berazî (eşîr)|Berazî]] {{·}} [[Bêskan (eşîr)|Bêskan]] {{·}} [[Bêrîtan (eşîr)|Bêrîtan]] {{·}} [[Bûban (eşîr)|Bûban]] {{·}} [[Eşîra Balak]] {{·}} [[Canbegan]] {{·}} [[Celaliyan|Celalî]] {{·}} [[Cemaldînî (eşîr)|Cemaldînî]] {{·}} [[Cibirî|Cibran]] {{·}} [[Çarekan]] {{·}} [[Çoxsor]] {{·}} [[Dekşûrî (eşîr)|Dekşûrî]] {{·}} [[Demanî (eşîr)|Demanî]] {{·}} [[Demanan (eşîr)|Demanan]] {{·}} [[Dirêjan (eşîr)|Dirêjan]] {{·}} [[Dunbulan (eşîr)|Dunbulî/Dimilî]] {{·}} [[Ertoşî]] {{·}} [[Goyan (eşîr)|Goyan]] {{·}}[[Oremarî]]{{·}} [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]] {{·}}[[Hevêrkan]] {{·}} [[Heyderî (eşîr)|Heyderan]] {{·}} [[Îzolî]] {{·}} [[Kurdikî (eşîr)|Kurdikan]] {{·}} [[Kuran]] {{·}} [[Lolan (eşîr)|Lolan]] {{·}}[[Eşîrên_Millî|Mîlan]] {{·}} [[Mîran]] {{·}} [[Motikan]] {{·}} [[Oxçiyan (êl)|Oxçiyan]] {{·}} [[Parçikan]] {{·}} [[Pîlvank (eşîr)|Pîlvank]] {{·}} [[Pinyanişî]] {{·}} [[Qeregêçî]] {{·}} [[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]] {{·}} [[Kurêşan|Qurêşan]] {{·}} [[Reşwan]] {{·}} [[Rojkî]] {{·}} [[Sipkan]] {{·}} [[Sînemilî]] {{·}} [[Sînkî]] {{·}} [[Şadiyan|Şadî]] {{·}} [[Şemsîkan]] {{·}} [[Şevdîn]] {{·}}[[Şêx Hesenan]] {{·}} [[Xormekan]] {{·}} [[Zîlan (êl)|Zîlan]] {{·}} [[Zirkan]] | group2 = [[Başûrê Kurdistanê]] | list2 = [[Ako]] {{·}} [[Bacelanî|Bacalanî]] {{·}} [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]] {{·}} [[Oremarî]] .[[Berzanî]] {{·}} [[Berzincî|Berzencî]]{{·}} [[Bilbasî]] {{·}} [[Caf]] {{·}} [[Celaliyan|Celalî]] {{·}} [[Cûwana]] {{·}} [[Çengînî]] {{·}} [[Kakêyî|Dawudî]] {{·}} [[Delo]] {{·}} [[Dizeyî]] {{·}} [[Hemewend|Hemevend]] {{·}} [[Herkî]] {{·}} [[Hewramî|Hewramanî]] {{·}} [[Kakeyî]] {{·}} [[Kelhûr]] {{·}} [[Kiz]] {{·}} [[Leylanî]] {{·}} [[Mizûrî]] {{·}} [[Pîran]] {{·}} [[Sarlî]] {{·}} [[Sencabî]] {{·}} [[Sindî]] {{·}} [[Surçî]] {{·}} [[Şebek (eşîret)|Şebek]] {{·}} [[Şêxbizin]] {{·}} [[Şerefbeyanî]] {{·}} [[Şiwan]] {{·}} [[Talebanî]] {{·}} [[Xorkan]] {{·}} [[Xoşnaw]] {{·}} [[Zêbarî]] | group3 = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | list3 = [[Alîşerwanî]] {{·}} [[Babacanî]] {{·}} [[Bilbasî]] {{·}} [[Biradost (eşîr)|Biradost]] {{·}} [[Bêranwenî]] {{·}} [[Caf]] {{·}} [[Cumûr|Cûmur]] {{·}} [[Dehbokrî]] {{·}} [[Dilfan]] {{·}} [[Dirî (eşîr)|Dirî]] {{·}} [[Dunbulan (eşîr)|Dunbulî]] {{·}} [[Fêzilahbegî]] {{·}} [[Feylî (êl)|Feylî]] {{·}} [[Gelbaẍî]] {{·}} [[Gewirk]] {{·}} [[Gûran (êl)|Gûran]] {{·}} [[Hêrkî]] {{·}} [[Hûlîlan]] {{·}}[[Kelhûr]] {{·}} [[Kuresunî]] {{·}} [[Lek]] {{·}} [[Mamaş]] {{·}} [[Mangûr]] {{·}}[[Mîlan (êl)|Mîlan]] {{·}} [[Meriwanî]] {{·}} [[Mukrî (êl)|Mûkrî]] {{·}} [[Papî (eşîr)|Papî]] {{·}} [[Perêwend]] {{·}} [[Sencabî]] {{·}} [[Segvend]] {{·}}[[Şikak]] {{·}} [[Tirkeşvend]] {{·}} [[Zend]] {{·}} [[Zerza]]{{·}} [[Beryajî]] | group4 = [[Rojavayê Kurdistanê]] | list4 = [[Amkî]] {{·}} [[Berazî]] {{·}} [[Biyan]] {{·}} [[Cûmiyan]] {{·}} [[Dasnî]] {{·}} [[Dunbulan (eşîr)|Dunbulî/Dimilî]] {{·}} [[Hevêrkan]] {{·}} [[Kîkan]] {{·}} [[Milan]] {{·}} [[Omerkan]] {{·}} [[Reşwan]] {{·}} [[Şedadî (eşîr)|Şedadî]] {{·}} [[Şêxan]] {{·}} [[Şikak]] | group5 = [[Kurdên Kafkasyayê|Qefqaziya]] | list5 = [[Babali]] {{·}} [[Farixkanlî]] {{·}} [[Hesiniyan]] {{·}} [[Mehemdiyan]] {{·}} [[Sipkan]] {{·}} [[Şeylanlî]] {{·}} [[Zuqiriyan]] {{·}} [[Zîlanlî]] | group6 = [[Kurdên Anatoliya Navîn|Anatoliya]] | list6 = [[Badilî]] {{·}} [[Bilikan]] {{·}} [[Canbegan]] {{·}} [[Celkî]] {{·}} [[Cûdîkan]] {{·}} [[Atman]] {{·}} [[Emeran]] {{·}}[[Hecbanî]] {{·}} [[Îzolan|Îzolî]] {{·}} [[Kawî]] {{·}} [[Lek]] {{·}} [[Mehînan]] {{·}} [[Mifkî]] {{·}} [[Mikaîlî]] {{·}} [[Molikan]] {{·}} [[Nasiran]] {{·}} [[Omeran]] {{·}} [[Oxçiyan (êl)|Oxçiyan]] {{·}}[[Reşwan]] {{·}} [[Rûtan]] {{·}} [[Siwêdî]] {{·}} [[Şêxbizin]] {{·}} [[Teberoxlî]] {{·}} [[Têrikan]] {{·}} [[Xatûnoxlî]] {{·}} [[Xelikan]] {{·}} [[Zirkan]] | group7 = [[Kurdên Xorasanê|Xoresan]] | list7 = [[Amerlû]] {{·}} [[Bûxanlû]] {{·}} [[Celalî]] {{·}} [[Hesenanlû]] {{·}} [[Kawanlû]] {{·}} [[Kîkanlû]] {{·}} [[Kowanlû]] {{·}}[[Mîlanlû]] {{·}} [[Qaramanlû]] {{·}} [[Palûvanlû]] {{·}} [[Qereçorlû]] {{·}} [[Şadlû]] {{·}} [[Topkanlû]] {{·}} [[Zaferanlû]] {{·}} [[Zengene]] | group8 = [[Dilêman|Elbûrz]] | list8 = [[Amerlû]] {{·}} [[Bacalanî]] {{·}} [[Canbolat]] {{·}} [[Cîhanbeglû]] {{·}} [[Celîlavend]] {{·}} [[Çemîşgezek]] {{·}} [[Dêlikanlû]] {{·}} [[Kakavend]] {{·}} [[Kelhûr]] {{·}} [[Mafî]] {{·}} [[Modanlû]] {{·}} [[Pazûkî]] {{·}} [[Reşî]] {{·}} [[Xecevend]] {{·}} [[Xiyasvend]] | group9 = [[Fars|Başûrê Îranê]] | list9 = [[Bazincan]] {{·}} [[Celalî]] {{·}} [[Canekî]] {{·}} [[Korûnî]] {{·}} [[Kurdşûlî]] {{·}} [[Şabankara]] {{·}} [[Serdû]] {{·}} [[Zend]] {{·}} [[Zengine]] }}<noinclude> == Çavkanî == * Izady, R. Mehrdad (1992). The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis Publishers. * Mann, Oskar (1930). Mundarten der Gûrân, besonders das Kändûläî, Auramânî und Bâdschälânî. Berlin. * Zekî Beg, Mihemed Emîn (1994). Kurtîyeke Mêjûwa Kurd û Kurdistanê. Werger Dr. M. S. Cuma, Berlîn. * [http://www.dergush.com/STRUKTURA_CIVAKA_EZDIYAN.pdf Omerxali, Xanna (2007). Sîstema ocax, qebîl û eşîrên êzdiyan: Têrmînolojiya wan: Êzdiyatî: Civak, Sembol, Rîtûel, r. 33-65.] * [http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes Oberling, Pierre: Kurdish Tribes, EIr.] [[Kategorî:Şablon (Kurdistan)]] </noinclude> 62lb6ry6yxtl04s0gnw6tr9y4blv2r0 0 57728 2068299 1980263 2026-06-29T16:57:02Z VikiAzad 99135 2068299 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|1 (cudakirin)}} {{Gotara salê}}'''1 (yek) an 1'ê p.z.''', sala yekemîn a [[Salnameya gregorî|Salnameya Gregorî]] ye. == Bûyer == === Cîhan === [[Wêne:World in 1 CE.png|thumb|300px|Nexşeya Cîhanê ya sala 1'ê P.Z]]'''Roma''' [[Augustus|Împerator Augustus]], ji bo ram kirina tîreyên Germen, zirkurê xwe [[Tiberius]] şand ser sînorê [[Reyn]]ê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roman History, Book II. |paşnav=Paterculus |pêşnav=Velleius |rr=271 }}</ref> [[Gaius Caesar]] û [[Lucius Aemilius Paullus]], wezîfeya [[Konsûl|konsulên]] [[Împeratoriya Romê]] bi dest pê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Ancient History |weşanger=Wiley |tarîx=2013-01-30 |isbn=978-1-4051-7935-5 |çap=1 |ziman=en |jêgirtin=He was consul in 1 ce with his brother-in-law, Lucius Aemilius Paullus. |paşnavê-edîtor=Bagnall |pêşnavê-edîtor=Roger S. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781444338386 |paşnavê-edîtor2=Brodersen |pêşnavê-edîtor2=Kai |paşnavê-edîtor3=Champion |pêşnavê-edîtor3=Craige B. |paşnavê-edîtor4=Erskine |pêşnavê-edîtor4=Andrew |paşnavê-edîtor5=Huebner |pêşnavê-edîtor5=Sabine R. |doi=10.1002/9781444338386.wbeah30488 }}</ref> '''Çîn''' [[Ping|Împerator Ping]] ê [[Xanedana Han|Hanê]], di dîrokê de yekem car sernavekî fermî yê dewletê da feylesof [[Konfuçyus|Konfîçyûs]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=RoutledgeCurzon Encyclopedia of Confucianism |paşnav=Wilson |pêşnav=Thomas A. |sal=2003 |rr=26 |ziman=en }}</ref> === Kurdistan === Wê çaxê [[Hezewan|Keyaniya Hezewan]] û [[Împeratoriya Eşkanî]] di navçeyê de hikim dikirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Adiabene {{!}} Parthian Empire, Assyrian Kingdom, Mesopotamian Region {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Adiabene |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Li sînorên wan [[Împeratoriya Romê]] hebû. == Jidayikbûn == * [[Izates II]], fermandarê [[Hezewan|Adiabene]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/8358-izates |sernav=IZATES - JewishEncyclopedia.com |malper=www.jewishencyclopedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> (m. 54) * [[Sextus Afranius Burrus]], li [[Împeratoriya Romê|Romayê]] mirovê dewletê (m. 62) * [[Saint Peter]], yek ji 12 [[Hewarî|hewariyên]] [[Îsa]] ye (m. 64–68) == Mirin == * [[Zhao Feiyan]], şahbanûya [[Xanedana Han|Çînê]] * [[Amanishakheto]], şahbanûya [[Kush]] * [[Tigranes IV]], endamekê [[Xanedana Artaşesî|Artaşesî]] * [[Artaxias II]], endamekê [[Xanedana Pharnavazid]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Sal-şitil}} {{Salê kat bike heke sal hebe}} aycg4jo7to6oytho20xs65cj9wwy0x1 0 57731 2068301 1979513 2026-06-29T16:58:49Z VikiAzad 99135 2068301 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|4 (cudakirin)}} {{Gotara salê}} == Bûyer == === Cîhan === Împerator [[Phraates]] mir û li şûna wî [[Orodes III.]] hat. Bi fermana [[Augustus]], qanûna '[[Lex Aelia Sentia]]' ket meriyetê === Kurdistan === == Jidayikbûn == * [[Lucius Columella]], nivîskarê [[Împeratoriya Romê|Roma]] * [[Publius Quinctilius Varus Minor]], senatorê [[Împeratoriya Romê|Roma]] == Mirin == * [[Phraates V.]], împeratorê [[Împeratoriya Eşkanî|Eşkanî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Phraates V {{!}} King of Parthia, Seleucid Dynasty {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Phraates-V |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> * [[21ê sibatê|21'ê Sibatê]] – [[Gaius Caesar]], nevîyê [[Împeratoriya Romê|împeratorê Romayê]] [[Augustus]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Gaius Caesar {{!}} Military Commander, Statesman, Conqueror {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Gaius-Caesar |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> * [[Gaius Asinius Pollio]], [[dîroknas]], [[helbestvan]] û [[siyasetmedar]]ê [[Împeratoriya Romê|Romayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Sal-şitil}} {{Salê kat bike heke sal hebe}} 3pxdvfzgcbmjq0i7qx4mffrlg4tkkqg 0 62724 2068704 1835018 2026-06-30T11:57:13Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068704 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = Şwêşe | Navê din = Şöşe | Navê fermî = | Wêne = | Wêne firehî = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)]] | Şaristan = [[Sine (navçe)]] | Bexş = Kelaterzan | Navçe = | Nahiye = | Gundistan = | Navê nîştecihan = [[Şwêşeyî]], xelkê Şwêşê | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = 1.302 | Gelhe sal = [[2016]] | Gelhe çavkanî = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = | Koda postayê = | Koda telefonê = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = {{Koord|35|21|24|N|46|40|40|E|display=inline, title}} }} '''Şwêşe''', yan jî '''Şöşe''', bajarekî [[parêzgeha Kurdistan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) e. Ev bajar li [[herêma Kelaterzan]] a şaristana [[Sine (navçe)|Sine]] binecih dibe û li ser riya [[Sine]] û [[Merîwan]] e. Jimara şêniyên Şwêşê li gor serjimariya sala 2006ê digehe 1.136 kesî. Şwêşeyî bi zaravayê [[soranî]] diaxivin. {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] g8vpc19mm9njeihldg52borql26b84x 0 65033 2068359 1876580 2026-06-29T20:28:09Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Bêçavkanî|Bêçavkanî]]}} 2068359 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2026}} {{Kêm|tarîx=çiriya paşîn 2024}} '''Weşanên Na''' weşanxaneyek e ku di dawiya sala 2011an de li Îzmîrê hate damezirandin û [[Hinar (kovar)|kovara Hinarê]] derxist. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.nayayinlari.com Malpera Weşanên Na] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Weşanxane]] cd0t1a140ehsf4ijowetw3xji3ififh 0 67167 2068707 1828052 2026-06-30T11:57:32Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Yasûkend | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | gelhe = 3846 | gelhe_sal = [[1970]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Yasûkend''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] anlmaucrppns5ju9zx8e3gcxg786wu2 4 70679 2068602 2068226 2026-06-30T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2068602 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 110809 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88492 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85799 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81059 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57871 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Xwedêda}} | 12200 |- | 9 | {{b|Kurê Acemî}} | 12052 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3671 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 35 | {{b|VikiAzad}} | 1715 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|Makenzis}} | 733 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 89 | {{b|Pill}} | 407 |- | 90 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 91 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} 99z03kvnpng4fmlwr9p2zsqo9d4852q 1 77298 2068426 2068218 2026-06-30T07:25:02Z Wikihez 39702 Nirxandin: Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.2|Rater]]) 2068426 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= }} == Wêne ji bo wê gotarê == Silav ! Min ji bo wê gotarê re wêne ji Commons de dît. Gelo kes dikarê wê wêne tomar bike ? https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Siege_scene_from_the_Shahnameh_Wellcome_L0068875.jpg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:48, 30 kewçêr 2018 (UTC) ntm1a26z78jqv6dnjb2iwbtorno0knb 0 81199 2068698 1745210 2026-06-30T11:56:08Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]]; ±[[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]→[[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068698 wikitext text/x-wiki '''Armerde''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] dlh42lvmqrf4ge7zum3989hwgnytp2d 0 81200 2068706 1831891 2026-06-30T11:57:25Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068706 wikitext text/x-wiki '''Uraman''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] pcbpxe5q9oqnqr0bnu7rq5sn4nhr4xp 0 81201 2068683 2023318 2026-06-30T11:54:55Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068683 wikitext text/x-wiki '''Babarşanî''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] cbnja09rewgwm2z36kazep38k5gus7d 0 81202 2068686 2023574 2026-06-30T11:54:56Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068686 wikitext text/x-wiki '''Bolban Abad''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2009an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] qfv3wbiuorovnj43u8b48ragzifg1m7 0 81203 2068699 1745277 2026-06-30T11:56:18Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]]; ±[[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]→[[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068699 wikitext text/x-wiki '''Buên Jêr''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] 32xjecsy1qdluhtygu1yxfn0sbxrfsd 0 81204 2068696 2028621 2026-06-30T11:54:59Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068696 wikitext text/x-wiki '''Pîrtac''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] pfl4rbt11blt20gnymcs3aprdkipkvn 0 81205 2068705 1838204 2026-06-30T11:57:19Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068705 wikitext text/x-wiki '''Top Aqac''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] hk6uc2wu6wjoz9fwi6kde21309ljouv 0 81206 2068687 2024881 2026-06-30T11:54:57Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068687 wikitext text/x-wiki '''Çenare''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] f2ql3qb2oysh17szmgnvkrd2zvqn666 0 81207 2068690 2025540 2026-06-30T11:54:58Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068690 wikitext text/x-wiki '''Dezec''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] 18eksrl8423z4wc1egfuzfdib9q0gwb 0 81208 2068689 2025239 2026-06-30T11:54:57Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068689 wikitext text/x-wiki '''Delberan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] eqb1v0g189ueesy1pzza7d6sr73s651 0 81209 2068688 2025231 2026-06-30T11:54:57Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068688 wikitext text/x-wiki Dehgolan (Dêwlan _ دێولان) yek ji bajarên parêzgeha rojhelata Kurdistanê (îran) ye. bajarê Dehgolan an ji dêwlan, li navenda deşta Leylaxê ya bi bereket û li kêleka çemê Sûralê ye. Bajarê Dêhgolanê(dêwlan) 45 kîlometran li rojhilatê Sine ye (li ser rêya Senendec-Hemedan) û nifûsa wê 52.701 kes (texmîn 2020) [2] Deşta Dehgolanê bi bereket e û genim, kartol, pîvaz, gêzer, xiyar û ji berhemên herî girîng in Xelkê Dêhgolanê kurdîn û bi zimanê kurdî yê zaravê Erdelanî yê Leylaxî diaxivin. '''Dehgulan''' an jî '''Dêwlan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Dêwlan li navenda deşta leylax hatîye ava kirin. Li gor çavkanîyên fermî a sala 2020,nifusa bajarê dêwlan 52701 kese u hemî kurdin. Dêwlan 1800 mitir ji asta derya bilinde u yek ji bajarê sar ya Kurdistan u îranê ye. Piranîya gelê herêmê cotkarin u genim u pîvaz u petato yek jî berhemin vî bajarêye. [[Îran]] == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] 5ax3lwxovrgtzthpbbhtgv1d7s90ibv 0 81210 2068703 1843068 2026-06-30T11:56:44Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068703 wikitext text/x-wiki '''Sewalava''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] 16byhwixkdg29vtpk07nvawxf8ia4yt 0 81211 2068702 1837325 2026-06-30T11:56:39Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068702 wikitext text/x-wiki '''Serîş Abad''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] mlfgl4hmp0z2q653bjk6tf9rfn4j9b2 0 81212 2068701 1753975 2026-06-30T11:56:34Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068701 wikitext text/x-wiki '''Sahêw''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] 05hrzp654tp4oda4e0r1p5krxdr27ri 0 81213 2068693 2026847 2026-06-30T11:54:59Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068693 wikitext text/x-wiki '''Kanîdinar''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] hl3j5sa0m70oc81kx3fzsaoohikjkm8 0 81214 2068694 2028204 2026-06-30T11:54:59Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068694 wikitext text/x-wiki '''Mûçiş''' an '''Mûjij''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] erd522ycofxownd65w0hh0j2jkilkwi 0 82069 2068663 2023228 2026-06-30T11:52:17Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068663 wikitext text/x-wiki '''Ased Abad''' navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] li ser [[welat]]ê [[Îran]] ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] p1kgp4z6qoj6ggnrzouvjpirj5lzjkp 0 82070 2068665 2023436 2026-06-30T11:52:18Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068665 wikitext text/x-wiki '''Behar''' navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] li ser [[welat]]ê [[Îran]] ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] 2huaas66nv3qm7ixgel6sv1fqc3e3g9 0 82072 2068675 1843044 2026-06-30T11:53:18Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] 2068675 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Tûyserkan}} {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''Tûyserkan''' navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] li ser [[welat]]ê [[Îran]] ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] 79h89m2vjpvfr7r59qzz316wtapwld7 0 82078 2068666 2023496 2026-06-30T11:52:18Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068666 wikitext text/x-wiki '''Berzul''' navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] li ser [[welat]]ê [[Îran]] ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] i54kf529u633ji1jmtg63sin3whuv48 2 83372 2068598 2062558 2026-06-30T08:23:41Z Wikihez 39702 2068598 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îran}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] * [[Tarîx]] * [[Pêştarîx]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} cacv6ka4jj7yrd1zn2yxxn82khyj8si 2068623 2068598 2026-06-30T11:38:17Z Wikihez 39702 /* Madeyên min */ 2068623 wikitext text/x-wiki {{#tag:indicator|[[Wêne:Wikipedia Library owl.svg|25px|Seredana Kitêbxaneya Wîkîpediyayê bike|link=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]|name=WP:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê}}<!-- -->{{DISPLAYTITLE:Bikarhêner:<span style="color:#b36400">Wikihez</span>}} {{Userboxtop|Wîkîproje}} {{Bikarhêner WP Gotarên bingehîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Kurdistan}} {{Bikarhêner Wîkîproje Almanya}} {{Bikarhêner Wîkîproje Anatomî}} {{Bikarhêner WP Dîn}} {{Bikarhêner Wîkîproje Edebiyat}} {{Bikarhêner Wîkîproje DYA}} {{Bikarhêner Wîkîproje Fransa}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îran}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îtalya}} {{Bikarhêner WP Mîtolojî}} {{Bikarhêner Wîkîproje Sal}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Skrîp/Bot}} {{User script developer}} {{Bikarhêner xwediyên botan|Balyozbot}} {{Bikarhêner Pywikibot}} {{Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Userbox}} {{Userboxbottom}} {{Userboxtop|Melumat}} {{User changed username|Balyozxane}} {{Bikarhêner kurd}} {{Bikarhêner Kurdish Wikimedians User Group}} {{Bikarhêner ku-3}} {{Bikarhêner Dîrokhez|tarîx=1}} {{Bikarhêner Mîtolojîhez}} {{Userboxbottom}} {{clear}} == Madeyên min == (''Yên gelek li ser şixulîm'') * [[Kurd]] * [[Girê Mirazan]] * [[Hunerên afirîner]] * [[Tecrube]] * [[Tarîx]] * [[Pêştarîx]] * [[Şahname]] == Binêre == {| style="float:left" * [https://w.wiki/Pwmq items missing ku descriptions with a sitelink to kuwiki] * [https://w.wiki/QDxr modules without a description] * [https://w.wiki/QD$o cats without desc] * [https://w.wiki/QE8$ wikipages wo desc] * [https://petscan.wmflabs.org/?psid=26641974 Lîsteya kesên mirî yên ku di kategoriya Mirovên zindî de ne] * [https://cxdebugger.toolforge.org/ Translation Debugger] * [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Tercimekirina Beşê] * {{ş|zayend}} {{ş|paşgir}} * [[:fr:MediaWiki:Gadget-OngletPurge.js]] * [[Bikarhêner:Wikihez/kat]] * [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js]] * <code>insource:/\[\[[a-z]{2,3}:/</code> * [[Şablon:Sîstema sê serdemî]] * {{Rûpelên rasthatî di kategoriyê de|Dîrok|ns=0}} * [[Bikarhêner:Wikihez/test]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Nobel wêje]] * [[:en:wikinews:MediaWiki:Gadget-dictionaryLookupHover.js]] * [[:en:User:Frietjes/infoboxgap.js]] * [[:en:User:Enterprisey/superjump]] [[:Kategorî:Rûpelên bi şaşî û kêmasî]] * sererast bike[[Şablon:MONTHNAME]] * [[Şablon:HTML lists]] * <code>([1-9][0-9]*)'</code> * lêgerîna parametreyekê: <code>hastemplate:"infobox person" insource:/residence *= *[A-Za-z\[]/</code> * [[Template:Parameters]] * [[:Kategorî:Wîkîpediya KatAutoTOC]] * Wergerîne: [[w:en:Wikipedia:Keyboard shortcuts]] * [[Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] * [[Wîkîpediya:Şablon]] * [[Bikarhêner:Wikihez/sal]] * [[:en:Wikipedia:User scripts/List]] * [[:fr:Catégorie:Modèle infobox pictogramme]] |} n9o97wqsdegrx9isabieuxfr22gb50t 0 88096 2068660 2062016 2026-06-30T11:49:48Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068660 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Şaristana Borûcerd''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Luristan (parêzgeh)|Luristan]] ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Borûcerd e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Borûcerd (navçe)| ]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 7gq5xxxmmn3vq1j8dgav67bbretvm0j 2068661 2068660 2026-06-30T11:50:01Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068661 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Şaristana Borûcerd''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Luristan (parêzgeh)|Luristan]] ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Borûcerd e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Borûcerd (navçe)| ]] j68marb3c38yj0sp6akh04rdhqednjb 0 88104 2068625 1792588 2026-06-30T11:39:35Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Agahîdank wargeh/wîkîdane|Agahîdank wargeh/wîkîdane]]}} 2068625 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Şaristana Rûmeşkan''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Luristan (parêzgeh)|Luristan]] ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Rûmeşkan e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] im5tviiy9enr9lkyoneqblyn2gpgbz9 0 88782 2068700 1670612 2026-06-30T11:56:28Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] 2068700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane |nav = Kanîsor | welat= [[Rojhilatê Kurdistanê]] }} '''Kanîsor''' [[bajar]]ekî li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] i6q31vi9ic1b8ttrcz5pdyugrjdk0fa 0 88980 2068639 2026093 2026-06-30T11:47:42Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068639 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Ezna | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 47.489 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Ezna''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] hw8kjlxnko9s287qeadtbc2etkg97ie 0 88981 2068647 2028102 2026-06-30T11:47:45Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068647 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 1.821 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Momenabad''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] hea1x4sajkhg8gaj9463go8kih1woh3 2068676 2068647 2026-06-30T11:53:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068676 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 1.821 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Momenabad''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 7ulj4bwrmd9rlzneploi9rz4frqf3a4 0 88982 2068638 2025985 2026-06-30T11:47:41Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068638 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Elîşter | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 21.000 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Elîşter''' an jî '''Elişter''' , navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 4r2vldn3l9gp2f66ynli4comleflkpr 0 88983 2068640 2026161 2026-06-30T11:47:42Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068640 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 3.395 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Fîruzabad''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 1lntem2ya688yn9ta3sr5ydxtg7i3e1 0 88984 2068635 2025319 2026-06-30T11:47:41Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068635 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.123 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Derbgonbed''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] ifughv5p270izihorc1cv3093rs54yr 0 88985 2068648 2028723 2026-06-30T11:47:45Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068648 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Puliduxter | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 26.352 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Puliduxter''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] hvhz76rknyw1w7x887y1a7vxahzyk8c 0 88986 2068646 2027992 2026-06-30T11:47:44Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068646 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Memulan | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 7.656 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Memulan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] lwqwxshnk989uzjzh2ivmglkigqy2hs 0 88987 2068657 1840193 2026-06-30T11:49:17Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068657 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.603 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Veysiyan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] 6p5nhd6bs8tu16pnggjkggqaougbgac 2068671 2068657 2026-06-30T11:52:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068671 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.603 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Veysiyan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] et7041utyi3x8zsaycstaxuqnzv1x7q 0 88988 2068653 1777004 2026-06-30T11:48:56Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068653 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 1.713 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Serab Dowre''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] ocidrc680nv5ke3mw77xocucpb0qzop 0 88989 2068629 2023506 2026-06-30T11:47:38Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068629 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 50.000 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Beyranşehr''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] hy9tk1hyqip9yrdo9ac5kmqbuqg397q 0 88990 2068652 1870547 2026-06-30T11:48:50Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068652 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 3.917 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Sepîddeşt''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] knh284rvd6dlfy9rn2hn7g0dvsszd3x 0 88991 2068637 2025982 2026-06-30T11:47:41Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068637 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Elîgûderz | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 89.268 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Elîgûderz''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] q7iksj5q5gq87g894p1wy0m79qig70v 0 88992 2068654 1842784 2026-06-30T11:49:04Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068654 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.576 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Şuleabadî Elya''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] bpkkuumtpqjhv24hznucvmfj8ofqqej 0 88993 2068642 2026303 2026-06-30T11:47:43Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068642 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 3.295 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Gerab''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 49kuk7hktfjyt3ne4fm2bq0s97z8bt8 0 88994 2068643 2027553 2026-06-30T11:47:44Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068643 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Kûnanî | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 7.768 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Kûnanî''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] bn23t3ntpbbkn9lhz2v5pyu676bwlab 0 88995 2068636 2025754 2026-06-30T11:47:41Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068636 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Dorûd | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 134.537 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Dorûd''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 6lybhucogcnldlgdo3a1hlpsmafdlmj 0 88996 2068631 2023603 2026-06-30T11:47:39Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068631 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 334.479 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Borûcerd''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] a89nibnygdcubois8b38lzc3c7ixw1y 0 88997 2068649 2028459 2026-06-30T11:47:46Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068649 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 4.240 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Oştoryan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] h6ivfm67g9t5twixu0c260vi0cremph 0 88998 2068633 2024912 2026-06-30T11:47:40Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068633 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Çiyabel | navê_fermî = Çeqabel | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 7.200 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Çiyabel''' an ji '''Çeqabel''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] iqykmpi7zdy21c73a27b3oul5hi7dv4 0 88999 2068632 2024829 2026-06-30T11:47:39Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068632 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.223 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Çalençûlan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 5vqm0px1vnhtp0449233zxpln33eu69 2068680 2068632 2026-06-30T11:54:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068680 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.223 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Çalençûlan''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1998an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] ajpcrwwpm04u9fvrhbbyzkj191ju3l5 0 89000 2068641 2026516 2026-06-30T11:47:43Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068641 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = Hef Kyenî | navê_din = | navê_fermî = Heft Çeşme | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 870 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Hef Kyenî''' (an bi Farsî: '''Heft Çeşme'''), navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. Xelkê bajara Hef Kyeniyê ji [[Kurdên lek]] pêkhatiye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] q70p0qcygeddms0qvee5k62u5spt5za 2068678 2068641 2026-06-30T11:53:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068678 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = Hef Kyenî | navê_din = | navê_fermî = Heft Çeşme | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 870 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Hef Kyenî''' (an bi Farsî: '''Heft Çeşme'''), navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. Xelkê bajara Hef Kyeniyê ji [[Kurdên lek]] pêkhatiye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2010an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 73bnrhdkzzfa6vw4tft7r0jnp08m8sd 0 89001 2068645 2028387 2026-06-30T11:47:45Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068645 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Nürawa | navê_fermî = Nûrabad | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Loristan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 65.678 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Nürawa''' an ji '''Nûrabad''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] pknbtlkgpj6ebtri1058uw28dkzju57 0 89002 2068659 1740525 2026-06-30T11:49:41Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068659 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.776 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }}'''Zaxe''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] 4xxh564owvl1ynpyqjazxepx4ikjwix 0 90339 2068323 2066332 2026-06-29T18:32:29Z Forever30 43307 Wêne hat nûkirin. 2068323 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet Hakkı Suçin, Antalya.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|ceviriveotesi.org}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Mehmet Hakkı Suçin''' (jdb. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêrê]] edebî ye. Ew profesorê Beşa Perwerdehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Di nav nivîskar û helbestvanên ku wergerandine de helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav=Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN “Şeyh HAMED Çeviri ve Uluslararası Etkileşim Başarı Ödülü”ne Layık Görüldü }}</ref> == Jiyana destpêkê û arasteya akademîk == Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê]] mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]ê ya li [[Tirkiye]]yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref name=":1"/> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref name=":2"/> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature }}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref name=":1"/> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee }}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref name=":1"/> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. == Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet == Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref name="Suçin2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385 }}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref name="Suçin2025"/> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref name="Suçin2025"/> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet }}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref name=":4"/> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref name=":0"/> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi }}</ref> == Wergera edebî û pêşwazî == Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref name=":1"/> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq }}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683 }}</ref> == Berhem == Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı }}</ref> === Pirtûk === * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). === Gotar û beşên pirtûkan === * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. == Werger == Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. === Wergerên helbestê û antolojî === * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). === Wergerên roman û vegêranê === * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambas''ı (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). === Metnên fikrî, dînî û klasîk === * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya [[Emrullah İşler]] ve hate wergerandin (2006). === Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de === * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). == Xelat == * Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” (2024), ji aliyê Desteya Pirtûkê ya Şarceyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publishingperspectives.com/2024/11/sharjahs-2024-seventh-turjuman-and-other-awards/ |sernav=Sharjah's 2024 Turjuman Translation Honor and Other Awards |malper=Publishing Perspectives |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Anderson |pêşnav=Porter }}</ref> * Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî – Xelata Serkeftinê (2022), ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hta.qa/media-center/topic/170 |sernav=نتائج فرز ترشيحات الموسم الثامن 2022 لجائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |malper=hta.qa |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2021), ji aliyê Dünya Kitap ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Dünya |tarîx=2022-08-04 |sernav=DÜNYA Kitap, “En İyiler”i seçti |url=https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |xebat=Dünya Gazetesi |ziman=tr-TR |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408094148/https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2016), ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulleri-28197h.htm |sernav=2016 Yılının " Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Ödülleri |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata TÜBİTAKê ji bo Weşana Zanistî ya Navneteweyî (2010), ji aliyê Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê ve, ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda-2/about/ |sernav=Mehmet Hakkı Suçin |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] * [https://ceviriveotesi.org/ Malper û Blog] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Profila Fermî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akademîsyenên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erebnas]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wergêrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Zimannasên Tirkiyeyê]] segkadjmdruptiu8ssi872a6uaxyhtq 0 92598 2068337 1796361 2026-06-29T19:59:11Z Kurê Acemî 105128 Beşên ne ensîklopedîk hatin jêbirin 2068337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Lernî | navê_din = navê vî gundî bi Kurdî Renîka ye | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazî | gundistan = | nifûs = 404 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Renîka''' ({{bi-fa|لرنی}}) gundekî ser bi nahiyeya Çemê Rewze beşa navendî ya bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Naziyê]] s9rl061kfy9zlmyi1d2dxarb321tbeu 2068339 2068337 2026-06-29T19:59:31Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Lernî]] weke [[Renîka]] guhart 2068337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Lernî | navê_din = navê vî gundî bi Kurdî Renîka ye | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazî | gundistan = | nifûs = 404 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Renîka''' ({{bi-fa|لرنی}}) gundekî ser bi nahiyeya Çemê Rewze beşa navendî ya bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Naziyê]] s9rl061kfy9zlmyi1d2dxarb321tbeu 2068341 2068339 2026-06-29T19:59:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2068341 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Renîka | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazî | gundistan = | nifûs = 404 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Renîka''' ({{bi-fa|لرنی}}) gundekî ser bi nahiyeya Çemê Rewze beşa navendî ya bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Naziyê]] flow43c8okennbuvaes6d46doddapvm 2 95619 2068356 2066273 2026-06-29T20:23:21Z Wikihez 39702 2068356 javascript text/javascript importScript('Bikarhêner:Wikihez/test.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/test.js]] //areas = ['p-cactions', 'p-personal', 'p-views', 'p-tb', 'left-navigation', 'p-navigation', 'p-interaction', 'footer', 'footer-places'], mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/TodoList.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Joeytje50/JWB.js/load.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/OngletPurge.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/OngletPurge.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/templateScript.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/templateScript.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/typo.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/typo.js]] // [[:en:MediaWiki:Gadget-edittop.js]] mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-edittop.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // [[:wikt:MediaWiki:Gadget-CodeLinks.js]] mw.loader.load('//ku.wiktionary.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-CodeLinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); //translatewiki ji aliyê [[:ku:wikt:Gotûbêja_bikarhêner:Guherto#Translatewiki.net|Bikarhêner:Guherto]] mw.loader.load('//ku.wiktionary.org/w/index.php?title=Bikarhêner:Wikihez/translateWiki.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/charinsert-core.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/charinsert-core.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/Gadget-libSettings.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/Gadget-libSettings.js]] if (mw.config.get('skin') === 'vector') { mediaWiki.loader.load( '//ru.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:WEF_AllEditors.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); } mw.loader.load('//en.wiktionary.org/w/index.php?title=User:Dixtosa/WhoDidThat.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/SubpageMover.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/Autoref.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/ParameterSpacing.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // [[:en:User:Trappist the monk/HarvErrors.js]] mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Trappist the monk/HarvErrors.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/updateWDLabel.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/updateWDLabel.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/infoboxgap.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/infoboxgap.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/Prosesize.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/Prosesize.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/metadata.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/metadata.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/rater.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/rater.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/check-deprecated.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/check-deprecated.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kat-ceke.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kat-ceke.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/TDskel.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/TDskel.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/StubSorter.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/StubSorter.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/addSortKey.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/addSortKey.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/copyTitle.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/copyTitle.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/cat-regex-editor.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/cat-regex-editor.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/findKuTitle.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/findKuTitle.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/translateParams.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/translateParams.js]] 7d5juqp2bco0h9tpxhfc7qmspekk1z8 0 123266 2068336 2068116 2026-06-29T19:58:28Z Penaber49 39672 /* */ 2068336 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê Dîcleyê (Bakurê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tune. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatin organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve, ew ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Navê subarî == Ewan bi xwe di got Suîye lê sumeriyan navê wan kirbo Subar yan Şubar herwisan ekediyan di gotnê subarto Abûrî:Diyar dbe ko wilatê subariyan bi dar û bera bi navo deng bo herwisan giştokalekê baş hebwe . herwisan li deqe nivîsîneka bajarê Alalax da diyar diket ko wilatê subariyan bi hejîra bi navodeng bo . {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] nrue0lvetxeeem69b1cof6qbb0hpfnb 2068338 2068336 2026-06-29T19:59:24Z Penaber49 39672 /* */ 2068338 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê Dîcleyê (Bakurê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tune. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatin organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve sobartoyî ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Navê subarî == Ewan bi xwe di got Suîye lê sumeriyan navê wan kirbo Subar yan Şubar herwisan ekediyan di gotnê subarto Abûrî:Diyar dbe ko wilatê subariyan bi dar û bera bi navo deng bo herwisan giştokalekê baş hebwe . herwisan li deqe nivîsîneka bajarê Alalax da diyar diket ko wilatê subariyan bi hejîra bi navodeng bo . {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] 33mawy1iocesm3qzgykde3lq5k2q3vm 2068342 2068338 2026-06-29T20:00:47Z Penaber49 39672 /* */ 2068342 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] ([[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]]) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye bikaranîn. Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tune. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatin organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve sobartoyî ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Navê subarî == Ewan bi xwe di got Suîye lê sumeriyan navê wan kirbo Subar yan Şubar herwisan ekediyan di gotnê subarto Abûrî:Diyar dbe ko wilatê subariyan bi dar û bera bi navo deng bo herwisan giştokalekê baş hebwe . herwisan li deqe nivîsîneka bajarê Alalax da diyar diket ko wilatê subariyan bi hejîra bi navodeng bo . {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] j5zo0zzr2k02215mq3gclqy3iwhiqm4 2068343 2068342 2026-06-29T20:02:07Z Penaber49 39672 /* */ 2068343 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] ([[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]]) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37}}</ref> Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tune. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatin organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve sobartoyî ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Navê subarî == Ewan bi xwe di got Suîye lê sumeriyan navê wan kirbo Subar yan Şubar herwisan ekediyan di gotnê subarto Abûrî:Diyar dbe ko wilatê subariyan bi dar û bera bi navo deng bo herwisan giştokalekê baş hebwe . herwisan li deqe nivîsîneka bajarê Alalax da diyar diket ko wilatê subariyan bi hejîra bi navodeng bo . {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] 7z1te2aklykyoivzqmzcu0nxh2ll49k 2068344 2068343 2026-06-29T20:02:53Z Penaber49 39672 /* Navê subarî */ 2068344 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] ([[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]]) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37}}</ref> Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tune. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatin organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve sobartoyî ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] awp6m03v5lz3ietuj3dydgg7239eshz 2068345 2068344 2026-06-29T20:08:33Z Penaber49 39672 /* */ 2068345 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] ([[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]]) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37}}</ref> Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tuneye lê ji aliyê hinek dîroknasan serdema nûjen ve sobartoyî wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatin organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve sobartoyî ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] 17jyxev8vy38dmyab8s62fapxdpvgnd 2068348 2068345 2026-06-29T20:10:33Z Penaber49 39672 /* */ 2068348 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] ([[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]]) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37}}</ref> Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tuneye lê ji aliyê hinek dîroknasan serdema nûjen ve sobartoyî wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatine organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve sobartoyî ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] rizn8bee4xvjygi774jj4jrwwxu3di7 2068377 2068348 2026-06-29T21:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2068377 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Subarto]] '''Subarto''' an '''subartoyî''' gelekî kevnar bûn ku di Serdema bronzê de li Mezopotamyaya Jorîn û herêmên bakurê çemê [[Dîcle]]yê ([[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]]) jiyan kirine. Ev herêm ku di çavkaniyên sumerî, akadî û asûrî de pir caran hatiye behskirin û wekê Subarto hatiye binavkirin ku ji bo danasîna deverên çiyayî û bilind ên li bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37}}</ref> Li ser koka wan a etnîkî û zimanê ku ew pê diaxivîn de lihevkirinek teqez tuneye lê ji aliyê hinek dîroknasan serdema nûjen ve sobartoyî wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin. Di seranserê dîrokê de, ew bi berfirehî bi hurî, mîtanî û eşîrên din ên çiyayî yên herêmî yên li herêmê re tevlihev bûne ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Li cihê împaratoriyeke mezin, navendî û mayînde, subartoyan li herêmê wekê bajar-dewlet an padîşahiyan hatine organîzekirin. Piştre jî ji sedsala 9ê a berê zayînê vir ve sobartoyî ketine bin serweriya padîşahiya Urartûyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Mezopotamya]] 07cmuqeq0r4ip7q16l1anvwhucyeqxm 0 123475 2068274 1935611 2026-06-29T14:18:38Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2068274 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|fa|ziman2=en}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | navê_rastî = جمشید | zimanê_navê_rastî = fa }} '''Cemşîd''' ({{Bi-fa|جمشید|Jamshīd}}) di [[Şahname|''Şahname'']] de kesayetek e. Ew şahê çarem {{Girêdan|Xanedana Pişdadiyan|fa|پیشدادیان|tr|Pişdâdîler|en|Pishdadian dyansty}} e. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Keyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Zerdeştî]] 87s09wxmdlebbth5h2g4hdjga2831so 0 141219 2068662 1776123 2026-06-30T11:50:23Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Bajarên Luristanê]]; ±[[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]→[[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068662 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Şahpûrabad''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] ltnkc6f84gbrts81223s0esni0gr70d 2068668 2068662 2026-06-30T11:52:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068668 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Şahpûrabad''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2018an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] hqg5jn4bv9l2kob99qdjd3kwc5m26sv 0 141220 2068656 1835854 2026-06-30T11:49:13Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068656 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = [[Luristan]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 6.537 | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Venayî ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] 8sq0nsvrgzu953t54manirnnd73git6 0 141221 2068634 2024879 2026-06-30T11:47:40Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068634 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Çemensoltan ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] pd2vtmvee4j5uothdcgppx7hyuyszvb 2068679 2068634 2026-06-30T11:54:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068679 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Çemensoltan ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2018an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] r33wwi6xdoyahiikbb3m12d9ukqzel0 0 141222 2068655 1772432 2026-06-30T11:49:09Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068655 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Tîtkan ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] kfn6ve6sid150cextstqfn5ysjk8ysg 2068673 2068655 2026-06-30T11:53:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068673 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Tîtkan ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2021ê li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] 05m95s1tkm775iqs3ahx0y29tzkjsq6 0 141223 2068651 1754215 2026-06-30T11:48:46Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068651 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Çem Pelek''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] qklrqojbz1wbj11gmh5t8ttjiqqqxi5 0 141224 2068650 1832719 2026-06-30T11:48:41Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] 2068650 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Serab Hemam''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)| ]] tm6xhtecp9jgac9svqct7aqwx6fhbsw 0 141225 2068630 2023495 2026-06-30T11:47:38Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068630 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Berxordar ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] c4y58tqvhkrb710fupsphb2a2lvshtd 2068682 2068630 2026-06-30T11:54:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068682 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Berxordar ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{Şablon:Luristan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2020an li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]] mndrxrf98oysd0k4ef4p73euvprpm6t 0 141226 2068674 1841859 2026-06-30T11:53:07Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] 2068674 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Serkan ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedana]] [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] ppxpy7nsa3zh05jp4263zu9twyg45dc 0 141227 2068672 1698698 2026-06-30T11:52:59Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] 2068672 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Îslamşehr Axgol''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedana]] [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] 50b8ofh44cx2krsehsyxdjcguqgewjj 0 141228 2068664 2022273 2026-06-30T11:52:17Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068664 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Acîn''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedana]] [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] smtmmx9xiclyawx98uycm68xi8b19jz 0 141229 2068677 1806721 2026-06-30T11:53:34Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] 2068677 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank bajar | reng_sernivîs_hindur = | reng_sernivîs_nivîs = | reng_beş_hindur = | reng_beş_nivîs = | sernavê_şablonê = | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = #Rojhilata Kurdistanê#Îran | nexşeya_cihan_bin = | nc_relief = erê | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Rojhilata Kurdistanê]] | dûgel = [[Îran]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | kargêrî2_sernav = | kargêrî2 = | kargêrî3_sernav = | kargêrî3 = | ... | kargêrî7_sernav = | kargêrî7 = | herêm = | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = | gelhe_sal = | gelhe_çavkanî = | berbelavî = | gelhe1_sernav = | gelhe1 = | gelhe1_sal = | gelhe2_sernav = | gelhe2 = | gelhe2_sal = | gelhe3_sernav = | gelhe3 = | gelhe3_sal = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | rûerd1 = | rûerd2_sernav = | rûerd2 = | rûerd3_sernav = | rûerd3 = | bilindayî = | dem = <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = | malper = <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = | wêne2 = | wêne2_firehî = | wêne2_sernav = }} '''Zengene ''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristana]] [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] jlkccsdwbpq2rjdx7b3sdflpwegadi7 14 156531 2068580 1405555 2026-06-30T08:11:01Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Bnr kat|Bnr kat]]}} 2068580 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Fransa}} {{standard-kat}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Fransa]] 6gw6zi6wemqvjan3w5ld97ts2cnv9gd 10 156536 2068601 1909467 2026-06-30T08:31:45Z Wikihez 39702 2068601 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox | name = Wîkîproje | title = [[File:WikiProject Council with transparent background.svg|20px]]&nbsp;[[Wikipedia:Civata Wîkîproje|Civata Wîkîprojeyan]] | listclass = hlist | state = {{{state|<includeonly>collapsed</includeonly>}}} | basestyle = background-color: white; | groupstyle = text-align:center; {{box-shadow border|a|darkgray}} | liststyle = background-color: white; {{box-shadow border|t|darkgray}} | group1 = [[File:Book icoline.svg|20px]]&nbsp;Agahî | list1 = * [[Wikipedia:Civata Wîkîproje|Civata Wîkîprojeyan]] ** [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Civata Wîkîproje|Gotûbêj]] * [[Wikipedia:Wîkîproje|Wîkîproje]] * [[Wikipedia:Nirxandina naverokê|Nirxandina naverokê]] * [[Wikipedia:Nirxandina naverokê#Pirsên_gelemper|Pirsên gelemper]] | group2 = [[File:{{Ambox globe}}|20px]]&nbsp;Welat | list2 = * [[WP:Wîkîproje Kurdistan|Kurdistan]] * [[WP:Wîkîproje Almanya|Almanya]] * [[WP:Wîkîproje DYA|DYA]] * [[WP:Wîkîproje Fransa|Fransa]] * [[WP:Wîkîproje Îtalya|Îtalya]] * [[WP:Wîkîproje Îran|Îran]] | group3 = [[File:Gnome-applications-graphics.svg|20px]]&nbsp;Mijar | list3 = * [[WP:Wîkîproje Anatomî|Anatomî]] * [[WP:Wîkîproje Dîn|Dîn]] * [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Edebiyat]] * [[WP:Wîkîproje Mîtolojî|Mîtolojî]] * [[WP:Wîkîproje Sal|Sal]] * [[WP:Wîkîproje Welat|Welat]] | group4 = [[File:Tango style Wikipedia Icon.svg|20px]]&nbsp;Wîkîpediya | list4 = * [[WP:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Gotarên bingehîn]] | group5 = [[File:Emblem-notice.svg|20px]]&nbsp;Amûr | list5 = * [[WP:RATER|RATER]] (Wîkîproje li rûpelan zêde bike)<br> [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListMainTalkLinks.js|CatListMainTalkLinks]] (lînka gotûbêjê/gotarê li kategoriyan zêde dike) }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 6a1rda0jr17wobcthv896b2ouv5x1vt 2 156563 2068595 2068223 2026-06-30T08:20:44Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2068595 wikitext text/x-wiki == 2026-06-30T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-29T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-28T08:20:46Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-27T08:20:53Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-26T08:20:48Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-25T11:46:23Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-06-25T08:20:38Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2065507 Qeydên kevn]''' tkrwha5nosf8pj9pmvw15wq14rw4l3l 2 167383 2068355 1909112 2026-06-29T20:22:49Z Wikihez 39702 2068355 javascript text/javascript /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin // Disable error logging for this script // There is a high volume of errors with the following error: // Error: inheritClass: Origin is not a function (actually undefined) // This can be removed when that has been addressed. mw.loader.using('mediawiki.storage').then(function() { mw.storage.session.set('client-error-opt-out', '1'); }); * Rater: dialog interface to add, remove, or modify WikiProject banners * Author: Evad37 * Licence: MIT / CC-BY 4.0 [https://github.com/evad37/rater/blob/master/LICENSE] * * Built from source code at GitHub repository [https://github.com/evad37/rater]. * All changes should be made in the repository, otherwise they will be lost. * * To update this script from github, you must have a local repository set up. Then * follow the instructions at [https://github.com/evad37/rater/blob/master/README.md] */ /* jshint esversion: 5, laxbreak: true, undef: true, eqnull: true, maxerr: 3000 */ /* globals console, document, window, $, mw, OO, extraJs */ /* <nowiki> */ function calculateProseValue() { const parserOutput = $('.mw-parser-output'); if (parserOutput.length === 0) { return null; } let wordCount = 0; parserOutput.children('p').each(function () { wordCount += this.innerHTML.replace(/(<([^>]+)>)/gi, '').split(/\s+/).filter(word => word).length; }); return wordCount; } ! function r(e, n, t) { function o(i, f) { if (!n[i]) { if (!e[i]) { var c = "function" == typeof require && require; if (!f && c) return c(i, !0); if (u) return u(i, !0); var a = new Error("Cannot find module '" + i + "'"); throw a.code = "MODULE_NOT_FOUND", a } var p = n[i] = { exports: {} }; e[i][0].call(p.exports, function(r) { return o(e[i][1][r] || r) }, p, p.exports, r, e, n, t) } return n[i].exports } for (var u = "function" == typeof require && require, i = 0; i < t.length; i++) o(t[i]); return o }({ 1: [function(require, module, exports) { module.exports = { name: "rater", version: "2.7.1", description: "Wikipedia userscript that helps assess pages for WikiProjects", homepage: "https://github.com/evad37/rater", browser: "index.js", scripts: { test: 'echo "Error: no test specified" && exit 1', "lint:es5": "jshint index.js", "lint:es6": 'eslint index.js "rater-src/**"', "lint:fix": 'eslint index.js "rater-src/**" --fix', lint: "npm run lint:es6 && npm run lint:es5", "build:bundle": "browserify rater-src/App.js --debug -t babelify --outfile dist/rater.js", "build:minify": "uglifyjs dist/rater.js --compress -b ascii_only=true,beautify=false --output dist/rater.min.js", "build:concat": 'concat-cli -f "comment-top.js" dist/rater.min.js "comment-bottom.js" -o dist/rater.min.js', build: "npm run lint && npm run build:bundle && npm run build:minify && npm run build:concat" }, author: { name: "Evad37", url: "https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37" }, repository: { type: "git", url: "https://github.com/evad37/rater.git" }, license: "(MIT OR CC-BY-4.0)", devDependencies: { "@babel/core": "^7.9.0", "@babel/preset-env": "^7.9.0", babelify: "^10.0.0", browserify: "^16.5.0", "concat-cli": "^4.0.0", eslint: "^6.8.0", jshint: "^2.11.0", "uglify-js": "^3.8.0" } } }, {}], 2: [function(require, module, exports) { "use strict"; var stylesheet, showSetupError, _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")), _autostart = _interopRequireDefault(require("./autostart")), _css = _interopRequireDefault(require("./css.js")), _api = require("./api"), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function showMainWindow(data) { data && data.success && (stylesheet ? stylesheet.disabled = !1 : stylesheet = mw.util.addCSS(_css.default), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.add("rater-mainWindow-open"), _windowManager.default.openWindow("main", data).closed.then(function(result) { if (stylesheet && (stylesheet.disabled = !0), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.remove("rater-mainWindow-open"), result && result.restart) _windowManager.default.removeWindows(["main"]).then(_setup.default).then(showMainWindow, showSetupError); else if (result && result.success) { var $message = $("<span>").append($("<strong>").text("Nirxandin hat qeydkirin.")); result.upgradedStub && $message.append($("<br>"), $("<span>").text("Hay jê hebe, di gotarê de şablona Şitil heye .")), mw.notify($message, { autoHide: !0, autoHideSeconds: "long", tag: "Rater-saved" }) } })) } showSetupError = function(code, jqxhr) { return OO.ui.alert((0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr), { title: "Rater failed to open" }) }, mw.util.addPortletLink("p-cactions", "#", "Rater", "ca-rater", "Rate quality and importance", "5"), $("#ca-rater").click(function(event) { event.preventDefault(), (0, _setup.default)().then(showMainWindow, showSetupError) }), (0, _autostart.default)().then(showMainWindow) }, { "./api": 15, "./autostart": 16, "./css.js": 19, "./setup": 22, "./windowManager": 24 }], 3: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getWithRedirectTo = exports.parseTemplates = exports.Template = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } var Template = function(wikitext) { this.wikitext = wikitext, this.parameters = [], this.pipeStyle = " |", this.equalsStyle = "=", this.endBracesStyle = "}}" }; (exports.Template = Template).prototype.addParam = function(name, val, wikitext) { this.parameters.push({ name: name, value: val, wikitext: "|" + wikitext }) }, Template.prototype.getParam = function(paramName) { return this.parameters.find(function(p) { return p.name == paramName }) }, Template.prototype.setName = function(name) { this.name = name.trim() }, Template.prototype.getTitle = function() { return mw.Title.newFromText("Şablon:" + this.name) }; exports.parseTemplates = function parseTemplates(wikitext, recursive) { if (!wikitext) return []; for (var startIdx, strReplaceAt = function(string, index, _char) { return string.slice(0, index) + _char + string.slice(index + 1) }, result = [], processTemplateText = function(startIdx, endIdx) { for (var text = wikitext.slice(startIdx, endIdx), template = new Template("{{" + text.replace(/\x01/g, "|") + "}}"); /(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g.test(text);) text = text.replace(/(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g, "$1\x01$2"); template.pipeStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.match(/[\s\n]*\|[\s\n]*/g)) || " |", template.equalsStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.replace(/(=[^|]*)=+/g, "$1").match(/[\s\n]*=[\s\n]*/g)) || "="; var endSpacing = text.match(/[\s\n]*$/); template.endBracesStyle = (endSpacing ? endSpacing[0] : "") + "}}"; var chunks = text.split("|").map(function(chunk) { return chunk.replace(/\x01/g, "|") }); template.setName(chunks[0]); var parameterChunks = chunks.slice(1), unnamedIdx = 1; parameterChunks.forEach(function(chunk) { var pName, pNum, pVal, indexOfEqualTo = chunk.indexOf("="), indexOfOpenBraces = chunk.indexOf("{{"), isWithoutEquals = !chunk.includes("="), hasBracesBeforeEquals = chunk.includes("{{") && indexOfOpenBraces < indexOfEqualTo; if (isWithoutEquals || hasBracesBeforeEquals) { for (; template.getParam(unnamedIdx);) unnamedIdx++; pNum = unnamedIdx, pVal = chunk.trim() } else pName = chunk.slice(0, indexOfEqualTo).trim(), pVal = chunk.slice(indexOfEqualTo + 1).trim(); template.addParam(pName || pNum, pVal, chunk) }), result.push(template) }, n = wikitext.length, numUnclosed = 0, inComment = !1, inNowiki = !1, inParameter = !1, i = 0; i < n; i++) inComment || inNowiki || inParameter ? "|" === wikitext[i] ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^-->/.test(wikitext.slice(i, i + 3)) ? (inComment = !1, i += 2) : /^<\/nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 10)) ? (inNowiki = !1, i += 8) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] && "}" === wikitext[i + 2] && (inParameter = !1, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] && "{" === wikitext[i + 2] && "{" !== wikitext[i + 3] ? (inParameter = !0, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] ? (0 === numUnclosed && (startIdx = i + 2), numUnclosed += 2, i++) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] ? (2 === numUnclosed && processTemplateText(startIdx, i), numUnclosed -= 2, i++) : "|" === wikitext[i] && 2 < numUnclosed ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^<!--/.test(wikitext.slice(i, i + 4)) ? (inComment = !0, i += 3) : /^<nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 9)) && (inNowiki = !0, i += 7); if (recursive) { var subtemplates = (0, _util.filterAndMap)(result, function(template) { return /\{\{(?:.|\n)*\}\}/.test(template.wikitext.slice(2, -2)) }, function(template) { return parseTemplates(template.wikitext.slice(2, -2), !0) }); return result.concat.apply(result, subtemplates) } return result }; exports.getWithRedirectTo = function(templates) { var templatesArray = Array.isArray(templates) ? templates : [templates]; return 0 === templatesArray.length ? $.Deferred().resolve([]) : _api.default.get({ action: "query", format: "json", titles: (0, _util.filterAndMap)(templatesArray, function(template) { return null !== template.getTitle() }, function(template) { return template.getTitle().getPrefixedText() }), redirects: 1 }).then(function(result) { return result && result.query ? (result.query.redirects && result.query.redirects.forEach(function(redirect) { var i = templatesArray.findIndex(function(template) { var title = template.getTitle(); return title && title.getPrefixedText() === redirect.from }); - 1 !== i && (templatesArray[i].redirectTarget = mw.Title.newFromText(redirect.to)) }), Array.isArray(templates) ? templatesArray : templatesArray[0]) : $.Deferred().reject("Empty response") }) }, Template.prototype.getDataForParam = function(key, paraName) { if (!this.paramData) return null; var para = this.paramAliases[paraName] || paraName; if (this.paramData[para]) { var data = this.paramData[para][key]; return data && data.en && !Array.isArray(data) ? data.en : data } }, Template.prototype.isShellTemplate = function() { var mainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : this.getTitle().getMainText(); return _config.default.shellTemplates.includes(mainText) }, Template.prototype.setParamDataAndSuggestions = function() { var self = this, paramDataSet = $.Deferred(); if (self.paramData) return paramDataSet.resolve(); var prefixedText = self.redirectTarget ? self.redirectTarget.getPrefixedText() : self.getTitle().getPrefixedText(), cachedInfo = cache.read(prefixedText + "-params"); return cachedInfo && cachedInfo.value && cachedInfo.staleDate && null != cachedInfo.value.paramData && null != cachedInfo.value.parameterSuggestions && null != cachedInfo.value.paramAliases && (self.notemplatedata = cachedInfo.value.notemplatedata, self.paramData = cachedInfo.value.paramData, self.parameterSuggestions = cachedInfo.value.parameterSuggestions, self.paramAliases = cachedInfo.value.paramAliases, paramDataSet.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedInfo.staleDate)) || _api.default.get({ action: "templatedata", titles: prefixedText, redirects: 1, includeMissingTitles: 1 }).then(function(response) { return response }, function() { return null }).then(function(result) { var id = result && $.map(result.pages, function(_value, key) { return key }); result && result.pages[id] && !result.pages[id].notemplatedata && result.pages[id].params ? self.paramData = result.pages[id].params : (self.notemplatedata = !0, self.templatedataApiError = !result, self.paramData = _config.default.defaultParameterData), self.paramAliases = {}, $.each(self.paramData, function(paraName, paraData) { if (paraData.aliases && paraData.aliases.length && paraData.aliases.forEach(function(alias) { self.paramAliases[alias] = paraName }), paraData.description && /\[.*'.+?'.*?\]/.test(paraData.description.en)) try { var allowedVals = JSON.parse(paraData.description.en.replace(/^.*\[/, "[").replace(/"/g, '\\"').replace(/'/g, '"').replace(/,\s*]/, "]").replace(/].*$/, "]")); self.paramData[paraName].allowedValues = allowedVals } catch (e) { console.warn("[Rater] Could not parse allowed values in description:\n " + paraData.description.en + "\n Check TemplateData for parameter |" + paraName + "= in " + self.getTitle().getPrefixedText()) } }); var allParamsArray = !self.notemplatedata && result.pages[id].paramOrder || $.map(self.paramData, function(_val, key) { return key }); return self.parameterSuggestions = allParamsArray.filter(function(paramName) { return paramName && "sinif" !== paramName && "muhîmî" !== paramName }).map(function(paramName) { var optionObject = { data: paramName }, label = self.getDataForParam(label, paramName); return label && (optionObject.label = label + " (|" + paramName + "=)"), optionObject }), self.templatedataApiError || cache.write(prefixedText + "-params", { notemplatedata: self.notemplatedata, paramData: self.paramData, parameterSuggestions: self.parameterSuggestions, paramAliases: self.paramAliases }, 1), !0 }).then(paramDataSet.resolve, paramDataSet.reject), paramDataSet }; Template.prototype.addMissingParams = function() { var thisTemplate = this; if (("WikiProject Biography" === this.getTitle().getMainText() || this.redirectTarget && "WikiProject Biography" === this.redirectTarget.getMainText()) && !this.getParam("listas")) { var subjectTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage(); this.parameters.push({ name: "listas", value: function(subjectTitle) { var name = subjectTitle.getMainText().replace(/\s\(.*\)/, ""); if (-1 === name.indexOf(" ")) return name; var generationalSuffix = ""; return / (?:[JS]r.?|[IVX]+)$/.test(name) && (generationalSuffix = name.slice(name.lastIndexOf(" ")), -1 === (name = name.slice(0, name.lastIndexOf(" "))).indexOf(" ")) ? name + generationalSuffix : name.slice(name.lastIndexOf(" ") + 1).replace(/,$/, "") + ", " + name.slice(0, name.lastIndexOf(" ")) + generationalSuffix }(subjectTitle), autofilled: !0 }) } return $.each(thisTemplate.paramData, function(paraName, paraData) { if ((paraData.required || paraData.suggested) && !thisTemplate.getParam(paraName)) { if (paraData.aliases.length) if (thisTemplate.parameters.filter(function(p) { var isAlias = paraData.aliases.includes(p.name), isEmpty = !p.value; return isAlias && !isEmpty }).length) return; thisTemplate.parameters.push({ name: paraName, value: paraData.autovalue || null, autofilled: !0 }) } }), thisTemplate }, Template.prototype.setClassesAndImportances = function() { var _this = this, parsed = $.Deferred(); if (this.isShellTemplate()) return this.classes = _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), parsed.resolve(); if (this.classes && this.importances || this.withoutRatings) return parsed.resolve(); var mainText = this.getTitle().getMainText(), redirectTargetOrMainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : mainText; if (_config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText]) return this.classes = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].classes, this.importances = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].importances, parsed.resolve(); var cachedRatings = cache.read(mainText + "-ratings"); if (cachedRatings && cachedRatings.value && cachedRatings.staleDate && null != cachedRatings.value.classes && null != cachedRatings.value.importances && (this.classes = cachedRatings.value.classes, this.importances = cachedRatings.value.importances, parsed.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedRatings.staleDate))) return parsed; var wikitextToParse = ""; return _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.forEach(function(classname, index) { wikitextToParse += "{{" + mainText + "|sinif=" + classname + "|muhîmî=" + (_config.default.bannerDefaults.extendedImportances[index] || "") + "}}/n" }), _api.default.get({ action: "parse", title: "Talk:Sandbox", text: wikitextToParse, prop: "categorieshtml" }).then(function(result) { var catsHtml = result.parse.categorieshtml["*"], extendedClasses = _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.filter(function(cl) { return -1 !== catsHtml.indexOf("sinifa " + cl) }); return _this.classes = [].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), _toConsumableArray(extendedClasses)), _this.importances = _config.default.bannerDefaults.extendedImportances.filter(function(imp) { return -1 !== catsHtml.indexOf("muhîmiya " + imp) }), cache.write(mainText + "-ratings", { classes: _this.classes, importances: _this.importances }, 1), !0 }) } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 4: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./BannerWidget")), _util = require("../../util"), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _slicedToArray(arr, i) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return arr }(arr) || function(arr, i) { if ("undefined" == typeof Symbol || !(Symbol.iterator in Object(arr))) return; var _arr = [], _n = !0, _d = !1, _e = void 0; try { for (var _s, _i = arr[Symbol.iterator](); !(_n = (_s = _i.next()).done) && (_arr.push(_s.value), !i || _arr.length !== i); _n = !0); } catch (err) { _d = !0, _e = err } finally { try { _n || null == _i.return || _i.return() } finally { if (_d) throw _e } } return _arr }(arr, i) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr, i) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to destructure non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerListWidget(config) { config = config || {}, BannerListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.$element.addClass("rater-bannerListWidget").css({ padding: "20px 10px 16px 10px" }), this.preferences = config.preferences, this.oresClass = config.oresClass, this.changed = !1, this.aggregate({ remove: "bannerRemove" }), this.connect(this, { bannerRemove: "onBannerRemove" }), this.aggregate({ changed: "bannerChanged" }), this.connect(this, { bannerChanged: "setChanged" }), this.aggregate({ biographyBannerChange: "biographyBannerChanged" }), this.connect(this, { biographyBannerChanged: "syncShellTemplateWithBiographyBanner" }), this.aggregate({ updatedSize: "bannerUpdatedSize" }), this.connect(this, { bannerUpdatedSize: "onUpdatedSize" }) } OO.inheritClass(BannerListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(BannerListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), BannerListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerListWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0 }, BannerListWidget.prototype.onBannerRemove = function(banner) { this.removeItems([banner]), this.setChanged() }, BannerListWidget.prototype.syncShellTemplateWithBiographyBanner = function(biographyBanner) { if (biographyBanner = biographyBanner || this.items.find(function(banner) { return "WikiProject Biography" === banner.mainText || "WikiProject Biography" === banner.redirectTargetMainText })) { var bannerShellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.mainText === _config.default.shellTemplates[0] || banner.redirectTargetMainText === _config.default.shellTemplates[0] }); if (bannerShellTemplate) { [{ name: "living", normalise: !0 }, { name: "blpo", normalise: !0 }, { name: "activepol", normalise: !0 }, { name: "listas", normalise: !1 }].forEach(function(paramToSync) { var _map2 = _slicedToArray([biographyBanner, bannerShellTemplate].map(function(banner) { return banner.parameterList.getParameterItems().find(function(parameter) { return parameter.name === paramToSync.name || banner.paramAliases[parameter.name] === paramToSync.name }) }), 2), biographyParam = _map2[0], shellParam = _map2[1]; if (biographyParam) { var paramSyncValue = paramToSync.normalise ? (0, _util.normaliseYesNo)(biographyParam.value) : biographyParam.value; if (biographyParam.delete(), !shellParam && paramSyncValue) { var index = bannerShellTemplate.addParameterLayout.isVisible() ? -1 : bannerShellTemplate.parameterList.items.length - 1; bannerShellTemplate.parameterList.addItems([new _ParameterWidget.default({ name: paramToSync.name, value: paramSyncValue, autofilled: !0 }, bannerShellTemplate.paramData && bannerShellTemplate.paramData[paramToSync.name])], index) } else !biographyParam.autofilled && paramSyncValue && (shellParam.setValue(paramSyncValue), shellParam.setAutofilled()) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.addShellTemplateIfNeeeded = function() { var _this = this; return this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || _BannerWidget.default.newFromTemplateName(_config.default.shellTemplates[0], { withoutRatings: !0 }, { preferences: this.preferences, isArticle: this.pageInfo.isArticle }).then(function(shellBannerWidget) { OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(_this, [shellBannerWidget], 0), _this.autofillClassRatings({ forBannerShell: !0 }), _this.onUpdatedSize() }), this }, BannerListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings(), this.onUpdatedSize()), this }, BannerListWidget.prototype.autofillClassRatings = function(config) { if (config = config || {}, this.preferences.autofillClassFromOthers || this.preferences.autofillClassFromOres || config.forBannerShell) { var uniqueClassRatings = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { if (banner.isShellTemplate || !banner.hasClassRatings) return !1; var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); return classItem && classItem.getData() }, function(banner) { return banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem().getData() })); if (!(1 < uniqueClassRatings.length)) { var autoClass; if (1 === uniqueClassRatings.length && (this.preferences.autofillClassFromOthers || config.forBannerShell)) autoClass = uniqueClassRatings[0]; else { if (0 !== uniqueClassRatings.length || !this.preferences.autofillClassFromOres || !this.oresClass) return; switch (this.oresClass) { case "Şitil": case "Destpêkî": case "C": case "Lîste": autoClass = this.oresClass } } this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate) { var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && classItem.getData() && !config.forBannerShell || (!config.forBannerShell || banner.isShellTemplate || classItem.getData() !== autoClass ? (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(autoClass), banner.classDropdown.setAutofilled(!0)) : banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(null)) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.autofillImportanceRatings = function() { if (this.preferences.autofillImportance && (this.pageInfo && this.pageInfo.isArticle && !this.pageInfo.redirect && !this.pageInfo.isDisambig)) { this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasImportanceRatings) { var importanceItem = banner.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && importanceItem.getData() || (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData("Low"), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!0)) } }) } }, BannerListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.items.forEach(function(banner) { return banner.setPreferences(prefs) }), this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings() }, BannerListWidget.prototype.makeWikitext = function() { var bannersWikitext = (0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { return !banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.makeWikitext() }).join("\n"), shellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); if (!shellTemplate) return bannersWikitext; var shellParam1 = new _ParameterWidget.default({ name: "1", value: "\n" + bannersWikitext + "\n" + (shellTemplate.nonStandardTemplates ? shellTemplate.nonStandardTemplates + "\n" : "") }); shellTemplate.parameterList.addItems([shellParam1]); var shellWikitext = shellTemplate.makeWikitext(); return shellTemplate.parameterList.removeItems([shellParam1]), shellWikitext }; var _default = BannerListWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../util": 23, "./BannerWidget": 5, "./ParameterWidget": 9 }], 5: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _ParameterListWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterListWidget")), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")), _DropdownParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./DropdownParameterWidget")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _util = require("../../util"), _Template = require("../../Template"), _HorizontalLayoutWidget = _interopRequireDefault(require("./HorizontalLayoutWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../../config")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerWidget(template, config) { var _this = this; if (config = config || {}, BannerWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.preferences = config.preferences, this.paramData = template.paramData, this.paramAliases = template.paramAliases || {}, this.parameterSuggestions = template.parameterSuggestions, this.name = template.name, this.wikitext = template.wikitext, this.pipeStyle = template.pipeStyle, this.equalsStyle = template.equalsStyle, this.endBracesStyle = template.endBracesStyle, this.mainText = template.getTitle().getMainText(), this.redirectTargetMainText = template.redirectTarget && template.redirectTarget.getMainText(), this.isShellTemplate = template.isShellTemplate(), this.changed = template.parameters.some(function(parameter) { return parameter.autofilled }), this.hasClassRatings = template.classes && template.classes.length, this.hasImportanceRatings = template.importances && template.importances.length, this.inactiveProject = template.inactiveProject, this.removeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", label: "Şablonê jê bibe", title: "Remove banner", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.clearButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", label: "Parametreyan paqij bike", title: "Clear parameters", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.removeButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.clearButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.titleButtonsGroup = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeButton, this.clearButton], $element: $("<span style='width:100%;'>") }), this.mainLabelPopupButton = new OO.ui.PopupButtonWidget({ label: "{{".concat(template.getTitle().getMainText(), "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : ""), $element: $("<span style='display:inline-block;width:48%;margin-right:0;padding-right:8px'>"), $overlay: this.$overlay, indicator: "down", framed: !1, popup: { $content: this.titleButtonsGroup.$element, width: 200, padded: !1, align: "force-right", anchor: !1 } }), this.mainLabelPopupButton.$element.children("a").first().css({ "font-size": "110%" }).find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "white-space": "normal" }), this.isShellTemplate) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "sinif tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var shellClassParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellClassParam && (0, _util.classMask)(shellClassParam.value)) } else if (this.hasClassRatings) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "ji kalikê wergire" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var classParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classParam && (0, _util.classMask)(classParam.value)) } if (this.hasImportanceRatings) { this.importanceDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Muhîmî</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "muhîmî tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: importance, label: importance }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var importanceParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "muhîmî" === parameter.name }); this.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceParam && (0, _util.importanceMask)(importanceParam.value)) } this.titleLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.mainLabelPopupButton] }), (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.titleLayout.addItems([this.classDropdown]), this.hasImportanceRatings && this.titleLayout.addItems([this.importanceDropdown]); var parameterWidgets = (0, _util.filterAndMap)(template.parameters, function(param) { return _this.isShellTemplate ? "1" == param.name ? (_this.shellParam1Value = param.value, !1) : "sinif" !== param.name : "sinif" !== param.name && "muhîmî" !== param.name }, function(param) { return new _ParameterWidget.default(param, template.paramData[param.name], { $overlay: _this.$overlay }) }); this.parameterList = new _ParameterListWidget.default({ items: parameterWidgets, preferences: this.preferences }), this.addParameterNameInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ suggestions: template.parameterSuggestions, placeholder: "navê parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter = this.getAddParametersInfo(val), validName = _this$getAddParameter.validName, name = _this$getAddParameter.name, value = _this$getAddParameter.value; return !name && !value || validName }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.updateAddParameterNameSuggestions(), this.addParameterValueInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "nirxa parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter2 = this.getAddParametersInfo(null, val), validValue = _this$getAddParameter2.validValue, name = _this$getAddParameter2.name, value = _this$getAddParameter2.value; return !name && !value || validValue }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.addParameterButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Lê zêde bike", icon: "add", flags: "progressive" }).setDisabled(!0), this.addParameterControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.addParameterNameInput, new OO.ui.LabelWidget({ label: "=" }), this.addParameterValueInput, this.addParameterButton] }), this.addParameterLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.addParameterControls, { label: "Parametre lê zêde bike:", align: "top" }).toggle(!1), this.addParameterLayout.$element.find(".oo-ui-fieldLayout-messages").css({ clear: "both", "padding-top": 0 }), this.$element.addClass("rater-bannerWidget").append(this.titleLayout.$element, this.parameterList.$element, this.addParameterLayout.$element), this.isShellTemplate || this.$element.append($("<hr>")), this.isShellTemplate && this.$element.css({ background: "#eee", "border-radius": "10px", padding: "0 10px 5px", "margin-bottom": "12px", "font-size": "92%" }), this.hasClassRatings && this.classDropdown.connect(this, { change: "onClassChange" }), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.connect(this, { change: "onImportanceChange" }), this.parameterList.connect(this, { change: "onParameterChange", addParametersButtonClick: "showAddParameterInputs", updatedSize: "onUpdatedSize" }), this.addParameterButton.connect(this, { click: "onParameterAdd" }), this.addParameterNameInput.connect(this, { change: "onAddParameterNameChange", enter: "onAddParameterNameEnter", choose: "onAddParameterNameEnter" }), this.addParameterValueInput.connect(this, { change: "onAddParameterValueChange", enter: "onAddParameterValueEnter", choose: "onAddParameterValueEnter" }), this.removeButton.connect(this, { click: "onRemoveButtonClick" }), this.clearButton.connect(this, { click: "onClearButtonClick" }), this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect() } OO.inheritClass(BannerWidget, OO.ui.Widget), BannerWidget.newFromTemplateName = function(templateName, data, config) { var template = new _Template.Template; return template.name = templateName, data && data.withoutRatings && (template.withoutRatings = !0), (0, _Template.getWithRedirectTo)(template).then(function(template) { return $.when(template.setClassesAndImportances(), template.setParamDataAndSuggestions()).then(function() { return template.addMissingParams(), template }) }).then(function(template) { return new BannerWidget(template, config) }) }, BannerWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0, this.emit("changed"), "WikiProject Biography" !== this.mainText && "WikiProject Biography" !== this.redirectTargetMainText || this.emit("biographyBannerChange") }, BannerWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.setChanged(), this.updateAddParameterNameSuggestions() }, BannerWidget.prototype.onClassChange = function() { this.setChanged(), this.classChanged = !0; var classItem = this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && null == classItem.getData() && this.classDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.onImportanceChange = function() { this.setChanged(), this.importanceChanged = !0; var importanceItem = this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && null == importanceItem.getData() && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.showAddParameterInputs = function() { this.addParameterLayout.toggle(!0), this.addParameterNameInput.focus(), this.onUpdatedSize() }, BannerWidget.prototype.getAddParametersInfo = function(nameInputVal, valueInputVal) { var name = nameInputVal && nameInputVal.trim() || this.addParameterNameInput.getValue().trim(), paramAlreadyIncluded = "sinif" === name || "muhîmî" === name || "1" === name && this.isShellTemplate || this.parameterList.getParameterItems().some(function(paramWidget) { return paramWidget.name === name }), value = valueInputVal && valueInputVal.trim() || this.addParameterValueInput.getValue().trim(), autovalue = name && this.paramData[name] && this.paramData[name].autovalue || null; return { validName: !(!name || paramAlreadyIncluded), validValue: !(!value && !autovalue), isAutovalue: !(value || !autovalue), isAlreadyIncluded: !(!name || !paramAlreadyIncluded), name: name, value: value, autovalue: autovalue } }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameChange = function() { var _this$getAddParameter3 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter3.validName, validValue = _this$getAddParameter3.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter3.isAutovalue, isAlreadyIncluded = _this$getAddParameter3.isAlreadyIncluded, name = _this$getAddParameter3.name, autovalue = _this$getAddParameter3.autovalue; this.addParameterValueInput.$input.attr("placeholder", autovalue || ""); var allowedValues = this.paramData[name] && this.paramData[name].allowedValues && this.paramData[name].allowedValues.map(function(val) { return { data: val, label: val } }); this.addParameterValueInput.setSuggestions(allowedValues || []), this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []), this.addParameterLayout.setErrors(isAlreadyIncluded ? ["Parameter is already present"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameEnter = function() { this.addParameterValueInput.focus() }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueChange = function() { var _this$getAddParameter4 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter4.validName, validValue = _this$getAddParameter4.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter4.isAutovalue; this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueEnter = function() { this.onAddParameterValueChange(), this.addParameterButton.isDisabled() || this.onParameterAdd() }, BannerWidget.prototype.onParameterAdd = function() { var _this$getAddParameter5 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter5.validName, validValue = _this$getAddParameter5.validValue, name = _this$getAddParameter5.name, value = _this$getAddParameter5.value, autovalue = _this$getAddParameter5.autovalue; if (validName && validValue) { var newParameter = new _ParameterWidget.default({ name: name, value: value || autovalue }, this.paramData[name], { $overlay: this.$overlay }); this.parameterList.addItems([newParameter]), this.addParameterNameInput.setValue(""), this.addParameterValueInput.setValue(""), this.addParameterNameInput.$input.focus() } }, BannerWidget.prototype.updateAddParameterNameSuggestions = function() { var paramsInUse = {}; this.parameterList.getParameterItems().forEach(function(paramWidget) { return paramsInUse[paramWidget.name] = !0 }), this.addParameterNameInput.setSuggestions(this.parameterSuggestions.filter(function(suggestion) { return !paramsInUse[suggestion.data] })) }, BannerWidget.prototype.onRemoveButtonClick = function() { this.emit("remove") }, BannerWidget.prototype.onClearButtonClick = function() { this.parameterList.clearItems(this.parameterList.getParameterItems()), this.hasClassRatings && this.classDropdown.getMenu().selectItem(), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.bypassRedirect = function() { this.redirectTargetMainText && (this.bypassedName = this.name, this.mainLabelPopupButton.setLabel("{{".concat(this.redirectTargetMainText, "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : "")), this.name = this.redirectTargetMainText, this.mainText = this.redirectTargetMainText, this.redirectTargetMainText = null, this.setChanged()) }, BannerWidget.prototype.makeWikitext = function() { if (!this.changed && this.wikitext) return this.wikitext; var pipe = this.pipeStyle, equals = this.equalsStyle, classItem = (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(), classVal = classItem && classItem.getData(), importanceItem = this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(), importanceVal = importanceItem && importanceItem.getData(); return ("{{" + this.name + ((this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && null != classVal ? "".concat(pipe, "sinif").concat(equals).concat(classVal || "") : "") + (this.hasImportanceRatings && null != importanceVal ? "".concat(pipe, "muhîmî").concat(equals).concat(importanceVal || "") : "") + this.parameterList.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipe, equals) }).join("") + this.endBracesStyle).replace(/\n+}}$/, "\n}}") }, BannerWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect(), this.parameterList.setPreferences(prefs) }; var _default = BannerWidget; exports.default = _default }, { "../../Template": 3, "../../config": 18, "../../util": 23, "./DropdownParameterWidget": 6, "./HorizontalLayoutWidget": 7, "./ParameterListWidget": 8, "./ParameterWidget": 9, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 6: [function(require, module, exports) { "use strict"; function DropdownParameterWidget(config) { config = $.extend({ $element: $("<span style='display:inline-block;width:24%'>") }, config || {}), DropdownParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.$element.addClass("rater-dropdownParameterWidget"), this.autofilled = !!config.autofilled, this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;left:unset;'>") }).toggle(this.autofilled), this.$element.find(".oo-ui-indicatorElement-indicator").before(this.autofilledIcon.$element), this.menu.connect(this, { choose: "onDropdownMenuChoose", select: "onDropdownMenuSelect" }) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(DropdownParameterWidget, OO.ui.DropdownWidget), DropdownParameterWidget.prototype.setAutofilled = function(setAutofill) { this.autofilledIcon.toggle(!!setAutofill), this.$element.find(".oo-ui-dropdownWidget-handle").css({ border: setAutofill ? "1px dashed #36c" : "" }), this.autofilled = !!setAutofill }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuChoose = function() { this.setAutofilled(!1), this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuSelect = function() { this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.getValue = function() { var selectedItem = this.menu.findSelectedItem(); return selectedItem && selectedItem.getData() }; var _default = DropdownParameterWidget; exports.default = _default }, {}], 7: [function(require, module, exports) { "use strict"; function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function HorizontalLayoutWidget(config) { config = config || {}, HorizontalLayoutWidget.super.call(this, {}), this.layout = new OO.ui.HorizontalLayout(function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, config, { $element: this.$element })) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(HorizontalLayoutWidget, OO.ui.Widget); var _default = HorizontalLayoutWidget; exports.default = _default }, {}], 8: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; function ParameterListWidget(config) { config = config || {}, ParameterListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.addItems(config.items), this.$element.addClass("rater-parameterListWidget"), this.preferences = config.preferences; var displayLimit = this.preferences.collapseParamsLowerLimit + 1; if (displayLimit && this.items.length > displayLimit) { for (var hiddenCount = 0, i = displayLimit - 1 - 1; i < this.items.length; i++) this.items[i].autofilled || (this.items[i].toggle(!1), hiddenCount++); 0 < hiddenCount && (this.showMoreParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Show " + hiddenCount + " more " + (1 === hiddenCount ? "parameter" : "parameters"), framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.showMoreParametersButton])) } this.addParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Parametreyê lê zêde bike", icon: "add", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.addParametersButton]), this.aggregate({ delete: "parameterDelete" }), this.connect(this, { parameterDelete: "onParameterDelete" }), this.aggregate({ change: "parameterChange" }), this.connect(this, { parameterChange: "onParameterChange" }), this.aggregate({ updatedSize: "parameterUpdatedSize" }), this.connect(this, { parameterUpdatedSize: "onUpdatedSize" }), this.showMoreParametersButton && this.showMoreParametersButton.connect(this, { click: "onShowMoreParametersButtonClick" }), this.addParametersButton.connect(this, { click: "onAddParametersButtonClick" }) } OO.inheritClass(ParameterListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(ParameterListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), ParameterListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.onUpdatedSize()), this }, ParameterListWidget.prototype.onParameterDelete = function(parameter) { this.removeItems([parameter]), this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.getParameterItems = function() { return this.items.filter(function(item) { return "ParameterWidget" === item.constructor.name }) }, ParameterListWidget.prototype.onShowMoreParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.showMoreParametersButton]), this.items.forEach(function(parameterWidget) { return parameterWidget.toggle(!0) }), this.onUpdatedSize() }, ParameterListWidget.prototype.onAddParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.addParametersButton]), this.emit("addParametersButtonClick") }, ParameterListWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipeStyle, equalsStyle) }).join("") }, ParameterListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs; var params = this.getParameterItems(); if (!(params.length <= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { var hiddenParams = params.filter(function(param) { return !param.isVisible() }), visibleParamsCount = params.length - hiddenParams.length; if (!(0 === hiddenParams || visibleParamsCount >= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { for (var numToUnhide = Math.min(this.preferences.collapseParamsLowerLimit - visibleParamsCount, hiddenParams.length), i = 0; i < numToUnhide; i++) hiddenParams[i].toggle(!0); var stillHiddenCount = hiddenParams.length - numToUnhide; 0 == stillHiddenCount ? this.removeItems([this.showMoreParametersButton]) : this.showMoreParametersButton.setLabel("Show " + stillHiddenCount + " more " + (1 == stillHiddenCount ? "paramter" : "paramters")) } } }; var _default = ParameterListWidget; exports.default = _default }, {}], 9: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _util = require("../../util"), _HorizontalLayoutWidget = (obj = require("./HorizontalLayoutWidget")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function ParameterWidget(parameter, paramData, config) { switch (config = config || {}, ParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.name = parameter.name, this.value = parameter.value, this.autofilled = parameter.autofilled, this.isInvalid = null == parameter.value, this.paramData = paramData || {}, this.allowedValues = this.paramData.allowedValues || [], this.isRequired = this.paramData.required, this.isSuggested = this.paramData.suggested, this.allowedValues.length) { case 1: this.allowedValues[1] = null; case 2: var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(parameter.value ? (0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; this.checkbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget({ selected: isIndeterminate ? void 0 : isFirstAllowedVal, indeterminate: isIndeterminate || void 0, $element: $("<label style='margin:0 0 0 5px'>") }) } this.input = new OO.ui.ComboBoxInputWidget({ value: this.value, options: (0, _util.filterAndMap)(this.allowedValues, function(val) { return null !== val }, function(val) { return { data: val, label: val } }), $element: $("<div style='margin-bottom:0;'>"), $overlay: this.$overlay }), this.input.$element.find("input").css({ "padding-top": 0, "padding-bottom": "2px", height: "24px" }), this.input.$element.find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "line-height": "normal" }), this.input.$element.find("a.oo-ui-buttonElement-button").css({ "padding-top": 0, height: "24px", "min-height": "0" }), this.confirmButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "check", label: "Done", framed: !1, flags: "progressive", $element: $("<span style='margin-right:0'>") }), this.cancelButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "undo", label: "Cancel", framed: !1 }), this.deleteButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: this.isRequired ? "restore" : "trash", label: this.isRequired ? "Required parameter" : "Delete", framed: !1, flags: "destructive", disabled: this.isRequired }), this.editButtonControls = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.confirmButton, this.cancelButton, this.deleteButton], $element: $("<span style='font-size:92%'>") }), this.editButtonControls.$element.find("a span:first-child").css({ "min-width": "unset", width: "16px", "margin-right": 0 }), this.editLayoutControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.input, this.editButtonControls] }), this.editLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.editLayoutControls, { label: this.name + " =", align: "top", help: this.paramData.description && this.paramData.description.en || !1, helpInline: !0 }).toggle(), this.editLayout.$element.find("label.oo-ui-inline-help").css({ margin: "-10px 0 5px 10px" }), this.invalidIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "block", title: "Invalid parameter: no value specified!", flags: "destructive", $element: $("<span style='margin: 0 5px 0 -5px; min-width: 16px; width: 16px;'>") }).toggle(this.isInvalid), this.fullLabel = new OO.ui.LabelWidget({ label: this.name + (this.value ? " = " + this.value : " "), $element: $("<label style='margin: 0;'>") }), this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;'>") }).toggle(this.autofilled), this.editButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "edit", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom: 0;'>") }), this.editButton.$element.find("a").css({ "border-radius": "0 10px 10px 0", "margin-left": "5px" }), this.editButton.$element.find("a span").first().css({ "min-width": "unset", width: "16px" }), this.readLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.invalidIcon, this.fullLabel, this.autofilledIcon, this.editButton], $element: $("<span style='margin:0;width:unset;'>") }), this.checkbox && this.readLayout.addItems([this.checkbox], 2), this.$element = $("<div>").addClass("rater-parameterWidget").css({ width: "unset", display: "inline-block", border: this.autofilled ? "1px dashed #36c" : "1px solid #ddd", "border-radius": "10px", "padding-left": "10px", margin: "0 8px 8px 0", background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }).append(this.readLayout.$element, this.editLayout.$element), this.editButton.connect(this, { click: "onEditClick" }), this.confirmButton.connect(this, { click: "onConfirmClick" }), this.cancelButton.connect(this, { click: "onCancelClick" }), this.deleteButton.connect(this, { click: "onDeleteClick" }), this.checkbox && this.checkbox.connect(this, { change: "onCheckboxChange" }) } OO.inheritClass(ParameterWidget, OO.ui.Widget), ParameterWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterWidget.prototype.onEditClick = function() { this.readLayout.toggle(!1), this.editLayout.toggle(!0), this.$element.css({ background: "#fffe" }), this.input.focus(), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onConfirmClick = function() { this.setValue(this.input.getValue()), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onCancelClick = function() { this.input.setValue(this.value), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onDeleteClick = function() { this.delete() }, ParameterWidget.prototype.onCheckboxChange = function(isSelected, isIndeterminate) { isIndeterminate || (isSelected ? this.setValue(this.allowedValues[0]) : this.setValue(this.allowedValues[1])) }, ParameterWidget.prototype.delete = function() { this.emit("delete") }, ParameterWidget.prototype.setValue = function(val) { if (this.autofilled = !1, this.autofilledIcon.toggle(!1), this.$element.css({ border: "1px solid #ddd" }), this.value = val, this.input.setValue(this.value), this.isInvalid = null == this.value, this.invalidIcon.toggle(this.isInvalid), this.$element.css({ background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }), this.fullLabel.setLabel(this.name + (this.value ? " = " + this.value : "")), this.checkbox) { var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(val) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(val)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(val || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(val ? (0, _util.normaliseYesNo)(val) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; if (this.checkbox.setIndeterminate(isIndeterminate, !0), !isIndeterminate) { var isSelected = isFirstAllowedVal; this.checkbox.setSelected(isSelected, !0) } } this.emit("change") }, ParameterWidget.prototype.setAutofilled = function() { this.autofilled = !0, this.autofilledIcon.toggle(!0), this.$element.css({ border: "1px dashed #36c" }) }, ParameterWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.isInvalid ? "" : pipeStyle + this.name + equalsStyle + (this.value || "") }, ParameterWidget.prototype.focusInput = function() { return this.input.focus() }; var _default = ParameterWidget; exports.default = _default }, { "../../util": 23, "./HorizontalLayoutWidget": 7 }], 10: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("../../config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function PrefsFormWidget(config) { for (var prefName in config = config || {}, PrefsFormWidget.super.call(this, config), this.$element.addClass("rater-prefsFormWidget"), this.layout = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preferences", $element: this.$element }), this.preferences = { autostart: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart Rater" }, autostartRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart on redirects" }, autostartNamespaces: { input: new mw.widgets.NamespacesMultiselectWidget, label: "Autostart in these namespaces" }, bypassRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Bypass redirects to banners" }, autofillClassFromOthers: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class from other banners" }, autofillClassFromOres: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class based on ORES prediction" }, autofillImportance: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill low importance" }, collapseParamsLowerLimit: { input: new OO.ui.NumberInputWidget({ min: 1 }), label: "Minimum number of parameters to show uncollapsed" }, watchlist: { input: new OO.ui.ButtonSelectWidget({ items: [new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "preferences", label: "Default", title: "Uses the same setting as if you manually edited the page, as per Special:Preferences" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "watch", label: "Always", title: "Always add pages Rater edits to your watchlist" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "nochange", label: "Never", title: "Never add pages Rater edit to your watchlist" })] }).selectItemByData("preferences"), label: "Add edited pages to watchlist" }, resetCache: { input: new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Reset cache", title: "Remove cached data, including list of WikiProjects and template parameters", flags: ["destructive"] }) } }, this.preferences) this.layout.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.preferences[prefName].input, { label: this.preferences[prefName].label, align: "right" })]); this.preferences.resetCache.input.connect(this, { click: "onResetCacheClick" }) } OO.inheritClass(PrefsFormWidget, OO.ui.Widget), PrefsFormWidget.prototype.setPrefValues = function(prefs) { var _this = this, _loop = function(prefName) { var value = prefs[prefName], input = _this.preferences[prefName] && _this.preferences[prefName].input; switch (input && input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": input.selectItemByData(value); break; case "OoUiNumberInputWidget": case "OoUiToggleSwitchWidget": input.setValue(value); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": input.clearItems(), value.forEach(function(ns) { return input.addTag(ns.toString(), 0 === ns ? "(Main)" : _config.default.mw.wgFormattedNamespaces[ns]) }) } }; for (var prefName in prefs) _loop(prefName) }, PrefsFormWidget.prototype.getPrefs = function() { var prefs = {}; for (var prefName in this.preferences) { var input = this.preferences[prefName].input, value = void 0; switch (input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": value = input.findSelectedItem().getData(); break; case "OoUiToggleSwitchWidget": value = input.getValue(); break; case "OoUiNumberInputWidget": value = Number(input.getValue()); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": value = input.getValue().map(Number) } prefs[prefName] = value } return prefs }, PrefsFormWidget.prototype.onResetCacheClick = function() { var _this2 = this; OO.ui.confirm("After reseting cache, Rater will close and restart. Any changes made will be discarded.").then(function(confirmed) { confirmed && _this2.emit("resetCache") }) }; var _default = PrefsFormWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18 }], 11: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var SuggestionLookupTextInputWidget = function(config) { OO.ui.TextInputWidget.call(this, config), OO.ui.mixin.LookupElement.call(this, config), this.suggestions = Array.isArray(config.suggestions) ? config.suggestions : [], this.$element.addClass("rater-suggestionLookupTextInputWidget") }; OO.inheritClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.TextInputWidget), OO.mixinClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.mixin.LookupElement), SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions = function(suggestions) { Array.isArray(suggestions) ? this.suggestions = suggestions : null != suggestions && console.warn("[Rater] SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions called with a non-array value:", suggestions) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupRequest = function() { return $.Deferred().resolve(new RegExp("\\b" + mw.util.escapeRegExp(this.getValue()), "i")).promise({ abort: function() {} }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupCacheDataFromResponse = function(response) { return response || [] }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupMenuOptionsFromData = function(pattern) { return this.suggestions.filter(function(suggestionItem) { return pattern.test(suggestionItem.label) || !suggestionItem.label && pattern.test(suggestionItem.data) }).map(function(optionItem) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: optionItem.data, label: optionItem.label || optionItem.data }) }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.onLookupMenuChoose = function(item) { var itemData = item.getData(); itemData && itemData.name && item.setData(itemData.name), this.$input.blur(), OO.ui.mixin.LookupElement.prototype.onLookupMenuChoose.call(this, item), this.emit("choose", itemData) }; var _default = SuggestionLookupTextInputWidget; exports.default = _default }, {}], 12: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _getBanners = require("../../getBanners"); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function TopBarWidget(config) { var _this = this; config = $.extend({ expanded: !1, framed: !1, padded: !1 }, config || {}), TopBarWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.searchBox = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "Wîkîprojeyekê lê zêde bike...", $element: $("<div style='display:inline-block; margin:0 -1px; width:calc(100% - 55px);'>"), $overlay: this.$overlay }), (0, _getBanners.getBannerNames)().then(function(banners) { return [].concat(_toConsumableArray(banners.withRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.withoutRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wrappers.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [template wrapper]", data: { name: bannerName, wrapper: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.notWPBM.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.inactive.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [inactive]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wir.map(function(bannerName) { return { label: bannerName + " [Women In Red meetup/initiative]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } }))) }).then(function(bannerOptions) { return _this.searchBox.setSuggestions(bannerOptions) }), this.addBannerButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "add", title: "Add", flags: "progressive", $element: $("<span style='float:right;margin: 0;transform: translateX(-12px);'>") }); var $searchContainer = $("<div style='display:inline-block; flex-shrink:1; flex-grow:100; min-width:250px; width:50%;'>").append(this.searchBox.$element, this.addBannerButton.$element); this.setAllDropDown = new OO.ui.DropdownWidget({ icon: "tag", label: "Li hemûyan zêde bike...", invisibleLabel: !0, menu: { items: [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Sinif" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(sinif tine)</span>') })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: classname }, label: classname }) })), [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Muhîmî" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(muhîmî tine)</span>') })], _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: importance }, label: importance }) }))) }, $element: $("<span style=\"width:auto;display:inline-block;float:left;margin:0\" title='Set all...'>"), $overlay: this.$overlay }), this.removeAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", title: "Hemû jê bibe", flags: "destructive" }), this.clearAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", title: "Hemû paqij bike", flags: "destructive" }), this.menuButtons = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeAllButton, this.clearAllButton], $element: $("<span style='flex:1 0 auto;'>") }), this.menuButtons.$element.prepend(this.setAllDropDown.$element), this.$element.addClass("rater-topBarWidget").css({ position: "fixed", width: "100%", background: "#ccc", display: "flex", "flex-wrap": "wrap", "justify-content": "space-around", margin: "-2px 0 0 0" }).append($searchContainer, this.menuButtons.$element), this.searchBox.connect(this, { enter: "onSearchSelect", choose: "onSearchSelect" }), this.addBannerButton.connect(this, { click: "onSearchSelect" }), this.setAllDropDown.getMenu().connect(this, { choose: "onRatingChoose" }), this.removeAllButton.connect(this, { click: "onRemoveAllClick" }), this.clearAllButton.connect(this, { click: "onClearAllClick" }) } OO.inheritClass(TopBarWidget, OO.ui.PanelLayout), TopBarWidget.prototype.onSearchSelect = function(data) { this.emit("searchSelect", data) }, TopBarWidget.prototype.onRatingChoose = function(item) { var data = item.getData(); !data.class && null !== data.class || this.emit("setClasses", data.class), !data.importance && null !== data.importance || this.emit("setImportances", data.importance) }, TopBarWidget.prototype.onRemoveAllClick = function() { this.emit("removeAll") }, TopBarWidget.prototype.onClearAllClick = function() { this.emit("clearAll") }, TopBarWidget.prototype.setDisabled = function(disable) { [this.searchBox, this.addBannerButton, this.setAllDropDown, this.removeAllButton, this.clearAllButton].forEach(function(widget) { return widget.setDisabled(disable) }) }; var _default = TopBarWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../getBanners": 20, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 13: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _api = require("../api"); function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function LoadDialog(config) { LoadDialog.super.call(this, config) } OO.inheritClass(LoadDialog, OO.ui.Dialog), LoadDialog.static.name = "loadDialog", LoadDialog.static.title = "Loading Rater...", LoadDialog.prototype.initialize = function() { var _this$content$$elemen; LoadDialog.super.prototype.initialize.call(this), this.content = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1 }), this.progressBar = new OO.ui.ProgressBarWidget({ progress: 1 }), this.setuptasks = [new OO.ui.LabelWidget({ label: "Tercîhên te yên Raterê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên wîkîprojeyan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Wîkînivîsa gotûbêjê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên gotûbêjê tên kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Daneyên parametreyan yên şablonan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Rûpel tê kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Retrieving quality prediction...", $element: $('<p style="display:block">') }).toggle()], this.closeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Bigre" }).toggle(), this.setupPromises = [], (_this$content$$elemen = this.content.$element).append.apply(_this$content$$elemen, [this.progressBar.$element, new OO.ui.LabelWidget({ label: "Dest pê dibe:", $element: $('<strong style="display:block">') }).$element].concat(_toConsumableArray(this.setuptasks.map(function(widget) { return widget.$element })), [this.closeButton.$element])), this.$body.append(this.content.$element), this.closeButton.connect(this, { click: "onCloseButtonClick" }) }, LoadDialog.prototype.onCloseButtonClick = function() { this.close() }, LoadDialog.prototype.getBodyHeight = function() { return this.content.$element.outerHeight(!0) }, LoadDialog.prototype.incrementProgress = function(amount, maximum) { var priorProgress = this.progressBar.getProgress(), incrementedProgress = Math.min(maximum || 100, priorProgress + amount); this.progressBar.setProgress(incrementedProgress) }, LoadDialog.prototype.addTaskPromiseHandlers = function(taskPromises) { var _this = this; taskPromises.forEach(function(promise, index) { promise.then(function() { return function(index) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Çêbû!"); for (var incrementPerStep = 100 / _this.setuptasks.length / 10, step = 0; step < 10; step++) window.setTimeout(_this.incrementProgress.bind(_this), 400 * step / 10, incrementPerStep) }(index) }, function(code, info) { return function(index, code, info) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Têk çû. " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, info)), _this.closeButton.toggle(!0), _this.updateSize() }(index, code, info) }) }) }, LoadDialog.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, LoadDialog.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { var showOresTask = !!data.ores; _this2.setuptasks[6].toggle(showOresTask); var taskPromises = data.ores ? data.promises : data.promises.slice(0, -1); data.isOpened.then(function() { return _this2.addTaskPromiseHandlers(taskPromises) }) }, this) }, LoadDialog.prototype.getHoldProcess = function(data) { return (data = data || {}).success ? LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data).next(800) : LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data) }, LoadDialog.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this3 = this; return LoadDialog.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this3.setuptasks.forEach(function(setuptask) { var currentLabel = setuptask.getLabel(); setuptask.setLabel(currentLabel.slice(0, currentLabel.indexOf("...") + 3)) }) }, this) }; var _default = LoadDialog; exports.default = _default }, { "../api": 15 }], 14: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerWidget")), _BannerListWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerListWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../config")), _api = _interopRequireWildcard(require("../api")), _PrefsFormWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/PrefsFormWidget")), _prefs = require("../prefs"), _Template = require("../Template"), _TopBarWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/TopBarWidget")), _util = require("../util"), cache = _interopRequireWildcard(require("../cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function MainWindow(config) { MainWindow.super.call(this, config) } OO.inheritClass(MainWindow, OO.ui.ProcessDialog), MainWindow.static.name = "main", MainWindow.static.title = $("<span>").css({ "font-weight": "normal" }).append($("<a>").css({ "font-weight": "bold" }).attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("Rater"), " (", $("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("talk"), ") ", $("<span>").css({ "font-size": "90%" }).text("v" + _config.default.script.version)), MainWindow.static.size = "large", MainWindow.static.actions = [{ label: "X", title: "Close (and discard any changes)", flags: "primary", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "showPrefs", flags: "safe", icon: "settings", title: "Preferences", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "save", accessKey: "s", label: new OO.ui.HtmlSnippet("<span style='padding:0 1em;'>Qeyd bike</span>"), flags: ["primary", "progressive"], modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "preview", accessKey: "p", label: "Pêşdîtinê nîşan bide", modes: ["edit", "diff"] }, { action: "changes", accessKey: "v", label: "Guhartinan nîşan bide", modes: ["edit", "preview"] }, { action: "back", label: "Vegere", modes: ["diff", "preview"] }, { action: "savePrefs", label: "Rojane bike", flags: ["primary", "progressive"], modes: "prefs" }, { action: "closePrefs", label: "Betal bike", flags: "safe", modes: "prefs" }], MainWindow.prototype.initialize = function() { MainWindow.super.prototype.initialize.call(this), this.preferences = _config.default.defaultPrefs, this.topBar = new _TopBarWidget.default({ $overlay: this.$overlay }), this.$head.css({ height: "73px" }).append(this.topBar.$element), this.oresLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 50%; text-align: center;'>"), label: $("<span>").append($("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("mw:ORES"), target: "_blank" }).append($("<img>").css({ "vertical-align": "text-bottom;" }).attr({ src: "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg/40px-Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg.png", title: "Texmîna makîneyê ji ORESê", alt: "ORES logo", width: "20px", height: "20px" })), " ", $("<span class='oresPrediction'>")) }).toggle(!1), this.pagetypeLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 33.33%; text-align: center;'>") }).toggle(!1), this.$foot.prepend(this.oresLabel.$element, this.pagetypeLabel.$element), this.bannerList = new _BannerListWidget.default({ preferences: this.preferences }), this.editLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !1, expanded: !1, $content: this.bannerList.$element }), this.prefsForm = new _PrefsFormWidget.default, this.prefsLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.prefsForm.$element }), this.parsedContentContainer = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preview" }), this.parsedContentWidget = new OO.ui.LabelWidget({ label: "", $element: $("<div>") }), this.parsedContentContainer.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.parsedContentWidget, { align: "top" })]), this.parsedContentLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.parsedContentContainer.$element }), this.contentArea = new OO.ui.StackLayout({ items: [this.editLayout, this.prefsLayout, this.parsedContentLayout], padded: !1, expanded: !1 }), this.$body.css({ top: "73px" }).append(this.contentArea.$element), this.topBar.connect(this, { searchSelect: "onSearchSelect", setClasses: "onSetClasses", setImportances: "onSetImportances", removeAll: "onRemoveAll", clearAll: "onClearAll" }), this.bannerList.connect(this, { updatedSize: "onBannerListUpdateSize" }), this.$body.attr("tabindex", "999").parent().attr("tabindex", "999").keydown(function(event) { var scrollAmount; switch (event.which) { case 33: scrollAmount = this.$body.scrollTop() - .9 * this.$body.height(); break; case 34: scrollAmount = this.$body.scrollTop() + .9 * this.$body.height(); break; default: return } this.$body.scrollTop(scrollAmount), event.preventDefault() }.bind(this)), this.prefsForm.connect(this, { resetCache: "onResetCache" }) }, MainWindow.prototype.onBannerListUpdateSize = function() { var scrollAmount = this.$body.scrollTop(); this.updateSize(), this.$body.scrollTop(scrollAmount) }, MainWindow.prototype.makeDraggable = function() { var $frameEl = this.$element.find(".oo-ui-window-frame"), $handleEl = this.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").css({ cursor: "move" }), position = { x: 0, y: 0 }, constrain = function(val, minVal, maxVal) { return val < minVal ? minVal : maxVal < val ? maxVal : val }, pointerdown = !1, dragFrom = {}, pointer = "PointerEvent" in window ? "pointer" : "mouse"; $handleEl.on(pointer + "enter.raterMainWin", function() { return $frameEl.css("will-change", "transform") }), $handleEl.on(pointer + "leave.raterMainWin", function() { pointerdown || $frameEl.css("will-change", "") }), $handleEl.on(pointer + "down.raterMainWin", function(event) { pointerdown = !0, dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY }), $("body").on(pointer + "move.raterMainWin", function(event) { if (pointerdown && null != dragFrom.x && null !== dragFrom.y) { var val, limit, dx = event.clientX - dragFrom.x, dy = event.clientY - dragFrom.y; dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY, position.x = (val = position.x + dx, limit = window.innerWidth / 2 + $frameEl.outerWidth() / 2 - 100, constrain(val, -1 * limit, limit)), position.y = function(val) { var minLimit = -1 * (window.innerHeight - $frameEl.outerHeight()) / 2, maxLimit = (document.documentElement || document).scrollHeight - window.innerHeight / 2; return constrain(val, minLimit, maxLimit) }(position.y + dy), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) } }), $("body").on(pointer + "up.raterMainWin", function() { pointerdown = !1, delete dragFrom.x, delete dragFrom.y, position.x = Math.round(position.x), position.y = Math.round(position.y), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) }) }, MainWindow.prototype.getBodyHeight = function() { var currentlayout = this.contentArea.getCurrentItem(), layoutHeight = currentlayout && currentlayout.$element.outerHeight(!0), contentHeight = currentlayout && currentlayout.$element.children(":first-child").outerHeight(!0); return Math.max(200, layoutHeight, contentHeight) }, MainWindow.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { _this.makeDraggable(), _this.setPreferences(data.preferences), _this.prefsForm.setPrefValues(data.preferences), _this.subjectPage = data.subjectPage, _this.pageInfo = { redirect: data.redirectTarget, isDisambig: data.disambig, hasStubtag: data.stubtag, isArticle: data.isArticle }, _this.actions.setMode("edit"), _this.bannerList.oresClass = data.isArticle && data.isList ? "List" : data.ores && data.ores.prediction, _this.bannerList.pageInfo = _this.pageInfo, _this.bannerList.addItems(data.banners.map(function(bannerTemplate) { return new _BannerWidget.default(bannerTemplate, { preferences: _this.preferences, $overlay: _this.$overlay, isArticle: _this.pageInfo.isArticle }) })); var shellTemplateBanner = _this.bannerList.items.find(function(banner) { console.log(banner) return banner.isShellTemplate }); shellTemplateBanner && shellTemplateBanner.shellParam1Value && (shellTemplateBanner.nonStandardTemplates = _this.bannerList.items.reduce(function(bannersList, curBanner) { return bannersList.replace(curBanner.wikitext, "") }, shellTemplateBanner.shellParam1Value).trim().replace(/\n+/g, "\n")), _this.bannerList.addShellTemplateIfNeeeded().syncShellTemplateWithBiographyBanner(), _this.pageInfo.redirect ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela beralîkirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isDisambig ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela cudakirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isGA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara baş").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFL ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Lîsteya bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isList ? _this.pagetypeLabel.setLabel("List article").toggle(!0) : data.ores ? (_this.oresClass = data.ores.prediction, _this.oresLabel.toggle(!0).$element.find(".oresPrediction").append("Texmîn: ", $("<strong>").text(data.ores.prediction), "&nbsp;(" + data.ores.probability + ")")) : _this.pageInfo.isArticle ? _this.pagetypeLabel.setLabel(`${calculateProseValue()} words`).toggle(!0) : _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela " + _this.subjectPage.getNamespacePrefix().slice(0, -1)).toggle(!0), _this.talkWikitext = data.talkWikitext, _this.existingBannerNames = data.banners.map(function(bannerTemplate) { return bannerTemplate.name }), _this.talkpage = data.talkpage, _this.updateSize() }, this) }, MainWindow.prototype.getReadyProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getReadyProcess.call(this, data).next(function() { return _this2.topBar.searchBox.focus() }) }, MainWindow.prototype.getActionProcess = function(action) { var _this3 = this; if ("showPrefs" === action) this.actions.setMode("prefs"), this.contentArea.setItem(this.prefsLayout), this.topBar.setDisabled(!0), this.updateSize(); else { if ("savePrefs" === action) { var updatedPrefs = this.prefsForm.getPrefs(); return (new OO.ui.Process).next((0, _prefs.setPrefs)(updatedPrefs).then(function() { _this3.setPreferences(updatedPrefs), _this3.actions.setMode("edit"), _this3.contentArea.setItem(_this3.editLayout), _this3.topBar.setDisabled(!1), _this3.updateSize() }, function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save preferences."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })) } if ("clearCache" === action) return (new OO.ui.Process).next(function() { cache.clearAllItems(), _this3.close({ restart: !0 }) }); if ("closePrefs" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.prefsForm.setPrefValues(this.preferences), this.updateSize(); else { if ("save" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.editWithRetry(this.talkpage.getPrefixedText(), { rvsection: 0 }, function(revision) { return { section: 0, text: _this3.transformTalkWikitext(revision.content), summary: _this3.makeEditSummary(), watchlist: _this3.preferences.watchlist } }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save your changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })).next(function() { return _this3.close({ success: !0, upgradedStub: _this3.pageInfo.hasStubtag && _this3.isRatedAndNotStub() }) }); if ("preview" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "parse", contentmodel: "wikitext", text: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext) + "\n<hr>\n'''Kurteya guhartinê:''' " + this.makeEditSummary(), title: this.talkpage.getPrefixedText(), pst: 1 }).then(function(result) { if (!(result && result.parse && result.parse.text && result.parse.text["*"])) return $.Deferred().reject("Empty result"); var previewHtmlSnippet = new OO.ui.HtmlSnippet(result.parse.text["*"]); _this3.parsedContentWidget.setLabel(previewHtmlSnippet), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Preview:"), _this3.actions.setMode("preview"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("changes" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "compare", format: "json", fromtext: this.talkWikitext, fromcontentmodel: "wikitext", totext: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext), tocontentmodel: "wikitext", prop: "diff" }).then(function(result) { if (!result || !result.compare || !result.compare["*"]) return $.Deferred().reject("Empty result"); var $diff = $("<table>").addClass("diff").css("width", "100%").append($("<tr>").append($("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("Latest revision"), $("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("New text")), result.compare["*"], $("<tfoot>").append($("<tr>").append($("<td colspan='4'>").append($("<strong>").text("Edit summary: "), _this3.makeEditSummary())))); _this3.parsedContentWidget.setLabel($diff), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Changes:"), _this3.actions.setMode("diff"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("back" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.updateSize(); else if (!action && this.bannerList.changed) return (new OO.ui.Process).next(OO.ui.confirm("Guhartin dê werin betalkirin.", { title: "Raterê bigire?" }).then(function(confirmed) { return confirmed ? _this3.close() : null })) } } return MainWindow.super.prototype.getActionProcess.call(this, action) }, MainWindow.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this4 = this; return MainWindow.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this4.bannerList.clearItems(), _this4.topBar.searchBox.setValue(""), _this4.contentArea.setItem(_this4.editLayout), _this4.topBar.setDisabled(!1), _this4.oresLabel.toggle(!1).$element.find(".oresPrediction").empty(), _this4.pagetypeLabel.toggle(!1).setLabel(""), _this4.$element.find(".oo-ui-window-frame").css("transform", ""), _this4.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").off(".raterMainWin"), $("body").off(".raterMainWin") }) }, MainWindow.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = $.extend({}, _config.default.defaultPrefs, prefs), this.bannerList.setPreferences(this.preferences) }, MainWindow.prototype.onResetCache = function() { this.executeAction("clearCache") }, MainWindow.prototype.onSearchSelect = function(data) { var _this5 = this; this.topBar.searchBox.pushPending(); var name = this.topBar.searchBox.getValue().trim(); if (name) { var confirmText; if (this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.mainText === name || banner.redirectTargetMainText === name })) return this.topBar.searchBox.popPending(), OO.ui.alert("There is already a {{" + name + "}} banner").then(this.searchBox.focus()); /^^[Ww](?:P|îkî[Pp]roje)/.test(name) ? "WikiProject Disambiguation" === name && 0 !== $("#ca-talk.new").length && 0 === this.bannerList.items.length && (confirmText = "New talk pages shouldn't be created if they will only contain the {{WikiProject Disambiguation}} banner. Continue?") : confirmText = new OO.ui.HtmlSnippet("{{" + mw.html.escape(name) + "}} is not a recognised WikiProject banner.<br/>Do you want to continue?"), $.when(!confirmText || OO.ui.confirm(confirmText)).then(function(confirmed) { if (confirmed) return _BannerWidget.default.newFromTemplateName(name, data, { preferences: _this5.preferences, $overlay: _this5.$overlay, isArticle: _this5.pageInfo.isArticle }).then(function(banner) { _this5.bannerList.addItems([banner]), banner.setChanged(), _this5.updateSize() }) }).then(function() { return _this5.topBar.searchBox.setValue("").focus().popPending() }) } else this.topBar.searchBox.popPending().focus() }, MainWindow.prototype.onSetClasses = function(classVal) { var shellTemplate = this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); shellTemplate && (shellTemplate.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classVal), shellTemplate.classDropdown.setAutofilled(!1)), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasClassRatings && !banner.isShellTemplate && (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellTemplate ? null : classVal), banner.classDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onSetImportances = function(importanceVal) { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasImportanceRatings && (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceVal), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onRemoveAll = function() { this.bannerList.clearItems() }, MainWindow.prototype.onClearAll = function() { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { return banner.onClearButtonClick() }) }, MainWindow.prototype.transformTalkWikitext = function(talkWikitext) { var _this6 = this, bannersWikitext = this.bannerList.makeWikitext(); if (!talkWikitext) return bannersWikitext.trim(); var talkTemplates = (0, _Template.parseTemplates)(talkWikitext, !0); talkTemplates.forEach(function(template) { _this6.existingBannerNames.includes(template.name) && (talkWikitext = talkWikitext.replace(template.wikitext, "\x01")) }); var talkWikitextSections = (talkWikitext = (talkWikitext = talkWikitext.replace("\x01", "\x02")).replace(/(?:\s|\n)*\x01(?:\s|\n)*/g, "")).split("\x02").map(function(t) { return t.trim() }); if (2 === talkWikitextSections.length) return (talkWikitextSections[0] + "\n" + bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitextSections[1]).trim(); var tempStr = talkWikitext; return talkTemplates.forEach(function(template) { tempStr = tempStr.replace(template.wikitext, "") }), /^#BERALÎKIRIN/i.test(talkWikitext) || !tempStr.trim() ? talkWikitext.trim() + "\n" + bannersWikitext.trim() : bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitext.trim() }, MainWindow.prototype.isRatedAndNotStub = function() { return 0 < this.bannerList.items.filter(function(banner) { return banner.hasClassRatings && banner.classDropdown.getValue() && "Şitil" !== banner.classDropdown.getValue() }).length }, MainWindow.prototype.makeEditSummary = function() { var _this7 = this, removedBanners = [], editedBanners = [], newBanners = [], shortName = function(name) { return name.replace("Wîkîproje ", "").replace("Subst:", "") }, allClasses = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.classDropdown.getValue() })), overallClass = 1 === allClasses.length && allClasses[0], allImportances = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasImportanceRatings }, function(banner) { return banner.importanceDropdown.getValue() })), overallImportance = 1 === allImportances.length && allImportances[0], someClassesChanged = !1, someImportancesChanged = !1; this.existingBannerNames.forEach(function(name) { _this7.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.name === name || banner.bypassedName === name }) || removedBanners.push("\u2212" + shortName(name)) }), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { console.log(banner) var isNew = !banner.wikitext; if (isNew || banner.changed) { var newClass = banner.hasClassRatings && (isNew || banner.classChanged) && banner.classDropdown.getValue(); newClass && (someClassesChanged = !0), overallClass && (newClass = null); var newImportance = banner.hasImportanceRatings && (isNew || banner.importanceChanged) && banner.importanceDropdown.getValue(); newImportance && (someImportancesChanged = !0), overallImportance && (newImportance = null); var rating = newClass && newImportance ? newClass + "/" + newImportance : newClass || newImportance || ""; rating = rating && " (" + rating + ")", isNew ? newBanners.push("+" + shortName(banner.name) + rating) : editedBanners.push(shortName(banner.name) + rating) } }); var overallRating = someClassesChanged && overallClass && someImportancesChanged && overallImportance ? overallClass + "/" + overallImportance : someClassesChanged && overallClass || someImportancesChanged && overallImportance || ""; return "Nirxandin".concat(overallRating = overallRating && " (" + overallRating + ")", ": ").concat([].concat(editedBanners, newBanners, removedBanners).join(", ")).concat(_config.default.script.advert) }; var _default = MainWindow; exports.default = _default }, { "../Template": 3, "../api": 15, "../cache": 17, "../config": 18, "../prefs": 21, "../util": 23, "./Components/BannerListWidget": 4, "./Components/BannerWidget": 5, "./Components/PrefsFormWidget": 10, "./Components/TopBarWidget": 12 }], 15: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.makeErrorMsg = exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("./config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } var API = new mw.Api({ ajax: { headers: { "Api-User-Agent": "Rater/" + _config.default.script.version + " ( https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37/Rater )" } } }); API.getORES = function(revisionID) { return $.get("https://ores.wikimedia.org/v3/scores/kuwiki?models=articlequality&revids=" + revisionID) }, API.getRaw = function(page) { return $.get("https:" + _config.default.mw.wgServer + mw.util.getUrl(page, { action: "raw" })).then(function(data) { return data || $.Deferred().reject("ok-but-empty") }) }; var getPage = function(title, params) { return API.get($.extend({ action: "query", format: "json", curtimestamp: 1, titles: title, prop: "revisions|info", rvprop: "content|timestamp", rvslots: "main" }, params)).then(function(response) { var page = Object.values(response.query.pages)[0], starttime = response.curtimestamp; return $.Deferred().resolve(page, starttime) }) }, processPage = function(page, starttime, transform) { var basetimestamp = page.revisions && page.revisions[0].timestamp, simplifiedPage = { pageid: page.pageid, missing: "" === page.missing, redirect: "" === page.redirect, categories: page.categories, ns: page.ns, title: page.title, content: page.revisions && page.revisions[0].slots.main["*"] }; return $.when(transform(simplifiedPage)).then(function(editParams) { return $.extend({ action: "edit", title: page.title, assert: "user", basetimestamp: basetimestamp, starttimestamp: starttime }, editParams) }) }; API.editWithRetry = function(title, getParams, transform) { return getPage(title, getParams).then(function(page, starttime) { return processPage(page, starttime, transform) }, function() { return getPage(title, getParams).then(processPage, transform) }).then(function(editParams) { return API.postWithToken("csrf", editParams).catch(function(errorCode) { return "editconflict" === errorCode ? API.editWithRetry(title, getParams, transform) : API.postWithToken("csrf", editParams) }) }) }; exports.makeErrorMsg = function(first, second) { var code, xhr, message; if ("object" === _typeof(first) && "string" == typeof second) { var errorObj = first.responseJSON && first.responseJSON.error; errorObj ? (code = errorObj.code, message = errorObj.message) : xhr = first } else if ("string" == typeof first && "object" === _typeof(second)) { second.error ? (code = errorObj.code, message = errorObj.info) : "ok-but-empty" === first ? (code = null, message = "Got an empty response from the server") : xhr = second && second.xhr } return code && message ? "API error ".concat(code, ": ").concat(message) : message ? "API error: ".concat(message) : xhr ? "HTTP error ".concat(xhr.status) : "string" == typeof first && "error" !== first && "string" == typeof second && "error" !== second ? "Error ".concat(first, ": ").concat(second) : "string" == typeof first && "error" !== first ? "Error: ".concat(first) : "Unknown API error" }; var _default = API; exports.default = _default }, { "./config": 18 }], 16: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _prefs = require("./prefs"), _api = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./api")), _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _default() { return (0, _prefs.getPrefs)().then(function(prefs) { if (prefs.autostart && ((prefs.autostartRedirects || !window.location.search.includes("redirect=no")) && !/(action|diff|oldid)/.test(window.location.search) && "Destpêk" !== mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage().getPrefixedText() && (!prefs.autostartNamespaces || !prefs.autostartNamespaces.length || prefs.autostartNamespaces.includes(_config.default.mw.wgNamespaceNumber)))) { if ($("#ca-talk.new").length) return (0, _setup.default)(); var talkTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getTalkPage(); return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "templates", titles: talkTitle.getPrefixedText(), tlnamespace: "10", tllimit: "500", indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids, templates = result.query.pages[id].templates; return templates && templates.some(function(template) { return /(Wîkîproje|WPBanner)/.test(template.title) }) ? void 0 : (0, _setup.default)() }, function(code, jqxhr) { return console.warn(""), $.Deferred().reject() }) } }) } exports.default = _default }, { "./api": 15, "./config": 18, "./prefs": 21, "./setup": 22 }], 17: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.clearAllItems = exports.clearInvalidItems = exports.clearItemIfInvalid = exports.read = exports.write = void 0; var _util = require("./util"); exports.write = function(key, val, staleDays, expiryDays) { try { var staleDuration = 864e5 * (staleDays || 1), expiryDuration = 864e5 * (expiryDays || 30), stringVal = JSON.stringify({ value: val, staleDate: new Date(Date.now() + staleDuration).toISOString(), expiryDate: new Date(Date.now() + expiryDuration).toISOString() }); localStorage.setItem("Rater-" + key, stringVal) } catch (e) {} }; var read = function(key) { var val; try { var stringVal = localStorage.getItem("Rater-" + key); "" !== stringVal && (val = JSON.parse(stringVal)) } catch (e) { console.log("[Rater] error reading " + key + " from localStorage cache:"), console.log("\t" + e.name + " message: " + e.message + (e.at ? " at: " + e.at : "") + (e.text ? " text: " + e.text : "")) } return val || null }; exports.read = read; var isRaterKey = function(key) { return key && 0 === key.indexOf("Rater-") }, clearItemIfInvalid = function(key) { if (isRaterKey(key)) { var item = read(key.replace("Rater-", "")); (!item || !item.expiryDate || (0, _util.isAfterDate)(item.expiryDate)) && localStorage.removeItem(key) } }; exports.clearItemIfInvalid = clearItemIfInvalid; exports.clearInvalidItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) setTimeout(clearItemIfInvalid, 100, localStorage.key(i)) }; exports.clearAllItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) { var key = localStorage.key(i); isRaterKey(key) && localStorage.removeItem(key) } } }, { "./util": 23 }], 18: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var version = require("../package.json").version, _default = { script: { advert: " ([[WP:RATER#".concat(version, "|Rater]])"), version: version }, defaultPrefs: { autostart: !1, autostartRedirects: !1, autostartNamespaces: [0], minForShell: 1, bypassRedirects: !0, autofillClassFromOthers: !0, autofillClassFromOres: !0, autofillImportance: !0, collapseParamsLowerLimit: 6, watchlist: "preferences" }, mw: mw.config.get(["skin", "wgPageName", "wgNamespaceNumber", "wgUserName", "wgFormattedNamespaces", "wgMonthNames", "wgRevisionId", "wgScriptPath", "wgServer", "wgCategories", "wgIsMainPage"]), bannerDefaults: { classes: ["Şitil", "Destpêkî", "C", "B", "GBA", "A", "GB", "LB", "Lîste"], importances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm"], extendedClasses: ["Kategorî", "Draft", "Wêne", "WB", "Portal", "Proje", "Şablon", "Bplus", "Future", "Current", "Cudakirin", "NA", "Beralîkirin", "Book"], extendedImportances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm", "Herî kêm", "NA"] }, customBanners: { "WikiProject Military history": { classes: ["FA", "FL", "A", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "AL", "BL", "CL", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect", "Book"], importances: [] }, "WikiProject Portals": { classes: ["FPo", "Complete", "Substantial", "Basic", "Incomplete", "Meta", "List", "Category", "Draft", "File", "Project", "Template", "Disambig", "NA", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "Bottom", "NA"] }, "WikiProject Video games": { classes: ["FA", "FL", "FM", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "NA"] } }, shellTemplates: ["Kalika wîkîprojeyê","Kalika Wîkîprojeyê", "WikiProject banner shell", "WikiProject Banners", "WPB", "WPBS", "Wikiprojectbannershell", "WikiProject Banner Shell", "Wpb", "WPBannerShell", "Wpbs", "Wikiprojectbanners", "WP Banner Shell", "WP banner shell", "Bannershell", "Wikiproject banner shell", "WikiProject Banners Shell", "WikiProjectBanner Shell", "WikiProjectBannerShell", "WikiProject BannerShell", "WikiprojectBannerShell", "WikiProject banner shell/redirect", "WikiProject Shell", "Banner shell", "Scope shell", "Project shell", "WikiProject banner"], defaultParameterData: { auto: { label: { en: "Auto-rated" }, description: { en: "Automatically rated by a bot. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, listas: { label: { en: "List as" }, description: { en: "Sortkey for talk page" } }, small: { label: { en: "Small?" }, description: { en: "Display a small version. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, attention: { label: { en: "Attention required?" }, description: { en: "Immediate attention required. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, "needs-image": { label: { en: "Needs image?" }, description: { en: "Request that an image or photograph of the subject be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 }, "needs-infobox": { label: { en: "Needs infobox?" }, description: { en: "Request that an infobox be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 } } }; exports.default = _default }, { "../package.json": 1 }], 19: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; exports.default = "table.diff, td.diff-otitle, td.diff-ntitle { table-layout: auto !important;; }\ntd.diff-otitle, td.diff-ntitle { text-align: center; }\ntd.diff-marker { text-align: right; font-weight: bold; font-size: 1.25em; }\ntd.diff-lineno { font-weight: bold; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline, td.diff-context { font-size: 88%; vertical-align: top; white-space: -moz-pre-wrap; white-space: pre-wrap; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline { border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; }\ntd.diff-addedline { border-color: #a3d3ff; }\ntd.diff-deletedline { border-color: #ffe49c; }\ntd.diff-context { background: #f3f3f3; color: #333333; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-color: #e6e6e6; border-radius: 0.33em; }\n.diffchange { font-weight: bold; text-decoration: none; }\ntable.diff {\n border: none;\n width: 98%; border-spacing: 4px;\n table-layout: fixed; /* Ensures that colums are of equal width */\n}\ntd.diff-addedline .diffchange, td.diff-deletedline .diffchange { border-radius: 0.33em; padding: 0.25em 0; }\ntd.diff-addedline .diffchange {\tbackground: #d8ecff; }\ntd.diff-deletedline .diffchange { background: #feeec8; }\ntable.diff td {\tpadding: 0.33em 0.66em; }\ntable.diff col.diff-marker { width: 2%; }\ntable.diff col.diff-content { width: 48%; }\ntable.diff td div {\n /* Force-wrap very long lines such as URLs or page-widening char strings. */\n word-wrap: break-word;\n /* As fallback (FF<3.5, Opera <10.5), scrollbars will be added for very wide cells\n instead of text overflowing or widening */\n overflow: auto;\n}html body.rater-mainWindow-open {\n\tposition: unset;\n\toverflow: unset;\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open .oo-ui-windowManager-modal > .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active {\n position: static;\n padding: 0;\n}html body.rater-mainWindow-open .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active > div {\n z-index: 110;\n transition: all 0.25s ease-out 0s, transform 0s !important\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open #mw-teleport-target {\n top: 0;\n bottom: 0;\n left: 0;\n right:0;\n}\n" }, {}], 20: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getBannerNames = void 0; var _api = _interopRequireWildcard(require("./api")), _util = require("./util"), cache = _interopRequireWildcard(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } var cacheBanners = function(banners) { cache.write("banners", banners, 2, 60) }, getListOfBannersFromApi = function() { var finishedPromise = $.Deferred(), querySkeleton = { action: "query", format: "json", list: "categorymembers", cmprop: "title", cmnamespace: "10", cmlimit: "500" }, categories = [{ title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bi nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withoutRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", abbreviation: "wrappers", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:WikiProject banner templates not based on WPBannerMeta", abbreviation: "notWPBM", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:Inactive WikiProject banners", title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "inactive", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:Wrapper templates for WikiProject Women in Red", abbreviation: "wir", banners: [], processed: $.Deferred() }], processQuery = function(result, catIndex) { if (result.query && result.query.categorymembers) { var resultTitles = result.query.categorymembers.map(function(info) { return info.title.slice(7) }); Array.prototype.push.apply(categories[catIndex].banners, resultTitles), result.continue ? doApiQuery($.extend(categories[catIndex].query, result.continue), catIndex) : categories[catIndex].processed.resolve() } else finishedPromise.reject() }, doApiQuery = function(q, catIndex) { _api.default.get(q).done(function(result) { processQuery(result, catIndex) }).fail(function(code, jqxhr) { console.warn("[Rater] " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr, "Could not retrieve pages from [[:" + q.cmtitle + "]]")), finishedPromise.reject() }) }; return categories.forEach(function(cat, index, arr) { cat.query = $.extend({ cmtitle: cat.title }, querySkeleton), $.when(arr[index - 1] && arr[index - 1].processed || !0).then(function() { doApiQuery(cat.query, index) }) }), categories[categories.length - 1].processed.then(function() { var banners = {}; categories.forEach(function(catObject) { banners[catObject.abbreviation] = catObject.banners }), finishedPromise.resolve(banners) }), finishedPromise }; exports.getBannerNames = function() { return ((cachedBanners = cache.read("banners")) && cachedBanners.value && cachedBanners.staleDate ? ((0, _util.isAfterDate)(cachedBanners.staleDate) && getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.Deferred().resolve(cachedBanners.value)) : $.Deferred().reject()).then(function(banners) { return banners.withRatings && banners.withoutRatings && banners.wrappers && banners.notWPBM && banners.inactive && banners.wir ? banners : (getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.extend({ withRatings: [], withoutRatings: [], wrappers: [], notWPBM: [], inactive: [], wir: [] }, banners)) }).catch(function() { var bannersPromise = getListOfBannersFromApi(); return bannersPromise.then(cacheBanners), bannersPromise }); var cachedBanners } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./util": 23 }], 21: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.setPrefs = exports.getPrefs = exports.default = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var prefsPage = "User:".concat(mw.config.get("wgUserName"), "/raterPrefs.json"), writePrefsToCache = function(prefs) { return cache.write("prefs", prefs, 1 / 24 / 60 * 1, 1 / 24 / 60 * 1) }, getPrefs = function() { return ((cachedPrefs = cache.read("prefs")) && cachedPrefs.value && cachedPrefs.staleDate && !(0, _util.isAfterDate)(cachedPrefs.staleDate) ? $.Deferred().resolve(cachedPrefs.value) : $.Deferred().reject()).then(function(prefs) { return $.Deferred().resolve(prefs) }, function() { return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: prefsPage, rvprop: "content", rvslots: "main" }).then(function(response) { var prefs, page = response.query.pages[Object.keys(response.query.pages)[0]]; if (!page.pageid || "" === page.missing) return _config.default.defaultPrefs; try { prefs = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main["*"]) } catch (e) { return $.Deferred().reject("JSON-parsing-error", e) } return writePrefsToCache(prefs), prefs }) }); var cachedPrefs }, setPrefs = function(updatedPrefs) { return _api.default.editWithRetry(prefsPage, null, function() { return { text: JSON.stringify(updatedPrefs), summary: "Saving Rater preferences " + _config.default.script.advert } }).then(function() { return writePrefsToCache(updatedPrefs) }) }, _default = { get: exports.getPrefs = getPrefs, set: exports.setPrefs = setPrefs }; exports.default = _default }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 22: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _Template = require("./Template"), _getBanners = require("./getBanners"), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")), _prefs = require("./prefs"), _util = require("./util"); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function _default(clickEvent) { clickEvent && clickEvent.preventDefault(); var setupCompletedPromise = $.Deferred(), currentPage = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName), talkPage = currentPage && currentPage.getTalkPage(), subjectPage = currentPage && currentPage.getSubjectPage(), subjectIsArticle = _config.default.mw.wgNamespaceNumber <= 1, prefsPromise = (0, _prefs.getPrefs)(), bannersPromise = (0, _getBanners.getBannerNames)(), loadTalkPromise = _api.default.get({ action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvsection: "0", titles: talkPage.getPrefixedText(), indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids; return id < 0 ? "" : result.query.pages[id].revisions[0]["*"] }), parseTalkPromise = loadTalkPromise.then(function(wikitext) { return (0, _Template.parseTemplates)(wikitext, !0) }).then(function(templates) { return templates.filter(function(template) { return null !== template.getTitle() }) }).then(function(templates) { return (0, _Template.getWithRedirectTo)(templates) }).then(function(templates) { return bannersPromise.then(function(allBanners) { return (0, _util.filterAndMap)(templates, function(template) { if (template.isShellTemplate()) return !0; var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.withRatings.includes(mainText) || allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wrappers.includes(mainText) || allBanners.notWPBM.includes(mainText) || allBanners.inactive.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText) }, function(template) { var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.wrappers.includes(mainText) && (template.redirectTarget = mw.Title.newFromText("Şablon:Subst:" + mainText)), (allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText)) && (template.withoutRatings = !0), allBanners.inactive.includes(mainText) && (template.inactiveProject = !0), template }) }) }), templateDetailsPromise = parseTalkPromise.then(function(templates) { return $.when.apply(null, [].concat(_toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.isShellTemplate() ? null : template.setClassesAndImportances() })), _toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.setParamDataAndSuggestions() })))).then(function() { return templates.forEach(function(template) { return template.addMissingParams() }), templates }) }), subjectPageCheckPromise = _api.default.get({ action: "query", format: "json", formatversion: "2", prop: "categories", titles: subjectPage.getPrefixedText(), redirects: 1, clcategories: ["Kategorî:Rûpelên cudakirinê", "Kategorî:Hemû şitil", "Category:Good articles", "Category:Featured articles", "Category:Featured lists"] }).then(function(response) { if (!response || !response.query || !response.query.pages) return null; var redirectTarget = response.query.redirects && response.query.redirects[0].to || !1; if (redirectTarget || !subjectIsArticle) return { redirectTarget: redirectTarget }; var page = response.query.pages[0], hasCategory = function(category) { return page.categories && page.categories.find(function(cat) { return cat.title === "Kategorî:" + category }) }; return { redirectTarget: redirectTarget, disambig: hasCategory("Rûpelên cudakirinê"), stubtag: hasCategory("Hemû şitil"), isGA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GBA"), isFA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GB"), isFL: hasCategory("Gotarên bi sinifa LB"), isList: !hasCategory("Gotarên bi sinifa LB") && /^Lîste/.test(subjectPage.getPrefixedText()) } }).catch(function() { return null }), shouldGetOres = subjectIsArticle; if (shouldGetOres) var oresPromise = (currentPage.isTalkPage() ? _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: subjectPage.getPrefixedText(), rvprop: "ids", indexpageids: 1 }).then(function(result) { if (result.query.redirects) return !1; var id = result.query.pageids, page = result.query.pages[id]; return "" !== page.missing && (id < 0 ? $.Deferred().reject() : page.revisions[0].revid) }) : $.Deferred().resolve(_config.default.mw.wgRevisionId)).then(function(latestRevId) { return !!latestRevId && _api.default.getORES(latestRevId).then(function(result) { var data = result.enwiki.scores[latestRevId].articlequality; if (data.error) return $.Deferred().reject(data.error.type, data.error.message); var prediction = data.score.prediction, probabilities = data.score.probability; return "FA" === prediction || "GA" === prediction ? { prediction: "B or higher", probability: (100 * (probabilities.FA + probabilities.GA + probabilities.B)).toFixed(1) + "%" } : { prediction: prediction, probability: (100 * probabilities[prediction]).toFixed(1) + "%" } }).catch(function() { return null }) }); var isOpenedPromise = $.Deferred(), loadDialogWin = _windowManager.default.openWindow("loadDialog", { promises: [bannersPromise, loadTalkPromise, parseTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise], ores: shouldGetOres, isOpened: isOpenedPromise }); return loadDialogWin.opened.then(isOpenedPromise.resolve), $.when(prefsPromise, loadTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise).then(function(preferences, talkWikitext, banners, subjectPageCheck, oresPredicition) { var result = { success: !0, talkpage: talkPage, subjectPage: subjectPage, talkWikitext: talkWikitext, banners: banners, preferences: preferences, isArticle: subjectIsArticle }; subjectPageCheck && (result = function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, result, {}, subjectPageCheck)), !oresPredicition || !subjectPageCheck || subjectPageCheck.isGA || subjectPageCheck.isFA || subjectPageCheck.isFL || (result.ores = oresPredicition), _windowManager.default.closeWindow("loadDialog", result) }), loadDialogWin.closed.then(function(data) { data && data.success ? setupCompletedPromise.resolve(data) : data && data.error ? setupCompletedPromise.reject(data.error.code, data.error.info) : setupCompletedPromise.resolve(null), cache.clearInvalidItems() }), setupCompletedPromise } exports.default = _default }, { "./Template": 3, "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./getBanners": 20, "./prefs": 21, "./util": 23, "./windowManager": 24 }], 23: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.mostFrequent = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return null; var map = {}, mostFreq = null; return array.forEach(function(item) { map[item] = (map[item] || 0) + 1, (null === mostFreq || map[item] > map[mostFreq]) && (mostFreq = item) }), mostFreq }, exports.uniqueArray = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return []; var seen = {}, unique = []; return array.forEach(function(item) { seen[item] || (unique.push(item), seen[item] = !0) }), unique }, exports.classMask = function(classVal) { if (!classVal) return classVal; switch (classVal.toLowerCase()) { case "gb": case "lb": case "a": case "gba": case "b": case "c": case "na": case "wb": case "al": case "bl": case "cl": return classVal.toUpperCase(); case "destpêkî": case "şitil": case "lîste": case "portal": case "proje": case "draft": case "book": case "future": case "current": case "complete": case "substantial": case "basic": case "incomplete": case "meta": return classVal.slice(0, 1).toUpperCase() + classVal.slice(1).toLowerCase(); case "wêne": case "img": case "file": return "wêne"; case "kategorî": case "cat": case "categ": return "Kategorî"; case "cudakirin": case "disambig": case "disamb": case "dab": return "Cudakirin"; case "beralîkirin": case "redir": case "red": return "Beralîkirin"; case "şablon": case "temp": case "tpl": return "Şablon"; case "bplus": case "b+": return "Bplus"; case "fpo": return "FPo"; default: return classVal } }, exports.importanceMask = function(importance) { return importance ? "na" !== importance.toLowerCase() ? importance.slice(0, 1).toUpperCase() + importance.slice(1).toLowerCase() : "NA" : importance }, exports.normaliseYesNo = exports.filterAndMap = exports.isAfterDate = void 0; exports.isAfterDate = function(dateString) { return new Date(dateString) < new Date }; var yesWords = ["add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y", "1"], noWords = ["decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed", "0"]; exports.normaliseYesNo = function(val) { if (null == val) return val; var trimmedLcVal = val.trim().toLowerCase(); return yesWords.includes(trimmedLcVal) ? "yes" : noWords.includes(trimmedLcVal) ? "no" : trimmedLcVal }; exports.filterAndMap = function(array, filterPredicate, mapTransform) { return array.reduce(function(accumulated, currentVal, currentIndex) { return filterPredicate(currentVal, currentIndex, array) ? [].concat(_toConsumableArray(accumulated), [mapTransform(currentVal, currentIndex, array)]) : accumulated }, []) } }, {}], 24: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _LoadDialog = _interopRequireDefault(require("./Windows/LoadDialog")), _MainWindow = _interopRequireDefault(require("./Windows/MainWindow")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var factory = new OO.Factory; factory.register(_LoadDialog.default), factory.register(_MainWindow.default); var manager = new OO.ui.WindowManager({ factory: factory }); $(document.body).append(manager.$element); var _default = manager; exports.default = _default }, { "./Windows/LoadDialog": 13, "./Windows/MainWindow": 14 }] }, {}, [2]); /* </nowiki> */ 2xfg2ui0rc3b9znint0wyj7viulerm5 2068360 2068355 2026-06-29T20:31:34Z Wikihez 39702 2068360 javascript text/javascript /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin // Disable error logging for this script // There is a high volume of errors with the following error: // Error: inheritClass: Origin is not a function (actually undefined) // This can be removed when that has been addressed. mw.loader.using('mediawiki.storage').then(function() { mw.storage.session.set('client-error-opt-out', '1'); }); * Rater: dialog interface to add, remove, or modify WikiProject banners * Author: Evad37 * Licence: MIT / CC-BY 4.0 [https://github.com/evad37/rater/blob/master/LICENSE] * * Built from source code at GitHub repository [https://github.com/evad37/rater]. * All changes should be made in the repository, otherwise they will be lost. * * To update this script from github, you must have a local repository set up. Then * follow the instructions at [https://github.com/evad37/rater/blob/master/README.md] */ /* jshint esversion: 5, laxbreak: true, undef: true, eqnull: true, maxerr: 3000 */ /* globals console, document, window, $, mw, OO, extraJs */ /* <nowiki> */ function calculateProseValue() { const parserOutput = $('.mw-parser-output'); if (parserOutput.length === 0) { return null; } let wordCount = 0; parserOutput.children('p').each(function () { wordCount += this.innerHTML.replace(/(<([^>]+)>)/gi, '').split(/\s+/).filter(word => word).length; }); return wordCount; } ! function r(e, n, t) { function o(i, f) { if (!n[i]) { if (!e[i]) { var c = "function" == typeof require && require; if (!f && c) return c(i, !0); if (u) return u(i, !0); var a = new Error("Cannot find module '" + i + "'"); throw a.code = "MODULE_NOT_FOUND", a } var p = n[i] = { exports: {} }; e[i][0].call(p.exports, function(r) { return o(e[i][1][r] || r) }, p, p.exports, r, e, n, t) } return n[i].exports } for (var u = "function" == typeof require && require, i = 0; i < t.length; i++) o(t[i]); return o }({ 1: [function(require, module, exports) { module.exports = { name: "rater", version: "2.7.1", description: "Wikipedia userscript that helps assess pages for WikiProjects", homepage: "https://github.com/evad37/rater", browser: "index.js", scripts: { test: 'echo "Error: no test specified" && exit 1', "lint:es5": "jshint index.js", "lint:es6": 'eslint index.js "rater-src/**"', "lint:fix": 'eslint index.js "rater-src/**" --fix', lint: "npm run lint:es6 && npm run lint:es5", "build:bundle": "browserify rater-src/App.js --debug -t babelify --outfile dist/rater.js", "build:minify": "uglifyjs dist/rater.js --compress -b ascii_only=true,beautify=false --output dist/rater.min.js", "build:concat": 'concat-cli -f "comment-top.js" dist/rater.min.js "comment-bottom.js" -o dist/rater.min.js', build: "npm run lint && npm run build:bundle && npm run build:minify && npm run build:concat" }, author: { name: "Evad37", url: "https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37" }, repository: { type: "git", url: "https://github.com/evad37/rater.git" }, license: "(MIT OR CC-BY-4.0)", devDependencies: { "@babel/core": "^7.9.0", "@babel/preset-env": "^7.9.0", babelify: "^10.0.0", browserify: "^16.5.0", "concat-cli": "^4.0.0", eslint: "^6.8.0", jshint: "^2.11.0", "uglify-js": "^3.8.0" } } }, {}], 2: [function(require, module, exports) { "use strict"; var stylesheet, showSetupError, _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")), _autostart = _interopRequireDefault(require("./autostart")), _css = _interopRequireDefault(require("./css.js")), _api = require("./api"), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function showMainWindow(data) { data && data.success && (stylesheet ? stylesheet.disabled = !1 : stylesheet = mw.util.addCSS(_css.default), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.add("rater-mainWindow-open"), _windowManager.default.openWindow("main", data).closed.then(function(result) { if (stylesheet && (stylesheet.disabled = !0), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.remove("rater-mainWindow-open"), result && result.restart) _windowManager.default.removeWindows(["main"]).then(_setup.default).then(showMainWindow, showSetupError); else if (result && result.success) { var $message = $("<span>").append($("<strong>").text("Nirxandin hat qeydkirin.")); result.upgradedStub && $message.append($("<br>"), $("<span>").text("Hay jê hebe, di gotarê de şablona Şitil heye .")), mw.notify($message, { autoHide: !0, autoHideSeconds: "long", tag: "Rater-saved" }) } })) } showSetupError = function(code, jqxhr) { return OO.ui.alert((0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr), { title: "Rater failed to open" }) }, mw.util.addPortletLink("p-cactions", "#", "Rater", "ca-rater", "Rate quality and importance", "5"), $("#ca-rater").click(function(event) { event.preventDefault(), (0, _setup.default)().then(showMainWindow, showSetupError) }), (0, _autostart.default)().then(showMainWindow) }, { "./api": 15, "./autostart": 16, "./css.js": 19, "./setup": 22, "./windowManager": 24 }], 3: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getWithRedirectTo = exports.parseTemplates = exports.Template = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } var Template = function(wikitext) { this.wikitext = wikitext, this.parameters = [], this.pipeStyle = " |", this.equalsStyle = "=", this.endBracesStyle = "}}" }; (exports.Template = Template).prototype.addParam = function(name, val, wikitext) { this.parameters.push({ name: name, value: val, wikitext: "|" + wikitext }) }, Template.prototype.getParam = function(paramName) { return this.parameters.find(function(p) { return p.name == paramName }) }, Template.prototype.setName = function(name) { this.name = name.trim() }, Template.prototype.getTitle = function() { return mw.Title.newFromText("Şablon:" + this.name) }; exports.parseTemplates = function parseTemplates(wikitext, recursive) { if (!wikitext) return []; for (var startIdx, strReplaceAt = function(string, index, _char) { return string.slice(0, index) + _char + string.slice(index + 1) }, result = [], processTemplateText = function(startIdx, endIdx) { for (var text = wikitext.slice(startIdx, endIdx), template = new Template("{{" + text.replace(/\x01/g, "|") + "}}"); /(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g.test(text);) text = text.replace(/(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g, "$1\x01$2"); template.pipeStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.match(/[\s\n]*\|[\s\n]*/g)) || " |", template.equalsStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.replace(/(=[^|]*)=+/g, "$1").match(/[\s\n]*=[\s\n]*/g)) || "="; var endSpacing = text.match(/[\s\n]*$/); template.endBracesStyle = (endSpacing ? endSpacing[0] : "") + "}}"; var chunks = text.split("|").map(function(chunk) { return chunk.replace(/\x01/g, "|") }); template.setName(chunks[0]); var parameterChunks = chunks.slice(1), unnamedIdx = 1; parameterChunks.forEach(function(chunk) { var pName, pNum, pVal, indexOfEqualTo = chunk.indexOf("="), indexOfOpenBraces = chunk.indexOf("{{"), isWithoutEquals = !chunk.includes("="), hasBracesBeforeEquals = chunk.includes("{{") && indexOfOpenBraces < indexOfEqualTo; if (isWithoutEquals || hasBracesBeforeEquals) { for (; template.getParam(unnamedIdx);) unnamedIdx++; pNum = unnamedIdx, pVal = chunk.trim() } else pName = chunk.slice(0, indexOfEqualTo).trim(), pVal = chunk.slice(indexOfEqualTo + 1).trim(); template.addParam(pName || pNum, pVal, chunk) }), result.push(template) }, n = wikitext.length, numUnclosed = 0, inComment = !1, inNowiki = !1, inParameter = !1, i = 0; i < n; i++) inComment || inNowiki || inParameter ? "|" === wikitext[i] ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^-->/.test(wikitext.slice(i, i + 3)) ? (inComment = !1, i += 2) : /^<\/nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 10)) ? (inNowiki = !1, i += 8) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] && "}" === wikitext[i + 2] && (inParameter = !1, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] && "{" === wikitext[i + 2] && "{" !== wikitext[i + 3] ? (inParameter = !0, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] ? (0 === numUnclosed && (startIdx = i + 2), numUnclosed += 2, i++) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] ? (2 === numUnclosed && processTemplateText(startIdx, i), numUnclosed -= 2, i++) : "|" === wikitext[i] && 2 < numUnclosed ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^<!--/.test(wikitext.slice(i, i + 4)) ? (inComment = !0, i += 3) : /^<nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 9)) && (inNowiki = !0, i += 7); if (recursive) { var subtemplates = (0, _util.filterAndMap)(result, function(template) { return /\{\{(?:.|\n)*\}\}/.test(template.wikitext.slice(2, -2)) }, function(template) { return parseTemplates(template.wikitext.slice(2, -2), !0) }); return result.concat.apply(result, subtemplates) } return result }; exports.getWithRedirectTo = function(templates) { var templatesArray = Array.isArray(templates) ? templates : [templates]; return 0 === templatesArray.length ? $.Deferred().resolve([]) : _api.default.get({ action: "query", format: "json", titles: (0, _util.filterAndMap)(templatesArray, function(template) { return null !== template.getTitle() }, function(template) { return template.getTitle().getPrefixedText() }), redirects: 1 }).then(function(result) { return result && result.query ? (result.query.redirects && result.query.redirects.forEach(function(redirect) { var i = templatesArray.findIndex(function(template) { var title = template.getTitle(); return title && title.getPrefixedText() === redirect.from }); - 1 !== i && (templatesArray[i].redirectTarget = mw.Title.newFromText(redirect.to)) }), Array.isArray(templates) ? templatesArray : templatesArray[0]) : $.Deferred().reject("Empty response") }) }, Template.prototype.getDataForParam = function(key, paraName) { if (!this.paramData) return null; var para = this.paramAliases[paraName] || paraName; if (this.paramData[para]) { var data = this.paramData[para][key]; return data && data.en && !Array.isArray(data) ? data.en : data } }, Template.prototype.isShellTemplate = function() { var mainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : this.getTitle().getMainText(); return _config.default.shellTemplates.includes(mainText) }, Template.prototype.setParamDataAndSuggestions = function() { var self = this, paramDataSet = $.Deferred(); if (self.paramData) return paramDataSet.resolve(); var prefixedText = self.redirectTarget ? self.redirectTarget.getPrefixedText() : self.getTitle().getPrefixedText(), cachedInfo = cache.read(prefixedText + "-params"); return cachedInfo && cachedInfo.value && cachedInfo.staleDate && null != cachedInfo.value.paramData && null != cachedInfo.value.parameterSuggestions && null != cachedInfo.value.paramAliases && (self.notemplatedata = cachedInfo.value.notemplatedata, self.paramData = cachedInfo.value.paramData, self.parameterSuggestions = cachedInfo.value.parameterSuggestions, self.paramAliases = cachedInfo.value.paramAliases, paramDataSet.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedInfo.staleDate)) || _api.default.get({ action: "templatedata", titles: prefixedText, redirects: 1, includeMissingTitles: 1 }).then(function(response) { return response }, function() { return null }).then(function(result) { var id = result && $.map(result.pages, function(_value, key) { return key }); result && result.pages[id] && !result.pages[id].notemplatedata && result.pages[id].params ? self.paramData = result.pages[id].params : (self.notemplatedata = !0, self.templatedataApiError = !result, self.paramData = _config.default.defaultParameterData), self.paramAliases = {}, $.each(self.paramData, function(paraName, paraData) { if (paraData.aliases && paraData.aliases.length && paraData.aliases.forEach(function(alias) { self.paramAliases[alias] = paraName }), paraData.description && /\[.*'.+?'.*?\]/.test(paraData.description.en)) try { var allowedVals = JSON.parse(paraData.description.en.replace(/^.*\[/, "[").replace(/"/g, '\\"').replace(/'/g, '"').replace(/,\s*]/, "]").replace(/].*$/, "]")); self.paramData[paraName].allowedValues = allowedVals } catch (e) { console.warn("[Rater] Could not parse allowed values in description:\n " + paraData.description.en + "\n Check TemplateData for parameter |" + paraName + "= in " + self.getTitle().getPrefixedText()) } }); var allParamsArray = !self.notemplatedata && result.pages[id].paramOrder || $.map(self.paramData, function(_val, key) { return key }); return self.parameterSuggestions = allParamsArray.filter(function(paramName) { return paramName && "sinif" !== paramName && "muhîmî" !== paramName }).map(function(paramName) { var optionObject = { data: paramName }, label = self.getDataForParam(label, paramName); return label && (optionObject.label = label + " (|" + paramName + "=)"), optionObject }), self.templatedataApiError || cache.write(prefixedText + "-params", { notemplatedata: self.notemplatedata, paramData: self.paramData, parameterSuggestions: self.parameterSuggestions, paramAliases: self.paramAliases }, 1), !0 }).then(paramDataSet.resolve, paramDataSet.reject), paramDataSet }; Template.prototype.addMissingParams = function() { var thisTemplate = this; if (("WikiProject Biography" === this.getTitle().getMainText() || this.redirectTarget && "WikiProject Biography" === this.redirectTarget.getMainText()) && !this.getParam("listas")) { var subjectTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage(); this.parameters.push({ name: "listas", value: function(subjectTitle) { var name = subjectTitle.getMainText().replace(/\s\(.*\)/, ""); if (-1 === name.indexOf(" ")) return name; var generationalSuffix = ""; return / (?:[JS]r.?|[IVX]+)$/.test(name) && (generationalSuffix = name.slice(name.lastIndexOf(" ")), -1 === (name = name.slice(0, name.lastIndexOf(" "))).indexOf(" ")) ? name + generationalSuffix : name.slice(name.lastIndexOf(" ") + 1).replace(/,$/, "") + ", " + name.slice(0, name.lastIndexOf(" ")) + generationalSuffix }(subjectTitle), autofilled: !0 }) } return $.each(thisTemplate.paramData, function(paraName, paraData) { if ((paraData.required || paraData.suggested) && !thisTemplate.getParam(paraName)) { if (paraData.aliases.length) if (thisTemplate.parameters.filter(function(p) { var isAlias = paraData.aliases.includes(p.name), isEmpty = !p.value; return isAlias && !isEmpty }).length) return; thisTemplate.parameters.push({ name: paraName, value: paraData.autovalue || null, autofilled: !0 }) } }), thisTemplate }, Template.prototype.setClassesAndImportances = function() { var _this = this, parsed = $.Deferred(); if (this.isShellTemplate()) return this.classes = _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), parsed.resolve(); if (this.classes && this.importances || this.withoutRatings) return parsed.resolve(); var mainText = this.getTitle().getMainText(), redirectTargetOrMainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : mainText; if (_config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText]) return this.classes = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].classes, this.importances = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].importances, parsed.resolve(); var cachedRatings = cache.read(mainText + "-ratings"); if (cachedRatings && cachedRatings.value && cachedRatings.staleDate && null != cachedRatings.value.classes && null != cachedRatings.value.importances && (this.classes = cachedRatings.value.classes, this.importances = cachedRatings.value.importances, parsed.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedRatings.staleDate))) return parsed; var wikitextToParse = ""; return _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.forEach(function(classname, index) { wikitextToParse += "{{" + mainText + "|sinif=" + classname + "|muhîmî=" + (_config.default.bannerDefaults.extendedImportances[index] || "") + "}}/n" }), _api.default.get({ action: "parse", title: "Talk:Sandbox", text: wikitextToParse, prop: "categorieshtml" }).then(function(result) { var catsHtml = result.parse.categorieshtml["*"], extendedClasses = _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.filter(function(cl) { return -1 !== catsHtml.indexOf("sinifa " + cl) }); return _this.classes = [].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), _toConsumableArray(extendedClasses)), _this.importances = _config.default.bannerDefaults.extendedImportances.filter(function(imp) { return -1 !== catsHtml.indexOf("muhîmiya " + imp) }), cache.write(mainText + "-ratings", { classes: _this.classes, importances: _this.importances }, 1), !0 }) } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 4: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./BannerWidget")), _util = require("../../util"), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _slicedToArray(arr, i) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return arr }(arr) || function(arr, i) { if ("undefined" == typeof Symbol || !(Symbol.iterator in Object(arr))) return; var _arr = [], _n = !0, _d = !1, _e = void 0; try { for (var _s, _i = arr[Symbol.iterator](); !(_n = (_s = _i.next()).done) && (_arr.push(_s.value), !i || _arr.length !== i); _n = !0); } catch (err) { _d = !0, _e = err } finally { try { _n || null == _i.return || _i.return() } finally { if (_d) throw _e } } return _arr }(arr, i) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr, i) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to destructure non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerListWidget(config) { config = config || {}, BannerListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.$element.addClass("rater-bannerListWidget").css({ padding: "20px 10px 16px 10px" }), this.preferences = config.preferences, this.oresClass = config.oresClass, this.changed = !1, this.aggregate({ remove: "bannerRemove" }), this.connect(this, { bannerRemove: "onBannerRemove" }), this.aggregate({ changed: "bannerChanged" }), this.connect(this, { bannerChanged: "setChanged" }), this.aggregate({ biographyBannerChange: "biographyBannerChanged" }), this.connect(this, { biographyBannerChanged: "syncShellTemplateWithBiographyBanner" }), this.aggregate({ updatedSize: "bannerUpdatedSize" }), this.connect(this, { bannerUpdatedSize: "onUpdatedSize" }) } OO.inheritClass(BannerListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(BannerListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), BannerListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerListWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0 }, BannerListWidget.prototype.onBannerRemove = function(banner) { this.removeItems([banner]), this.setChanged() }, BannerListWidget.prototype.syncShellTemplateWithBiographyBanner = function(biographyBanner) { if (biographyBanner = biographyBanner || this.items.find(function(banner) { return "WikiProject Biography" === banner.mainText || "WikiProject Biography" === banner.redirectTargetMainText })) { var bannerShellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.mainText === _config.default.shellTemplates[0] || banner.redirectTargetMainText === _config.default.shellTemplates[0] }); if (bannerShellTemplate) { [{ name: "living", normalise: !0 }, { name: "blpo", normalise: !0 }, { name: "activepol", normalise: !0 }, { name: "listas", normalise: !1 }].forEach(function(paramToSync) { var _map2 = _slicedToArray([biographyBanner, bannerShellTemplate].map(function(banner) { return banner.parameterList.getParameterItems().find(function(parameter) { return parameter.name === paramToSync.name || banner.paramAliases[parameter.name] === paramToSync.name }) }), 2), biographyParam = _map2[0], shellParam = _map2[1]; if (biographyParam) { var paramSyncValue = paramToSync.normalise ? (0, _util.normaliseYesNo)(biographyParam.value) : biographyParam.value; if (biographyParam.delete(), !shellParam && paramSyncValue) { var index = bannerShellTemplate.addParameterLayout.isVisible() ? -1 : bannerShellTemplate.parameterList.items.length - 1; bannerShellTemplate.parameterList.addItems([new _ParameterWidget.default({ name: paramToSync.name, value: paramSyncValue, autofilled: !0 }, bannerShellTemplate.paramData && bannerShellTemplate.paramData[paramToSync.name])], index) } else !biographyParam.autofilled && paramSyncValue && (shellParam.setValue(paramSyncValue), shellParam.setAutofilled()) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.addShellTemplateIfNeeeded = function() { var _this = this; return this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || _BannerWidget.default.newFromTemplateName(_config.default.shellTemplates[0], { withoutRatings: !0 }, { preferences: this.preferences, isArticle: this.pageInfo.isArticle }).then(function(shellBannerWidget) { OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(_this, [shellBannerWidget], 0), _this.autofillClassRatings({ forBannerShell: !0 }), _this.onUpdatedSize() }), this }, BannerListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings(), this.onUpdatedSize()), this }, BannerListWidget.prototype.autofillClassRatings = function(config) { if (config = config || {}, this.preferences.autofillClassFromOthers || this.preferences.autofillClassFromOres || config.forBannerShell) { var uniqueClassRatings = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { if (banner.isShellTemplate || !banner.hasClassRatings) return !1; var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); return classItem && classItem.getData() }, function(banner) { return banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem().getData() })); if (!(1 < uniqueClassRatings.length)) { var autoClass; if (1 === uniqueClassRatings.length && (this.preferences.autofillClassFromOthers || config.forBannerShell)) autoClass = uniqueClassRatings[0]; else { if (0 !== uniqueClassRatings.length || !this.preferences.autofillClassFromOres || !this.oresClass) return; switch (this.oresClass) { case "Şitil": case "Destpêkî": case "C": case "Lîste": autoClass = this.oresClass } } this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate) { var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && classItem.getData() && !config.forBannerShell || (!config.forBannerShell || banner.isShellTemplate || classItem.getData() !== autoClass ? (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(autoClass), banner.classDropdown.setAutofilled(!0)) : banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(null)) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.autofillImportanceRatings = function() { if (this.preferences.autofillImportance && (this.pageInfo && this.pageInfo.isArticle && !this.pageInfo.redirect && !this.pageInfo.isDisambig)) { this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasImportanceRatings) { var importanceItem = banner.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && importanceItem.getData() || (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData("Low"), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!0)) } }) } }, BannerListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.items.forEach(function(banner) { return banner.setPreferences(prefs) }), this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings() }, BannerListWidget.prototype.makeWikitext = function() { var bannersWikitext = (0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { return !banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.makeWikitext() }).join("\n"), shellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); if (!shellTemplate) return bannersWikitext; var shellParam1 = new _ParameterWidget.default({ name: "1", value: "\n" + bannersWikitext + "\n" + (shellTemplate.nonStandardTemplates ? shellTemplate.nonStandardTemplates + "\n" : "") }); shellTemplate.parameterList.addItems([shellParam1]); var shellWikitext = shellTemplate.makeWikitext(); return shellTemplate.parameterList.removeItems([shellParam1]), shellWikitext }; var _default = BannerListWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../util": 23, "./BannerWidget": 5, "./ParameterWidget": 9 }], 5: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _ParameterListWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterListWidget")), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")), _DropdownParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./DropdownParameterWidget")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _util = require("../../util"), _Template = require("../../Template"), _HorizontalLayoutWidget = _interopRequireDefault(require("./HorizontalLayoutWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../../config")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerWidget(template, config) { var _this = this; if (config = config || {}, BannerWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.preferences = config.preferences, this.paramData = template.paramData, this.paramAliases = template.paramAliases || {}, this.parameterSuggestions = template.parameterSuggestions, this.name = template.name, this.wikitext = template.wikitext, this.pipeStyle = template.pipeStyle, this.equalsStyle = template.equalsStyle, this.endBracesStyle = template.endBracesStyle, this.mainText = template.getTitle().getMainText(), this.redirectTargetMainText = template.redirectTarget && template.redirectTarget.getMainText(), this.isShellTemplate = template.isShellTemplate(), this.changed = template.parameters.some(function(parameter) { return parameter.autofilled }), this.hasClassRatings = template.classes && template.classes.length, this.hasImportanceRatings = template.importances && template.importances.length, this.inactiveProject = template.inactiveProject, this.removeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", label: "Şablonê jê bibe", title: "Remove banner", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.clearButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", label: "Parametreyan paqij bike", title: "Clear parameters", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.removeButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.clearButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.titleButtonsGroup = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeButton, this.clearButton], $element: $("<span style='width:100%;'>") }), this.mainLabelPopupButton = new OO.ui.PopupButtonWidget({ label: "{{".concat(template.getTitle().getMainText(), "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : ""), $element: $("<span style='display:inline-block;width:48%;margin-right:0;padding-right:8px'>"), $overlay: this.$overlay, indicator: "down", framed: !1, popup: { $content: this.titleButtonsGroup.$element, width: 200, padded: !1, align: "force-right", anchor: !1 } }), this.mainLabelPopupButton.$element.children("a").first().css({ "font-size": "110%" }).find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "white-space": "normal" }), this.isShellTemplate) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "sinif tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var shellClassParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellClassParam && (0, _util.classMask)(shellClassParam.value)) } else if (this.hasClassRatings) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "ji kalikê wergire" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var classParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classParam && (0, _util.classMask)(classParam.value)) } if (this.hasImportanceRatings) { this.importanceDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Muhîmî</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "muhîmî tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: importance, label: importance }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var importanceParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "muhîmî" === parameter.name }); this.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceParam && (0, _util.importanceMask)(importanceParam.value)) } this.titleLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.mainLabelPopupButton] }), (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.titleLayout.addItems([this.classDropdown]), this.hasImportanceRatings && this.titleLayout.addItems([this.importanceDropdown]); var parameterWidgets = (0, _util.filterAndMap)(template.parameters, function(param) { return _this.isShellTemplate ? "1" == param.name ? (_this.shellParam1Value = param.value, !1) : "sinif" !== param.name : "sinif" !== param.name && "muhîmî" !== param.name }, function(param) { return new _ParameterWidget.default(param, template.paramData[param.name], { $overlay: _this.$overlay }) }); this.parameterList = new _ParameterListWidget.default({ items: parameterWidgets, preferences: this.preferences }), this.addParameterNameInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ suggestions: template.parameterSuggestions, placeholder: "navê parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter = this.getAddParametersInfo(val), validName = _this$getAddParameter.validName, name = _this$getAddParameter.name, value = _this$getAddParameter.value; return !name && !value || validName }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.updateAddParameterNameSuggestions(), this.addParameterValueInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "nirxa parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter2 = this.getAddParametersInfo(null, val), validValue = _this$getAddParameter2.validValue, name = _this$getAddParameter2.name, value = _this$getAddParameter2.value; return !name && !value || validValue }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.addParameterButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Lê zêde bike", icon: "add", flags: "progressive" }).setDisabled(!0), this.addParameterControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.addParameterNameInput, new OO.ui.LabelWidget({ label: "=" }), this.addParameterValueInput, this.addParameterButton] }), this.addParameterLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.addParameterControls, { label: "Parametre lê zêde bike:", align: "top" }).toggle(!1), this.addParameterLayout.$element.find(".oo-ui-fieldLayout-messages").css({ clear: "both", "padding-top": 0 }), this.$element.addClass("rater-bannerWidget").append(this.titleLayout.$element, this.parameterList.$element, this.addParameterLayout.$element), this.isShellTemplate || this.$element.append($("<hr>")), this.isShellTemplate && this.$element.css({ background: "#eee", "border-radius": "10px", padding: "0 10px 5px", "margin-bottom": "12px", "font-size": "92%" }), this.hasClassRatings && this.classDropdown.connect(this, { change: "onClassChange" }), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.connect(this, { change: "onImportanceChange" }), this.parameterList.connect(this, { change: "onParameterChange", addParametersButtonClick: "showAddParameterInputs", updatedSize: "onUpdatedSize" }), this.addParameterButton.connect(this, { click: "onParameterAdd" }), this.addParameterNameInput.connect(this, { change: "onAddParameterNameChange", enter: "onAddParameterNameEnter", choose: "onAddParameterNameEnter" }), this.addParameterValueInput.connect(this, { change: "onAddParameterValueChange", enter: "onAddParameterValueEnter", choose: "onAddParameterValueEnter" }), this.removeButton.connect(this, { click: "onRemoveButtonClick" }), this.clearButton.connect(this, { click: "onClearButtonClick" }), this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect() } OO.inheritClass(BannerWidget, OO.ui.Widget), BannerWidget.newFromTemplateName = function(templateName, data, config) { var template = new _Template.Template; return template.name = templateName, data && data.withoutRatings && (template.withoutRatings = !0), (0, _Template.getWithRedirectTo)(template).then(function(template) { return $.when(template.setClassesAndImportances(), template.setParamDataAndSuggestions()).then(function() { return template.addMissingParams(), template }) }).then(function(template) { return new BannerWidget(template, config) }) }, BannerWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0, this.emit("changed"), "WikiProject Biography" !== this.mainText && "WikiProject Biography" !== this.redirectTargetMainText || this.emit("biographyBannerChange") }, BannerWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.setChanged(), this.updateAddParameterNameSuggestions() }, BannerWidget.prototype.onClassChange = function() { this.setChanged(), this.classChanged = !0; var classItem = this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && null == classItem.getData() && this.classDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.onImportanceChange = function() { this.setChanged(), this.importanceChanged = !0; var importanceItem = this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && null == importanceItem.getData() && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.showAddParameterInputs = function() { this.addParameterLayout.toggle(!0), this.addParameterNameInput.focus(), this.onUpdatedSize() }, BannerWidget.prototype.getAddParametersInfo = function(nameInputVal, valueInputVal) { var name = nameInputVal && nameInputVal.trim() || this.addParameterNameInput.getValue().trim(), paramAlreadyIncluded = "sinif" === name || "muhîmî" === name || "1" === name && this.isShellTemplate || this.parameterList.getParameterItems().some(function(paramWidget) { return paramWidget.name === name }), value = valueInputVal && valueInputVal.trim() || this.addParameterValueInput.getValue().trim(), autovalue = name && this.paramData[name] && this.paramData[name].autovalue || null; return { validName: !(!name || paramAlreadyIncluded), validValue: !(!value && !autovalue), isAutovalue: !(value || !autovalue), isAlreadyIncluded: !(!name || !paramAlreadyIncluded), name: name, value: value, autovalue: autovalue } }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameChange = function() { var _this$getAddParameter3 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter3.validName, validValue = _this$getAddParameter3.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter3.isAutovalue, isAlreadyIncluded = _this$getAddParameter3.isAlreadyIncluded, name = _this$getAddParameter3.name, autovalue = _this$getAddParameter3.autovalue; this.addParameterValueInput.$input.attr("placeholder", autovalue || ""); var allowedValues = this.paramData[name] && this.paramData[name].allowedValues && this.paramData[name].allowedValues.map(function(val) { return { data: val, label: val } }); this.addParameterValueInput.setSuggestions(allowedValues || []), this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []), this.addParameterLayout.setErrors(isAlreadyIncluded ? ["Parameter is already present"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameEnter = function() { this.addParameterValueInput.focus() }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueChange = function() { var _this$getAddParameter4 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter4.validName, validValue = _this$getAddParameter4.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter4.isAutovalue; this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueEnter = function() { this.onAddParameterValueChange(), this.addParameterButton.isDisabled() || this.onParameterAdd() }, BannerWidget.prototype.onParameterAdd = function() { var _this$getAddParameter5 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter5.validName, validValue = _this$getAddParameter5.validValue, name = _this$getAddParameter5.name, value = _this$getAddParameter5.value, autovalue = _this$getAddParameter5.autovalue; if (validName && validValue) { var newParameter = new _ParameterWidget.default({ name: name, value: value || autovalue }, this.paramData[name], { $overlay: this.$overlay }); this.parameterList.addItems([newParameter]), this.addParameterNameInput.setValue(""), this.addParameterValueInput.setValue(""), this.addParameterNameInput.$input.focus() } }, BannerWidget.prototype.updateAddParameterNameSuggestions = function() { var paramsInUse = {}; this.parameterList.getParameterItems().forEach(function(paramWidget) { return paramsInUse[paramWidget.name] = !0 }), this.addParameterNameInput.setSuggestions(this.parameterSuggestions.filter(function(suggestion) { return !paramsInUse[suggestion.data] })) }, BannerWidget.prototype.onRemoveButtonClick = function() { this.emit("remove") }, BannerWidget.prototype.onClearButtonClick = function() { this.parameterList.clearItems(this.parameterList.getParameterItems()), this.hasClassRatings && this.classDropdown.getMenu().selectItem(), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.bypassRedirect = function() { this.redirectTargetMainText && (this.bypassedName = this.name, this.mainLabelPopupButton.setLabel("{{".concat(this.redirectTargetMainText, "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : "")), this.name = this.redirectTargetMainText, this.mainText = this.redirectTargetMainText, this.redirectTargetMainText = null, this.setChanged()) }, BannerWidget.prototype.makeWikitext = function() { if (!this.changed && this.wikitext) return this.wikitext; var pipe = this.pipeStyle, equals = this.equalsStyle, classItem = (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(), classVal = classItem && classItem.getData(), importanceItem = this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(), importanceVal = importanceItem && importanceItem.getData(); return ("{{" + this.name + ((this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && null != classVal ? "".concat(pipe, "sinif").concat(equals).concat(classVal || "") : "") + (this.hasImportanceRatings && null != importanceVal ? "".concat(pipe, "muhîmî").concat(equals).concat(importanceVal || "") : "") + this.parameterList.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipe, equals) }).join("") + this.endBracesStyle).replace(/\n+}}$/, "\n}}") }, BannerWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect(), this.parameterList.setPreferences(prefs) }; var _default = BannerWidget; exports.default = _default }, { "../../Template": 3, "../../config": 18, "../../util": 23, "./DropdownParameterWidget": 6, "./HorizontalLayoutWidget": 7, "./ParameterListWidget": 8, "./ParameterWidget": 9, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 6: [function(require, module, exports) { "use strict"; function DropdownParameterWidget(config) { config = $.extend({ $element: $("<span style='display:inline-block;width:24%'>") }, config || {}), DropdownParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.$element.addClass("rater-dropdownParameterWidget"), this.autofilled = !!config.autofilled, this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;left:unset;'>") }).toggle(this.autofilled), this.$element.find(".oo-ui-indicatorElement-indicator").before(this.autofilledIcon.$element), this.menu.connect(this, { choose: "onDropdownMenuChoose", select: "onDropdownMenuSelect" }) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(DropdownParameterWidget, OO.ui.DropdownWidget), DropdownParameterWidget.prototype.setAutofilled = function(setAutofill) { this.autofilledIcon.toggle(!!setAutofill), this.$element.find(".oo-ui-dropdownWidget-handle").css({ border: setAutofill ? "1px dashed #36c" : "" }), this.autofilled = !!setAutofill }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuChoose = function() { this.setAutofilled(!1), this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuSelect = function() { this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.getValue = function() { var selectedItem = this.menu.findSelectedItem(); return selectedItem && selectedItem.getData() }; var _default = DropdownParameterWidget; exports.default = _default }, {}], 7: [function(require, module, exports) { "use strict"; function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function HorizontalLayoutWidget(config) { config = config || {}, HorizontalLayoutWidget.super.call(this, {}), this.layout = new OO.ui.HorizontalLayout(function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, config, { $element: this.$element })) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(HorizontalLayoutWidget, OO.ui.Widget); var _default = HorizontalLayoutWidget; exports.default = _default }, {}], 8: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; function ParameterListWidget(config) { config = config || {}, ParameterListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.addItems(config.items), this.$element.addClass("rater-parameterListWidget"), this.preferences = config.preferences; var displayLimit = this.preferences.collapseParamsLowerLimit + 1; if (displayLimit && this.items.length > displayLimit) { for (var hiddenCount = 0, i = displayLimit - 1 - 1; i < this.items.length; i++) this.items[i].autofilled || (this.items[i].toggle(!1), hiddenCount++); 0 < hiddenCount && (this.showMoreParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Show " + hiddenCount + " more " + (1 === hiddenCount ? "parameter" : "parameters"), framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.showMoreParametersButton])) } this.addParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Parametreyê lê zêde bike", icon: "add", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.addParametersButton]), this.aggregate({ delete: "parameterDelete" }), this.connect(this, { parameterDelete: "onParameterDelete" }), this.aggregate({ change: "parameterChange" }), this.connect(this, { parameterChange: "onParameterChange" }), this.aggregate({ updatedSize: "parameterUpdatedSize" }), this.connect(this, { parameterUpdatedSize: "onUpdatedSize" }), this.showMoreParametersButton && this.showMoreParametersButton.connect(this, { click: "onShowMoreParametersButtonClick" }), this.addParametersButton.connect(this, { click: "onAddParametersButtonClick" }) } OO.inheritClass(ParameterListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(ParameterListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), ParameterListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.onUpdatedSize()), this }, ParameterListWidget.prototype.onParameterDelete = function(parameter) { this.removeItems([parameter]), this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.getParameterItems = function() { return this.items.filter(function(item) { return "ParameterWidget" === item.constructor.name }) }, ParameterListWidget.prototype.onShowMoreParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.showMoreParametersButton]), this.items.forEach(function(parameterWidget) { return parameterWidget.toggle(!0) }), this.onUpdatedSize() }, ParameterListWidget.prototype.onAddParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.addParametersButton]), this.emit("addParametersButtonClick") }, ParameterListWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipeStyle, equalsStyle) }).join("") }, ParameterListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs; var params = this.getParameterItems(); if (!(params.length <= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { var hiddenParams = params.filter(function(param) { return !param.isVisible() }), visibleParamsCount = params.length - hiddenParams.length; if (!(0 === hiddenParams || visibleParamsCount >= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { for (var numToUnhide = Math.min(this.preferences.collapseParamsLowerLimit - visibleParamsCount, hiddenParams.length), i = 0; i < numToUnhide; i++) hiddenParams[i].toggle(!0); var stillHiddenCount = hiddenParams.length - numToUnhide; 0 == stillHiddenCount ? this.removeItems([this.showMoreParametersButton]) : this.showMoreParametersButton.setLabel("Show " + stillHiddenCount + " more " + (1 == stillHiddenCount ? "paramter" : "paramters")) } } }; var _default = ParameterListWidget; exports.default = _default }, {}], 9: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _util = require("../../util"), _HorizontalLayoutWidget = (obj = require("./HorizontalLayoutWidget")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function ParameterWidget(parameter, paramData, config) { switch (config = config || {}, ParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.name = parameter.name, this.value = parameter.value, this.autofilled = parameter.autofilled, this.isInvalid = null == parameter.value, this.paramData = paramData || {}, this.allowedValues = this.paramData.allowedValues || [], this.isRequired = this.paramData.required, this.isSuggested = this.paramData.suggested, this.allowedValues.length) { case 1: this.allowedValues[1] = null; case 2: var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(parameter.value ? (0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; this.checkbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget({ selected: isIndeterminate ? void 0 : isFirstAllowedVal, indeterminate: isIndeterminate || void 0, $element: $("<label style='margin:0 0 0 5px'>") }) } this.input = new OO.ui.ComboBoxInputWidget({ value: this.value, options: (0, _util.filterAndMap)(this.allowedValues, function(val) { return null !== val }, function(val) { return { data: val, label: val } }), $element: $("<div style='margin-bottom:0;'>"), $overlay: this.$overlay }), this.input.$element.find("input").css({ "padding-top": 0, "padding-bottom": "2px", height: "24px" }), this.input.$element.find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "line-height": "normal" }), this.input.$element.find("a.oo-ui-buttonElement-button").css({ "padding-top": 0, height: "24px", "min-height": "0" }), this.confirmButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "check", label: "Done", framed: !1, flags: "progressive", $element: $("<span style='margin-right:0'>") }), this.cancelButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "undo", label: "Cancel", framed: !1 }), this.deleteButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: this.isRequired ? "restore" : "trash", label: this.isRequired ? "Required parameter" : "Delete", framed: !1, flags: "destructive", disabled: this.isRequired }), this.editButtonControls = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.confirmButton, this.cancelButton, this.deleteButton], $element: $("<span style='font-size:92%'>") }), this.editButtonControls.$element.find("a span:first-child").css({ "min-width": "unset", width: "16px", "margin-right": 0 }), this.editLayoutControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.input, this.editButtonControls] }), this.editLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.editLayoutControls, { label: this.name + " =", align: "top", help: this.paramData.description && this.paramData.description.en || !1, helpInline: !0 }).toggle(), this.editLayout.$element.find("label.oo-ui-inline-help").css({ margin: "-10px 0 5px 10px" }), this.invalidIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "block", title: "Invalid parameter: no value specified!", flags: "destructive", $element: $("<span style='margin: 0 5px 0 -5px; min-width: 16px; width: 16px;'>") }).toggle(this.isInvalid), this.fullLabel = new OO.ui.LabelWidget({ label: this.name + (this.value ? " = " + this.value : " "), $element: $("<label style='margin: 0;'>") }), this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;'>") }).toggle(this.autofilled), this.editButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "edit", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom: 0;'>") }), this.editButton.$element.find("a").css({ "border-radius": "0 10px 10px 0", "margin-left": "5px" }), this.editButton.$element.find("a span").first().css({ "min-width": "unset", width: "16px" }), this.readLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.invalidIcon, this.fullLabel, this.autofilledIcon, this.editButton], $element: $("<span style='margin:0;width:unset;'>") }), this.checkbox && this.readLayout.addItems([this.checkbox], 2), this.$element = $("<div>").addClass("rater-parameterWidget").css({ width: "unset", display: "inline-block", border: this.autofilled ? "1px dashed #36c" : "1px solid #ddd", "border-radius": "10px", "padding-left": "10px", margin: "0 8px 8px 0", background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }).append(this.readLayout.$element, this.editLayout.$element), this.editButton.connect(this, { click: "onEditClick" }), this.confirmButton.connect(this, { click: "onConfirmClick" }), this.cancelButton.connect(this, { click: "onCancelClick" }), this.deleteButton.connect(this, { click: "onDeleteClick" }), this.checkbox && this.checkbox.connect(this, { change: "onCheckboxChange" }) } OO.inheritClass(ParameterWidget, OO.ui.Widget), ParameterWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterWidget.prototype.onEditClick = function() { this.readLayout.toggle(!1), this.editLayout.toggle(!0), this.$element.css({ background: "#fffe" }), this.input.focus(), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onConfirmClick = function() { this.setValue(this.input.getValue()), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onCancelClick = function() { this.input.setValue(this.value), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onDeleteClick = function() { this.delete() }, ParameterWidget.prototype.onCheckboxChange = function(isSelected, isIndeterminate) { isIndeterminate || (isSelected ? this.setValue(this.allowedValues[0]) : this.setValue(this.allowedValues[1])) }, ParameterWidget.prototype.delete = function() { this.emit("delete") }, ParameterWidget.prototype.setValue = function(val) { if (this.autofilled = !1, this.autofilledIcon.toggle(!1), this.$element.css({ border: "1px solid #ddd" }), this.value = val, this.input.setValue(this.value), this.isInvalid = null == this.value, this.invalidIcon.toggle(this.isInvalid), this.$element.css({ background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }), this.fullLabel.setLabel(this.name + (this.value ? " = " + this.value : "")), this.checkbox) { var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(val) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(val)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(val || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(val ? (0, _util.normaliseYesNo)(val) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; if (this.checkbox.setIndeterminate(isIndeterminate, !0), !isIndeterminate) { var isSelected = isFirstAllowedVal; this.checkbox.setSelected(isSelected, !0) } } this.emit("change") }, ParameterWidget.prototype.setAutofilled = function() { this.autofilled = !0, this.autofilledIcon.toggle(!0), this.$element.css({ border: "1px dashed #36c" }) }, ParameterWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.isInvalid ? "" : pipeStyle + this.name + equalsStyle + (this.value || "") }, ParameterWidget.prototype.focusInput = function() { return this.input.focus() }; var _default = ParameterWidget; exports.default = _default }, { "../../util": 23, "./HorizontalLayoutWidget": 7 }], 10: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("../../config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function PrefsFormWidget(config) { for (var prefName in config = config || {}, PrefsFormWidget.super.call(this, config), this.$element.addClass("rater-prefsFormWidget"), this.layout = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preferences", $element: this.$element }), this.preferences = { autostart: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart Rater" }, autostartRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart on redirects" }, autostartNamespaces: { input: new mw.widgets.NamespacesMultiselectWidget, label: "Autostart in these namespaces" }, bypassRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Bypass redirects to banners" }, autofillClassFromOthers: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class from other banners" }, autofillClassFromOres: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class based on ORES prediction" }, autofillImportance: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill low importance" }, collapseParamsLowerLimit: { input: new OO.ui.NumberInputWidget({ min: 1 }), label: "Minimum number of parameters to show uncollapsed" }, watchlist: { input: new OO.ui.ButtonSelectWidget({ items: [new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "preferences", label: "Default", title: "Uses the same setting as if you manually edited the page, as per Special:Preferences" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "watch", label: "Always", title: "Always add pages Rater edits to your watchlist" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "nochange", label: "Never", title: "Never add pages Rater edit to your watchlist" })] }).selectItemByData("preferences"), label: "Add edited pages to watchlist" }, resetCache: { input: new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Reset cache", title: "Remove cached data, including list of WikiProjects and template parameters", flags: ["destructive"] }) } }, this.preferences) this.layout.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.preferences[prefName].input, { label: this.preferences[prefName].label, align: "right" })]); this.preferences.resetCache.input.connect(this, { click: "onResetCacheClick" }) } OO.inheritClass(PrefsFormWidget, OO.ui.Widget), PrefsFormWidget.prototype.setPrefValues = function(prefs) { var _this = this, _loop = function(prefName) { var value = prefs[prefName], input = _this.preferences[prefName] && _this.preferences[prefName].input; switch (input && input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": input.selectItemByData(value); break; case "OoUiNumberInputWidget": case "OoUiToggleSwitchWidget": input.setValue(value); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": input.clearItems(), value.forEach(function(ns) { return input.addTag(ns.toString(), 0 === ns ? "(Main)" : _config.default.mw.wgFormattedNamespaces[ns]) }) } }; for (var prefName in prefs) _loop(prefName) }, PrefsFormWidget.prototype.getPrefs = function() { var prefs = {}; for (var prefName in this.preferences) { var input = this.preferences[prefName].input, value = void 0; switch (input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": value = input.findSelectedItem().getData(); break; case "OoUiToggleSwitchWidget": value = input.getValue(); break; case "OoUiNumberInputWidget": value = Number(input.getValue()); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": value = input.getValue().map(Number) } prefs[prefName] = value } return prefs }, PrefsFormWidget.prototype.onResetCacheClick = function() { var _this2 = this; OO.ui.confirm("After reseting cache, Rater will close and restart. Any changes made will be discarded.").then(function(confirmed) { confirmed && _this2.emit("resetCache") }) }; var _default = PrefsFormWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18 }], 11: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var SuggestionLookupTextInputWidget = function(config) { OO.ui.TextInputWidget.call(this, config), OO.ui.mixin.LookupElement.call(this, config), this.suggestions = Array.isArray(config.suggestions) ? config.suggestions : [], this.$element.addClass("rater-suggestionLookupTextInputWidget") }; OO.inheritClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.TextInputWidget), OO.mixinClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.mixin.LookupElement), SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions = function(suggestions) { Array.isArray(suggestions) ? this.suggestions = suggestions : null != suggestions && console.warn("[Rater] SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions called with a non-array value:", suggestions) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupRequest = function() { return $.Deferred().resolve(new RegExp("\\b" + mw.util.escapeRegExp(this.getValue()), "i")).promise({ abort: function() {} }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupCacheDataFromResponse = function(response) { return response || [] }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupMenuOptionsFromData = function(pattern) { return this.suggestions.filter(function(suggestionItem) { return pattern.test(suggestionItem.label) || !suggestionItem.label && pattern.test(suggestionItem.data) }).map(function(optionItem) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: optionItem.data, label: optionItem.label || optionItem.data }) }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.onLookupMenuChoose = function(item) { var itemData = item.getData(); itemData && itemData.name && item.setData(itemData.name), this.$input.blur(), OO.ui.mixin.LookupElement.prototype.onLookupMenuChoose.call(this, item), this.emit("choose", itemData) }; var _default = SuggestionLookupTextInputWidget; exports.default = _default }, {}], 12: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _getBanners = require("../../getBanners"); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function TopBarWidget(config) { var _this = this; config = $.extend({ expanded: !1, framed: !1, padded: !1 }, config || {}), TopBarWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.searchBox = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "Wîkîprojeyekê lê zêde bike...", $element: $("<div style='display:inline-block; margin:0 -1px; width:calc(100% - 55px);'>"), $overlay: this.$overlay }), (0, _getBanners.getBannerNames)().then(function(banners) { return [].concat(_toConsumableArray(banners.withRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.withoutRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wrappers.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [template wrapper]", data: { name: bannerName, wrapper: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.notWPBM.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.inactive.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [inactive]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wir.map(function(bannerName) { return { label: bannerName + " [Women In Red meetup/initiative]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } }))) }).then(function(bannerOptions) { return _this.searchBox.setSuggestions(bannerOptions) }), this.addBannerButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "add", title: "Add", flags: "progressive", $element: $("<span style='float:right;margin: 0;transform: translateX(-12px);'>") }); var $searchContainer = $("<div style='display:inline-block; flex-shrink:1; flex-grow:100; min-width:250px; width:50%;'>").append(this.searchBox.$element, this.addBannerButton.$element); this.setAllDropDown = new OO.ui.DropdownWidget({ icon: "tag", label: "Li hemûyan zêde bike...", invisibleLabel: !0, menu: { items: [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Sinif" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(sinif tine)</span>') })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: classname }, label: classname }) })), [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Muhîmî" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(muhîmî tine)</span>') })], _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: importance }, label: importance }) }))) }, $element: $("<span style=\"width:auto;display:inline-block;float:left;margin:0\" title='Set all...'>"), $overlay: this.$overlay }), this.removeAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", title: "Hemû jê bibe", flags: "destructive" }), this.clearAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", title: "Hemû paqij bike", flags: "destructive" }), this.menuButtons = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeAllButton, this.clearAllButton], $element: $("<span style='flex:1 0 auto;'>") }), this.menuButtons.$element.prepend(this.setAllDropDown.$element), this.$element.addClass("rater-topBarWidget").css({ position: "fixed", width: "100%", background: "#ccc", display: "flex", "flex-wrap": "wrap", "justify-content": "space-around", margin: "-2px 0 0 0" }).append($searchContainer, this.menuButtons.$element), this.searchBox.connect(this, { enter: "onSearchSelect", choose: "onSearchSelect" }), this.addBannerButton.connect(this, { click: "onSearchSelect" }), this.setAllDropDown.getMenu().connect(this, { choose: "onRatingChoose" }), this.removeAllButton.connect(this, { click: "onRemoveAllClick" }), this.clearAllButton.connect(this, { click: "onClearAllClick" }) } OO.inheritClass(TopBarWidget, OO.ui.PanelLayout), TopBarWidget.prototype.onSearchSelect = function(data) { this.emit("searchSelect", data) }, TopBarWidget.prototype.onRatingChoose = function(item) { var data = item.getData(); !data.class && null !== data.class || this.emit("setClasses", data.class), !data.importance && null !== data.importance || this.emit("setImportances", data.importance) }, TopBarWidget.prototype.onRemoveAllClick = function() { this.emit("removeAll") }, TopBarWidget.prototype.onClearAllClick = function() { this.emit("clearAll") }, TopBarWidget.prototype.setDisabled = function(disable) { [this.searchBox, this.addBannerButton, this.setAllDropDown, this.removeAllButton, this.clearAllButton].forEach(function(widget) { return widget.setDisabled(disable) }) }; var _default = TopBarWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../getBanners": 20, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 13: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _api = require("../api"); function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function LoadDialog(config) { LoadDialog.super.call(this, config) } OO.inheritClass(LoadDialog, OO.ui.Dialog), LoadDialog.static.name = "loadDialog", LoadDialog.static.title = "Loading Rater...", LoadDialog.prototype.initialize = function() { var _this$content$$elemen; LoadDialog.super.prototype.initialize.call(this), this.content = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1 }), this.progressBar = new OO.ui.ProgressBarWidget({ progress: 1 }), this.setuptasks = [new OO.ui.LabelWidget({ label: "Tercîhên te yên Raterê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên wîkîprojeyan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Wîkînivîsa gotûbêjê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên gotûbêjê tên kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Daneyên parametreyan yên şablonan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Rûpel tê kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Retrieving quality prediction...", $element: $('<p style="display:block">') }).toggle()], this.closeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Bigre" }).toggle(), this.setupPromises = [], (_this$content$$elemen = this.content.$element).append.apply(_this$content$$elemen, [this.progressBar.$element, new OO.ui.LabelWidget({ label: "Dest pê dibe:", $element: $('<strong style="display:block">') }).$element].concat(_toConsumableArray(this.setuptasks.map(function(widget) { return widget.$element })), [this.closeButton.$element])), this.$body.append(this.content.$element), this.closeButton.connect(this, { click: "onCloseButtonClick" }) }, LoadDialog.prototype.onCloseButtonClick = function() { this.close() }, LoadDialog.prototype.getBodyHeight = function() { return this.content.$element.outerHeight(!0) }, LoadDialog.prototype.incrementProgress = function(amount, maximum) { var priorProgress = this.progressBar.getProgress(), incrementedProgress = Math.min(maximum || 100, priorProgress + amount); this.progressBar.setProgress(incrementedProgress) }, LoadDialog.prototype.addTaskPromiseHandlers = function(taskPromises) { var _this = this; taskPromises.forEach(function(promise, index) { promise.then(function() { return function(index) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Çêbû!"); for (var incrementPerStep = 100 / _this.setuptasks.length / 10, step = 0; step < 10; step++) window.setTimeout(_this.incrementProgress.bind(_this), 400 * step / 10, incrementPerStep) }(index) }, function(code, info) { return function(index, code, info) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Têk çû. " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, info)), _this.closeButton.toggle(!0), _this.updateSize() }(index, code, info) }) }) }, LoadDialog.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, LoadDialog.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { var showOresTask = !!data.ores; _this2.setuptasks[6].toggle(showOresTask); var taskPromises = data.ores ? data.promises : data.promises.slice(0, -1); data.isOpened.then(function() { return _this2.addTaskPromiseHandlers(taskPromises) }) }, this) }, LoadDialog.prototype.getHoldProcess = function(data) { return (data = data || {}).success ? LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data).next(800) : LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data) }, LoadDialog.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this3 = this; return LoadDialog.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this3.setuptasks.forEach(function(setuptask) { var currentLabel = setuptask.getLabel(); setuptask.setLabel(currentLabel.slice(0, currentLabel.indexOf("...") + 3)) }) }, this) }; var _default = LoadDialog; exports.default = _default }, { "../api": 15 }], 14: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerWidget")), _BannerListWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerListWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../config")), _api = _interopRequireWildcard(require("../api")), _PrefsFormWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/PrefsFormWidget")), _prefs = require("../prefs"), _Template = require("../Template"), _TopBarWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/TopBarWidget")), _util = require("../util"), cache = _interopRequireWildcard(require("../cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function MainWindow(config) { MainWindow.super.call(this, config) } OO.inheritClass(MainWindow, OO.ui.ProcessDialog), MainWindow.static.name = "main", MainWindow.static.title = $("<span>").css({ "font-weight": "normal" }).append($("<a>").css({ "font-weight": "bold" }).attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("Rater"), " (", $("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("talk"), ") ", $("<span>").css({ "font-size": "90%" }).text("v" + _config.default.script.version)), MainWindow.static.size = "large", MainWindow.static.actions = [{ label: "X", title: "Close (and discard any changes)", flags: "primary", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "showPrefs", flags: "safe", icon: "settings", title: "Preferences", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "save", accessKey: "s", label: new OO.ui.HtmlSnippet("<span style='padding:0 1em;'>Qeyd bike</span>"), flags: ["primary", "progressive"], modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "preview", accessKey: "p", label: "Pêşdîtinê nîşan bide", modes: ["edit", "diff"] }, { action: "changes", accessKey: "v", label: "Guhartinan nîşan bide", modes: ["edit", "preview"] }, { action: "back", label: "Vegere", modes: ["diff", "preview"] }, { action: "savePrefs", label: "Rojane bike", flags: ["primary", "progressive"], modes: "prefs" }, { action: "closePrefs", label: "Betal bike", flags: "safe", modes: "prefs" }], MainWindow.prototype.initialize = function() { MainWindow.super.prototype.initialize.call(this), this.preferences = _config.default.defaultPrefs, this.topBar = new _TopBarWidget.default({ $overlay: this.$overlay }), this.$head.css({ height: "73px" }).append(this.topBar.$element), this.oresLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 50%; text-align: center;'>"), label: $("<span>").append($("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("mw:ORES"), target: "_blank" }).append($("<img>").css({ "vertical-align": "text-bottom;" }).attr({ src: "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg/40px-Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg.png", title: "Texmîna makîneyê ji ORESê", alt: "ORES logo", width: "20px", height: "20px" })), " ", $("<span class='oresPrediction'>")) }).toggle(!1), this.pagetypeLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 33.33%; text-align: center;'>") }).toggle(!1), this.$foot.prepend(this.oresLabel.$element, this.pagetypeLabel.$element), this.bannerList = new _BannerListWidget.default({ preferences: this.preferences }), this.editLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !1, expanded: !1, $content: this.bannerList.$element }), this.prefsForm = new _PrefsFormWidget.default, this.prefsLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.prefsForm.$element }), this.parsedContentContainer = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preview" }), this.parsedContentWidget = new OO.ui.LabelWidget({ label: "", $element: $("<div>") }), this.parsedContentContainer.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.parsedContentWidget, { align: "top" })]), this.parsedContentLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.parsedContentContainer.$element }), this.contentArea = new OO.ui.StackLayout({ items: [this.editLayout, this.prefsLayout, this.parsedContentLayout], padded: !1, expanded: !1 }), this.$body.css({ top: "73px" }).append(this.contentArea.$element), this.topBar.connect(this, { searchSelect: "onSearchSelect", setClasses: "onSetClasses", setImportances: "onSetImportances", removeAll: "onRemoveAll", clearAll: "onClearAll" }), this.bannerList.connect(this, { updatedSize: "onBannerListUpdateSize" }), this.$body.attr("tabindex", "999").parent().attr("tabindex", "999").keydown(function(event) { var scrollAmount; switch (event.which) { case 33: scrollAmount = this.$body.scrollTop() - .9 * this.$body.height(); break; case 34: scrollAmount = this.$body.scrollTop() + .9 * this.$body.height(); break; default: return } this.$body.scrollTop(scrollAmount), event.preventDefault() }.bind(this)), this.prefsForm.connect(this, { resetCache: "onResetCache" }) }, MainWindow.prototype.onBannerListUpdateSize = function() { var scrollAmount = this.$body.scrollTop(); this.updateSize(), this.$body.scrollTop(scrollAmount) }, MainWindow.prototype.makeDraggable = function() { var $frameEl = this.$element.find(".oo-ui-window-frame"), $handleEl = this.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").css({ cursor: "move" }), position = { x: 0, y: 0 }, constrain = function(val, minVal, maxVal) { return val < minVal ? minVal : maxVal < val ? maxVal : val }, pointerdown = !1, dragFrom = {}, pointer = "PointerEvent" in window ? "pointer" : "mouse"; $handleEl.on(pointer + "enter.raterMainWin", function() { return $frameEl.css("will-change", "transform") }), $handleEl.on(pointer + "leave.raterMainWin", function() { pointerdown || $frameEl.css("will-change", "") }), $handleEl.on(pointer + "down.raterMainWin", function(event) { pointerdown = !0, dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY }), $("body").on(pointer + "move.raterMainWin", function(event) { if (pointerdown && null != dragFrom.x && null !== dragFrom.y) { var val, limit, dx = event.clientX - dragFrom.x, dy = event.clientY - dragFrom.y; dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY, position.x = (val = position.x + dx, limit = window.innerWidth / 2 + $frameEl.outerWidth() / 2 - 100, constrain(val, -1 * limit, limit)), position.y = function(val) { var minLimit = -1 * (window.innerHeight - $frameEl.outerHeight()) / 2, maxLimit = (document.documentElement || document).scrollHeight - window.innerHeight / 2; return constrain(val, minLimit, maxLimit) }(position.y + dy), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) } }), $("body").on(pointer + "up.raterMainWin", function() { pointerdown = !1, delete dragFrom.x, delete dragFrom.y, position.x = Math.round(position.x), position.y = Math.round(position.y), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) }) }, MainWindow.prototype.getBodyHeight = function() { var currentlayout = this.contentArea.getCurrentItem(), layoutHeight = currentlayout && currentlayout.$element.outerHeight(!0), contentHeight = currentlayout && currentlayout.$element.children(":first-child").outerHeight(!0); return Math.max(200, layoutHeight, contentHeight) }, MainWindow.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { _this.makeDraggable(), _this.setPreferences(data.preferences), _this.prefsForm.setPrefValues(data.preferences), _this.subjectPage = data.subjectPage, _this.pageInfo = { redirect: data.redirectTarget, isDisambig: data.disambig, hasStubtag: data.stubtag, isArticle: data.isArticle }, _this.actions.setMode("edit"), _this.bannerList.oresClass = data.isArticle && data.isList ? "List" : data.ores && data.ores.prediction, _this.bannerList.pageInfo = _this.pageInfo, _this.bannerList.addItems(data.banners.map(function(bannerTemplate) { return new _BannerWidget.default(bannerTemplate, { preferences: _this.preferences, $overlay: _this.$overlay, isArticle: _this.pageInfo.isArticle }) })); var shellTemplateBanner = _this.bannerList.items.find(function(banner) { console.log(banner) return banner.isShellTemplate }); shellTemplateBanner && shellTemplateBanner.shellParam1Value && (shellTemplateBanner.nonStandardTemplates = _this.bannerList.items.reduce(function(bannersList, curBanner) { return bannersList.replace(curBanner.wikitext, "") }, shellTemplateBanner.shellParam1Value).trim().replace(/\n+/g, "\n")), _this.bannerList.addShellTemplateIfNeeeded().syncShellTemplateWithBiographyBanner(), _this.pageInfo.redirect ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela beralîkirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isDisambig ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela cudakirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isGA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara baş").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFL ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Lîsteya bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isList ? _this.pagetypeLabel.setLabel("List article").toggle(!0) : data.ores ? (_this.oresClass = data.ores.prediction, _this.oresLabel.toggle(!0).$element.find(".oresPrediction").append("Texmîn: ", $("<strong>").text(data.ores.prediction), "&nbsp;(" + data.ores.probability + ")")) : _this.pageInfo.isArticle ? _this.pagetypeLabel.setLabel(`${calculateProseValue()} words`).toggle(!0) : _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela " + _this.subjectPage.getNamespacePrefix().slice(0, -1)).toggle(!0), _this.talkWikitext = data.talkWikitext, _this.existingBannerNames = data.banners.map(function(bannerTemplate) { return bannerTemplate.name }), _this.talkpage = data.talkpage, _this.updateSize() }, this) }, MainWindow.prototype.getReadyProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getReadyProcess.call(this, data).next(function() { return _this2.topBar.searchBox.focus() }) }, MainWindow.prototype.getActionProcess = function(action) { var _this3 = this; if ("showPrefs" === action) this.actions.setMode("prefs"), this.contentArea.setItem(this.prefsLayout), this.topBar.setDisabled(!0), this.updateSize(); else { if ("savePrefs" === action) { var updatedPrefs = this.prefsForm.getPrefs(); return (new OO.ui.Process).next((0, _prefs.setPrefs)(updatedPrefs).then(function() { _this3.setPreferences(updatedPrefs), _this3.actions.setMode("edit"), _this3.contentArea.setItem(_this3.editLayout), _this3.topBar.setDisabled(!1), _this3.updateSize() }, function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save preferences."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })) } if ("clearCache" === action) return (new OO.ui.Process).next(function() { cache.clearAllItems(), _this3.close({ restart: !0 }) }); if ("closePrefs" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.prefsForm.setPrefValues(this.preferences), this.updateSize(); else { if ("save" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.editWithRetry(this.talkpage.getPrefixedText(), { rvsection: 0 }, function(revision) { return { section: 0, text: _this3.transformTalkWikitext(revision.content), summary: _this3.makeEditSummary(), watchlist: _this3.preferences.watchlist } }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save your changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })).next(function() { return _this3.close({ success: !0, upgradedStub: _this3.pageInfo.hasStubtag && _this3.isRatedAndNotStub() }) }); if ("preview" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "parse", contentmodel: "wikitext", text: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext) + "\n<hr>\n'''Kurteya guhartinê:''' " + this.makeEditSummary(), title: this.talkpage.getPrefixedText(), pst: 1 }).then(function(result) { if (!(result && result.parse && result.parse.text && result.parse.text["*"])) return $.Deferred().reject("Empty result"); var previewHtmlSnippet = new OO.ui.HtmlSnippet(result.parse.text["*"]); _this3.parsedContentWidget.setLabel(previewHtmlSnippet), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Preview:"), _this3.actions.setMode("preview"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("changes" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "compare", format: "json", fromtext: this.talkWikitext, fromcontentmodel: "wikitext", totext: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext), tocontentmodel: "wikitext", prop: "diff" }).then(function(result) { if (!result || !result.compare || !result.compare["*"]) return $.Deferred().reject("Empty result"); var $diff = $("<table>").addClass("diff").css("width", "100%").append($("<tr>").append($("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("Latest revision"), $("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("New text")), result.compare["*"], $("<tfoot>").append($("<tr>").append($("<td colspan='4'>").append($("<strong>").text("Edit summary: "), _this3.makeEditSummary())))); _this3.parsedContentWidget.setLabel($diff), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Changes:"), _this3.actions.setMode("diff"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("back" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.updateSize(); else if (!action && this.bannerList.changed) return (new OO.ui.Process).next(OO.ui.confirm("Guhartin dê werin betalkirin.", { title: "Raterê bigire?" }).then(function(confirmed) { return confirmed ? _this3.close() : null })) } } return MainWindow.super.prototype.getActionProcess.call(this, action) }, MainWindow.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this4 = this; return MainWindow.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this4.bannerList.clearItems(), _this4.topBar.searchBox.setValue(""), _this4.contentArea.setItem(_this4.editLayout), _this4.topBar.setDisabled(!1), _this4.oresLabel.toggle(!1).$element.find(".oresPrediction").empty(), _this4.pagetypeLabel.toggle(!1).setLabel(""), _this4.$element.find(".oo-ui-window-frame").css("transform", ""), _this4.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").off(".raterMainWin"), $("body").off(".raterMainWin") }) }, MainWindow.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = $.extend({}, _config.default.defaultPrefs, prefs), this.bannerList.setPreferences(this.preferences) }, MainWindow.prototype.onResetCache = function() { this.executeAction("clearCache") }, MainWindow.prototype.onSearchSelect = function(data) { var _this5 = this; this.topBar.searchBox.pushPending(); var name = this.topBar.searchBox.getValue().trim(); if (name) { var confirmText; if (this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.mainText === name || banner.redirectTargetMainText === name })) return this.topBar.searchBox.popPending(), OO.ui.alert("There is already a {{" + name + "}} banner").then(this.searchBox.focus()); /^^[Ww](?:P|îkî[Pp]roje)/.test(name) ? "WikiProject Disambiguation" === name && 0 !== $("#ca-talk.new").length && 0 === this.bannerList.items.length && (confirmText = "New talk pages shouldn't be created if they will only contain the {{WikiProject Disambiguation}} banner. Continue?") : confirmText = new OO.ui.HtmlSnippet("{{" + mw.html.escape(name) + "}} is not a recognised WikiProject banner.<br/>Do you want to continue?"), $.when(!confirmText || OO.ui.confirm(confirmText)).then(function(confirmed) { if (confirmed) return _BannerWidget.default.newFromTemplateName(name, data, { preferences: _this5.preferences, $overlay: _this5.$overlay, isArticle: _this5.pageInfo.isArticle }).then(function(banner) { _this5.bannerList.addItems([banner]), banner.setChanged(), _this5.updateSize() }) }).then(function() { return _this5.topBar.searchBox.setValue("").focus().popPending() }) } else this.topBar.searchBox.popPending().focus() }, MainWindow.prototype.onSetClasses = function(classVal) { var shellTemplate = this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); shellTemplate && (shellTemplate.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classVal), shellTemplate.classDropdown.setAutofilled(!1)), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasClassRatings && !banner.isShellTemplate && (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellTemplate ? null : classVal), banner.classDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onSetImportances = function(importanceVal) { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasImportanceRatings && (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceVal), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onRemoveAll = function() { this.bannerList.clearItems() }, MainWindow.prototype.onClearAll = function() { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { return banner.onClearButtonClick() }) }, MainWindow.prototype.transformTalkWikitext = function(talkWikitext) { var _this6 = this, bannersWikitext = this.bannerList.makeWikitext(); if (!talkWikitext) return bannersWikitext.trim(); var talkTemplates = (0, _Template.parseTemplates)(talkWikitext, !0); talkTemplates.forEach(function(template) { _this6.existingBannerNames.includes(template.name) && (talkWikitext = talkWikitext.replace(template.wikitext, "\x01")) }); var talkWikitextSections = (talkWikitext = (talkWikitext = talkWikitext.replace("\x01", "\x02")).replace(/(?:\s|\n)*\x01(?:\s|\n)*/g, "")).split("\x02").map(function(t) { return t.trim() }); if (2 === talkWikitextSections.length) return (talkWikitextSections[0] + "\n" + bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitextSections[1]).trim(); var tempStr = talkWikitext; return talkTemplates.forEach(function(template) { tempStr = tempStr.replace(template.wikitext, "") }), /^#BERALÎKIRIN/i.test(talkWikitext) || !tempStr.trim() ? talkWikitext.trim() + "\n" + bannersWikitext.trim() : bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitext.trim() }, MainWindow.prototype.isRatedAndNotStub = function() { return 0 < this.bannerList.items.filter(function(banner) { return banner.hasClassRatings && banner.classDropdown.getValue() && "Şitil" !== banner.classDropdown.getValue() }).length }, MainWindow.prototype.makeEditSummary = function() { var _this7 = this, removedBanners = [], editedBanners = [], newBanners = [], shortName = function(name) { return name.replace("Wîkîproje ", "").replace("Subst:", "") }, allClasses = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.classDropdown.getValue() })), overallClass = 1 === allClasses.length && allClasses[0], allImportances = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasImportanceRatings }, function(banner) { return banner.importanceDropdown.getValue() })), overallImportance = 1 === allImportances.length && allImportances[0], someClassesChanged = !1, someImportancesChanged = !1; this.existingBannerNames.forEach(function(name) { _this7.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.name === name || banner.bypassedName === name }) || removedBanners.push("\u2212" + shortName(name)) }), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { console.log(banner) var isNew = !banner.wikitext; if (isNew || banner.changed) { var newClass = banner.hasClassRatings && (isNew || banner.classChanged) && banner.classDropdown.getValue(); newClass && (someClassesChanged = !0), overallClass && (newClass = null); var newImportance = banner.hasImportanceRatings && (isNew || banner.importanceChanged) && banner.importanceDropdown.getValue(); newImportance && (someImportancesChanged = !0), overallImportance && (newImportance = null); var rating = newClass && newImportance ? newClass + "/" + newImportance : newClass || newImportance || ""; rating = rating && " (" + rating + ")", isNew ? newBanners.push("+" + shortName(banner.name) + rating) : editedBanners.push(shortName(banner.name) + rating) } }); var overallRating = someClassesChanged && overallClass && someImportancesChanged && overallImportance ? overallClass + "/" + overallImportance : someClassesChanged && overallClass || someImportancesChanged && overallImportance || ""; return "Nirxandin".concat(overallRating = overallRating && " (" + overallRating + ")", ": ").concat([].concat(editedBanners, newBanners, removedBanners).join(", ")).concat(_config.default.script.advert) }; var _default = MainWindow; exports.default = _default }, { "../Template": 3, "../api": 15, "../cache": 17, "../config": 18, "../prefs": 21, "../util": 23, "./Components/BannerListWidget": 4, "./Components/BannerWidget": 5, "./Components/PrefsFormWidget": 10, "./Components/TopBarWidget": 12 }], 15: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.makeErrorMsg = exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("./config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } var API = new mw.Api({ ajax: { headers: { "Api-User-Agent": "Rater/" + _config.default.script.version + " ( https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37/Rater )" } } }); API.getORES = function(revisionID) { // Instead of making a network request, we return a pre-rejected promise. // This stops the 404 error and tells the script "no data available." return $.Deferred().reject("ORES not supported on kuwiki").promise(); }, var getPage = function(title, params) { return API.get($.extend({ action: "query", format: "json", curtimestamp: 1, titles: title, prop: "revisions|info", rvprop: "content|timestamp", rvslots: "main" }, params)).then(function(response) { var page = Object.values(response.query.pages)[0], starttime = response.curtimestamp; return $.Deferred().resolve(page, starttime) }) }, processPage = function(page, starttime, transform) { var basetimestamp = page.revisions && page.revisions[0].timestamp, simplifiedPage = { pageid: page.pageid, missing: "" === page.missing, redirect: "" === page.redirect, categories: page.categories, ns: page.ns, title: page.title, content: page.revisions && page.revisions[0].slots.main["*"] }; return $.when(transform(simplifiedPage)).then(function(editParams) { return $.extend({ action: "edit", title: page.title, assert: "user", basetimestamp: basetimestamp, starttimestamp: starttime }, editParams) }) }; API.editWithRetry = function(title, getParams, transform) { return getPage(title, getParams).then(function(page, starttime) { return processPage(page, starttime, transform) }, function() { return getPage(title, getParams).then(processPage, transform) }).then(function(editParams) { return API.postWithToken("csrf", editParams).catch(function(errorCode) { return "editconflict" === errorCode ? API.editWithRetry(title, getParams, transform) : API.postWithToken("csrf", editParams) }) }) }; exports.makeErrorMsg = function(first, second) { var code, xhr, message; if ("object" === _typeof(first) && "string" == typeof second) { var errorObj = first.responseJSON && first.responseJSON.error; errorObj ? (code = errorObj.code, message = errorObj.message) : xhr = first } else if ("string" == typeof first && "object" === _typeof(second)) { second.error ? (code = errorObj.code, message = errorObj.info) : "ok-but-empty" === first ? (code = null, message = "Got an empty response from the server") : xhr = second && second.xhr } return code && message ? "API error ".concat(code, ": ").concat(message) : message ? "API error: ".concat(message) : xhr ? "HTTP error ".concat(xhr.status) : "string" == typeof first && "error" !== first && "string" == typeof second && "error" !== second ? "Error ".concat(first, ": ").concat(second) : "string" == typeof first && "error" !== first ? "Error: ".concat(first) : "Unknown API error" }; var _default = API; exports.default = _default }, { "./config": 18 }], 16: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _prefs = require("./prefs"), _api = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./api")), _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _default() { return (0, _prefs.getPrefs)().then(function(prefs) { if (prefs.autostart && ((prefs.autostartRedirects || !window.location.search.includes("redirect=no")) && !/(action|diff|oldid)/.test(window.location.search) && "Destpêk" !== mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage().getPrefixedText() && (!prefs.autostartNamespaces || !prefs.autostartNamespaces.length || prefs.autostartNamespaces.includes(_config.default.mw.wgNamespaceNumber)))) { if ($("#ca-talk.new").length) return (0, _setup.default)(); var talkTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getTalkPage(); return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "templates", titles: talkTitle.getPrefixedText(), tlnamespace: "10", tllimit: "500", indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids, templates = result.query.pages[id].templates; return templates && templates.some(function(template) { return /(Wîkîproje|WPBanner)/.test(template.title) }) ? void 0 : (0, _setup.default)() }, function(code, jqxhr) { return console.warn(""), $.Deferred().reject() }) } }) } exports.default = _default }, { "./api": 15, "./config": 18, "./prefs": 21, "./setup": 22 }], 17: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.clearAllItems = exports.clearInvalidItems = exports.clearItemIfInvalid = exports.read = exports.write = void 0; var _util = require("./util"); exports.write = function(key, val, staleDays, expiryDays) { try { var staleDuration = 864e5 * (staleDays || 1), expiryDuration = 864e5 * (expiryDays || 30), stringVal = JSON.stringify({ value: val, staleDate: new Date(Date.now() + staleDuration).toISOString(), expiryDate: new Date(Date.now() + expiryDuration).toISOString() }); localStorage.setItem("Rater-" + key, stringVal) } catch (e) {} }; var read = function(key) { var val; try { var stringVal = localStorage.getItem("Rater-" + key); "" !== stringVal && (val = JSON.parse(stringVal)) } catch (e) { console.log("[Rater] error reading " + key + " from localStorage cache:"), console.log("\t" + e.name + " message: " + e.message + (e.at ? " at: " + e.at : "") + (e.text ? " text: " + e.text : "")) } return val || null }; exports.read = read; var isRaterKey = function(key) { return key && 0 === key.indexOf("Rater-") }, clearItemIfInvalid = function(key) { if (isRaterKey(key)) { var item = read(key.replace("Rater-", "")); (!item || !item.expiryDate || (0, _util.isAfterDate)(item.expiryDate)) && localStorage.removeItem(key) } }; exports.clearItemIfInvalid = clearItemIfInvalid; exports.clearInvalidItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) setTimeout(clearItemIfInvalid, 100, localStorage.key(i)) }; exports.clearAllItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) { var key = localStorage.key(i); isRaterKey(key) && localStorage.removeItem(key) } } }, { "./util": 23 }], 18: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var version = require("../package.json").version, _default = { script: { advert: " ([[WP:RATER#".concat(version, "|Rater]])"), version: version }, defaultPrefs: { autostart: !1, autostartRedirects: !1, autostartNamespaces: [0], minForShell: 1, bypassRedirects: !0, autofillClassFromOthers: !0, autofillClassFromOres: !0, autofillImportance: !0, collapseParamsLowerLimit: 6, watchlist: "preferences" }, mw: mw.config.get(["skin", "wgPageName", "wgNamespaceNumber", "wgUserName", "wgFormattedNamespaces", "wgMonthNames", "wgRevisionId", "wgScriptPath", "wgServer", "wgCategories", "wgIsMainPage"]), bannerDefaults: { classes: ["Şitil", "Destpêkî", "C", "B", "GBA", "A", "GB", "LB", "Lîste"], importances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm"], extendedClasses: ["Kategorî", "Draft", "Wêne", "WB", "Portal", "Proje", "Şablon", "Bplus", "Future", "Current", "Cudakirin", "NA", "Beralîkirin", "Book"], extendedImportances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm", "Herî kêm", "NA"] }, customBanners: { "WikiProject Military history": { classes: ["FA", "FL", "A", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "AL", "BL", "CL", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect", "Book"], importances: [] }, "WikiProject Portals": { classes: ["FPo", "Complete", "Substantial", "Basic", "Incomplete", "Meta", "List", "Category", "Draft", "File", "Project", "Template", "Disambig", "NA", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "Bottom", "NA"] }, "WikiProject Video games": { classes: ["FA", "FL", "FM", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "NA"] } }, shellTemplates: ["Kalika wîkîprojeyê","Kalika Wîkîprojeyê", "WikiProject banner shell", "WikiProject Banners", "WPB", "WPBS", "Wikiprojectbannershell", "WikiProject Banner Shell", "Wpb", "WPBannerShell", "Wpbs", "Wikiprojectbanners", "WP Banner Shell", "WP banner shell", "Bannershell", "Wikiproject banner shell", "WikiProject Banners Shell", "WikiProjectBanner Shell", "WikiProjectBannerShell", "WikiProject BannerShell", "WikiprojectBannerShell", "WikiProject banner shell/redirect", "WikiProject Shell", "Banner shell", "Scope shell", "Project shell", "WikiProject banner"], defaultParameterData: { auto: { label: { en: "Auto-rated" }, description: { en: "Automatically rated by a bot. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, listas: { label: { en: "List as" }, description: { en: "Sortkey for talk page" } }, small: { label: { en: "Small?" }, description: { en: "Display a small version. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, attention: { label: { en: "Attention required?" }, description: { en: "Immediate attention required. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, "needs-image": { label: { en: "Needs image?" }, description: { en: "Request that an image or photograph of the subject be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 }, "needs-infobox": { label: { en: "Needs infobox?" }, description: { en: "Request that an infobox be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 } } }; exports.default = _default }, { "../package.json": 1 }], 19: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; exports.default = "table.diff, td.diff-otitle, td.diff-ntitle { table-layout: auto !important;; }\ntd.diff-otitle, td.diff-ntitle { text-align: center; }\ntd.diff-marker { text-align: right; font-weight: bold; font-size: 1.25em; }\ntd.diff-lineno { font-weight: bold; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline, td.diff-context { font-size: 88%; vertical-align: top; white-space: -moz-pre-wrap; white-space: pre-wrap; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline { border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; }\ntd.diff-addedline { border-color: #a3d3ff; }\ntd.diff-deletedline { border-color: #ffe49c; }\ntd.diff-context { background: #f3f3f3; color: #333333; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-color: #e6e6e6; border-radius: 0.33em; }\n.diffchange { font-weight: bold; text-decoration: none; }\ntable.diff {\n border: none;\n width: 98%; border-spacing: 4px;\n table-layout: fixed; /* Ensures that colums are of equal width */\n}\ntd.diff-addedline .diffchange, td.diff-deletedline .diffchange { border-radius: 0.33em; padding: 0.25em 0; }\ntd.diff-addedline .diffchange {\tbackground: #d8ecff; }\ntd.diff-deletedline .diffchange { background: #feeec8; }\ntable.diff td {\tpadding: 0.33em 0.66em; }\ntable.diff col.diff-marker { width: 2%; }\ntable.diff col.diff-content { width: 48%; }\ntable.diff td div {\n /* Force-wrap very long lines such as URLs or page-widening char strings. */\n word-wrap: break-word;\n /* As fallback (FF<3.5, Opera <10.5), scrollbars will be added for very wide cells\n instead of text overflowing or widening */\n overflow: auto;\n}html body.rater-mainWindow-open {\n\tposition: unset;\n\toverflow: unset;\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open .oo-ui-windowManager-modal > .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active {\n position: static;\n padding: 0;\n}html body.rater-mainWindow-open .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active > div {\n z-index: 110;\n transition: all 0.25s ease-out 0s, transform 0s !important\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open #mw-teleport-target {\n top: 0;\n bottom: 0;\n left: 0;\n right:0;\n}\n" }, {}], 20: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getBannerNames = void 0; var _api = _interopRequireWildcard(require("./api")), _util = require("./util"), cache = _interopRequireWildcard(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } var cacheBanners = function(banners) { cache.write("banners", banners, 2, 60) }, getListOfBannersFromApi = function() { var finishedPromise = $.Deferred(), querySkeleton = { action: "query", format: "json", list: "categorymembers", cmprop: "title", cmnamespace: "10", cmlimit: "500" }, categories = [{ title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bi nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withoutRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", abbreviation: "wrappers", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:WikiProject banner templates not based on WPBannerMeta", abbreviation: "notWPBM", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:Inactive WikiProject banners", title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "inactive", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:Wrapper templates for WikiProject Women in Red", abbreviation: "wir", banners: [], processed: $.Deferred() }], processQuery = function(result, catIndex) { if (result.query && result.query.categorymembers) { var resultTitles = result.query.categorymembers.map(function(info) { return info.title.slice(7) }); Array.prototype.push.apply(categories[catIndex].banners, resultTitles), result.continue ? doApiQuery($.extend(categories[catIndex].query, result.continue), catIndex) : categories[catIndex].processed.resolve() } else finishedPromise.reject() }, doApiQuery = function(q, catIndex) { _api.default.get(q).done(function(result) { processQuery(result, catIndex) }).fail(function(code, jqxhr) { console.warn("[Rater] " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr, "Could not retrieve pages from [[:" + q.cmtitle + "]]")), finishedPromise.reject() }) }; return categories.forEach(function(cat, index, arr) { cat.query = $.extend({ cmtitle: cat.title }, querySkeleton), $.when(arr[index - 1] && arr[index - 1].processed || !0).then(function() { doApiQuery(cat.query, index) }) }), categories[categories.length - 1].processed.then(function() { var banners = {}; categories.forEach(function(catObject) { banners[catObject.abbreviation] = catObject.banners }), finishedPromise.resolve(banners) }), finishedPromise }; exports.getBannerNames = function() { return ((cachedBanners = cache.read("banners")) && cachedBanners.value && cachedBanners.staleDate ? ((0, _util.isAfterDate)(cachedBanners.staleDate) && getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.Deferred().resolve(cachedBanners.value)) : $.Deferred().reject()).then(function(banners) { return banners.withRatings && banners.withoutRatings && banners.wrappers && banners.notWPBM && banners.inactive && banners.wir ? banners : (getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.extend({ withRatings: [], withoutRatings: [], wrappers: [], notWPBM: [], inactive: [], wir: [] }, banners)) }).catch(function() { var bannersPromise = getListOfBannersFromApi(); return bannersPromise.then(cacheBanners), bannersPromise }); var cachedBanners } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./util": 23 }], 21: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.setPrefs = exports.getPrefs = exports.default = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var prefsPage = "User:".concat(mw.config.get("wgUserName"), "/raterPrefs.json"), writePrefsToCache = function(prefs) { return cache.write("prefs", prefs, 1 / 24 / 60 * 1, 1 / 24 / 60 * 1) }, getPrefs = function() { return ((cachedPrefs = cache.read("prefs")) && cachedPrefs.value && cachedPrefs.staleDate && !(0, _util.isAfterDate)(cachedPrefs.staleDate) ? $.Deferred().resolve(cachedPrefs.value) : $.Deferred().reject()).then(function(prefs) { return $.Deferred().resolve(prefs) }, function() { return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: prefsPage, rvprop: "content", rvslots: "main" }).then(function(response) { var prefs, page = response.query.pages[Object.keys(response.query.pages)[0]]; if (!page.pageid || "" === page.missing) return _config.default.defaultPrefs; try { prefs = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main["*"]) } catch (e) { return $.Deferred().reject("JSON-parsing-error", e) } return writePrefsToCache(prefs), prefs }) }); var cachedPrefs }, setPrefs = function(updatedPrefs) { return _api.default.editWithRetry(prefsPage, null, function() { return { text: JSON.stringify(updatedPrefs), summary: "Saving Rater preferences " + _config.default.script.advert } }).then(function() { return writePrefsToCache(updatedPrefs) }) }, _default = { get: exports.getPrefs = getPrefs, set: exports.setPrefs = setPrefs }; exports.default = _default }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 22: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _Template = require("./Template"), _getBanners = require("./getBanners"), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")), _prefs = require("./prefs"), _util = require("./util"); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function _default(clickEvent) { clickEvent && clickEvent.preventDefault(); var setupCompletedPromise = $.Deferred(), currentPage = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName), talkPage = currentPage && currentPage.getTalkPage(), subjectPage = currentPage && currentPage.getSubjectPage(), subjectIsArticle = _config.default.mw.wgNamespaceNumber <= 1, prefsPromise = (0, _prefs.getPrefs)(), bannersPromise = (0, _getBanners.getBannerNames)(), loadTalkPromise = _api.default.get({ action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvsection: "0", titles: talkPage.getPrefixedText(), indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids; return id < 0 ? "" : result.query.pages[id].revisions[0]["*"] }), parseTalkPromise = loadTalkPromise.then(function(wikitext) { return (0, _Template.parseTemplates)(wikitext, !0) }).then(function(templates) { return templates.filter(function(template) { return null !== template.getTitle() }) }).then(function(templates) { return (0, _Template.getWithRedirectTo)(templates) }).then(function(templates) { return bannersPromise.then(function(allBanners) { return (0, _util.filterAndMap)(templates, function(template) { if (template.isShellTemplate()) return !0; var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.withRatings.includes(mainText) || allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wrappers.includes(mainText) || allBanners.notWPBM.includes(mainText) || allBanners.inactive.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText) }, function(template) { var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.wrappers.includes(mainText) && (template.redirectTarget = mw.Title.newFromText("Şablon:Subst:" + mainText)), (allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText)) && (template.withoutRatings = !0), allBanners.inactive.includes(mainText) && (template.inactiveProject = !0), template }) }) }), templateDetailsPromise = parseTalkPromise.then(function(templates) { return $.when.apply(null, [].concat(_toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.isShellTemplate() ? null : template.setClassesAndImportances() })), _toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.setParamDataAndSuggestions() })))).then(function() { return templates.forEach(function(template) { return template.addMissingParams() }), templates }) }), subjectPageCheckPromise = _api.default.get({ action: "query", format: "json", formatversion: "2", prop: "categories", titles: subjectPage.getPrefixedText(), redirects: 1, clcategories: ["Kategorî:Rûpelên cudakirinê", "Kategorî:Hemû şitil", "Category:Good articles", "Category:Featured articles", "Category:Featured lists"] }).then(function(response) { if (!response || !response.query || !response.query.pages) return null; var redirectTarget = response.query.redirects && response.query.redirects[0].to || !1; if (redirectTarget || !subjectIsArticle) return { redirectTarget: redirectTarget }; var page = response.query.pages[0], hasCategory = function(category) { return page.categories && page.categories.find(function(cat) { return cat.title === "Kategorî:" + category }) }; return { redirectTarget: redirectTarget, disambig: hasCategory("Rûpelên cudakirinê"), stubtag: hasCategory("Hemû şitil"), isGA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GBA"), isFA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GB"), isFL: hasCategory("Gotarên bi sinifa LB"), isList: !hasCategory("Gotarên bi sinifa LB") && /^Lîste/.test(subjectPage.getPrefixedText()) } }).catch(function() { return null }), shouldGetOres = subjectIsArticle; if (shouldGetOres) var oresPromise = (currentPage.isTalkPage() ? _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: subjectPage.getPrefixedText(), rvprop: "ids", indexpageids: 1 }).then(function(result) { if (result.query.redirects) return !1; var id = result.query.pageids, page = result.query.pages[id]; return "" !== page.missing && (id < 0 ? $.Deferred().reject() : page.revisions[0].revid) }) : $.Deferred().resolve(_config.default.mw.wgRevisionId)).then(function(latestRevId) { return !!latestRevId && _api.default.getORES(latestRevId).then(function(result) { var data = result.enwiki.scores[latestRevId].articlequality; if (data.error) return $.Deferred().reject(data.error.type, data.error.message); var prediction = data.score.prediction, probabilities = data.score.probability; return "FA" === prediction || "GA" === prediction ? { prediction: "B or higher", probability: (100 * (probabilities.FA + probabilities.GA + probabilities.B)).toFixed(1) + "%" } : { prediction: prediction, probability: (100 * probabilities[prediction]).toFixed(1) + "%" } }).catch(function() { return null }) }); var isOpenedPromise = $.Deferred(), loadDialogWin = _windowManager.default.openWindow("loadDialog", { promises: [bannersPromise, loadTalkPromise, parseTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise], ores: shouldGetOres, isOpened: isOpenedPromise }); return loadDialogWin.opened.then(isOpenedPromise.resolve), $.when(prefsPromise, loadTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise).then(function(preferences, talkWikitext, banners, subjectPageCheck, oresPredicition) { var result = { success: !0, talkpage: talkPage, subjectPage: subjectPage, talkWikitext: talkWikitext, banners: banners, preferences: preferences, isArticle: subjectIsArticle }; subjectPageCheck && (result = function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, result, {}, subjectPageCheck)), !oresPredicition || !subjectPageCheck || subjectPageCheck.isGA || subjectPageCheck.isFA || subjectPageCheck.isFL || (result.ores = oresPredicition), _windowManager.default.closeWindow("loadDialog", result) }), loadDialogWin.closed.then(function(data) { data && data.success ? setupCompletedPromise.resolve(data) : data && data.error ? setupCompletedPromise.reject(data.error.code, data.error.info) : setupCompletedPromise.resolve(null), cache.clearInvalidItems() }), setupCompletedPromise } exports.default = _default }, { "./Template": 3, "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./getBanners": 20, "./prefs": 21, "./util": 23, "./windowManager": 24 }], 23: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.mostFrequent = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return null; var map = {}, mostFreq = null; return array.forEach(function(item) { map[item] = (map[item] || 0) + 1, (null === mostFreq || map[item] > map[mostFreq]) && (mostFreq = item) }), mostFreq }, exports.uniqueArray = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return []; var seen = {}, unique = []; return array.forEach(function(item) { seen[item] || (unique.push(item), seen[item] = !0) }), unique }, exports.classMask = function(classVal) { if (!classVal) return classVal; switch (classVal.toLowerCase()) { case "gb": case "lb": case "a": case "gba": case "b": case "c": case "na": case "wb": case "al": case "bl": case "cl": return classVal.toUpperCase(); case "destpêkî": case "şitil": case "lîste": case "portal": case "proje": case "draft": case "book": case "future": case "current": case "complete": case "substantial": case "basic": case "incomplete": case "meta": return classVal.slice(0, 1).toUpperCase() + classVal.slice(1).toLowerCase(); case "wêne": case "img": case "file": return "wêne"; case "kategorî": case "cat": case "categ": return "Kategorî"; case "cudakirin": case "disambig": case "disamb": case "dab": return "Cudakirin"; case "beralîkirin": case "redir": case "red": return "Beralîkirin"; case "şablon": case "temp": case "tpl": return "Şablon"; case "bplus": case "b+": return "Bplus"; case "fpo": return "FPo"; default: return classVal } }, exports.importanceMask = function(importance) { return importance ? "na" !== importance.toLowerCase() ? importance.slice(0, 1).toUpperCase() + importance.slice(1).toLowerCase() : "NA" : importance }, exports.normaliseYesNo = exports.filterAndMap = exports.isAfterDate = void 0; exports.isAfterDate = function(dateString) { return new Date(dateString) < new Date }; var yesWords = ["add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y", "1"], noWords = ["decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed", "0"]; exports.normaliseYesNo = function(val) { if (null == val) return val; var trimmedLcVal = val.trim().toLowerCase(); return yesWords.includes(trimmedLcVal) ? "yes" : noWords.includes(trimmedLcVal) ? "no" : trimmedLcVal }; exports.filterAndMap = function(array, filterPredicate, mapTransform) { return array.reduce(function(accumulated, currentVal, currentIndex) { return filterPredicate(currentVal, currentIndex, array) ? [].concat(_toConsumableArray(accumulated), [mapTransform(currentVal, currentIndex, array)]) : accumulated }, []) } }, {}], 24: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _LoadDialog = _interopRequireDefault(require("./Windows/LoadDialog")), _MainWindow = _interopRequireDefault(require("./Windows/MainWindow")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var factory = new OO.Factory; factory.register(_LoadDialog.default), factory.register(_MainWindow.default); var manager = new OO.ui.WindowManager({ factory: factory }); $(document.body).append(manager.$element); var _default = manager; exports.default = _default }, { "./Windows/LoadDialog": 13, "./Windows/MainWindow": 14 }] }, {}, [2]); /* </nowiki> */ 19are7lovcvk8gnhxvi3sr0jv1q5tj5 2068362 2068360 2026-06-29T20:33:20Z Wikihez 39702 2068362 javascript text/javascript /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin // Disable error logging for this script // There is a high volume of errors with the following error: // Error: inheritClass: Origin is not a function (actually undefined) // This can be removed when that has been addressed. mw.loader.using('mediawiki.storage').then(function() { mw.storage.session.set('client-error-opt-out', '1'); }); * Rater: dialog interface to add, remove, or modify WikiProject banners * Author: Evad37 * Licence: MIT / CC-BY 4.0 [https://github.com/evad37/rater/blob/master/LICENSE] * * Built from source code at GitHub repository [https://github.com/evad37/rater]. * All changes should be made in the repository, otherwise they will be lost. * * To update this script from github, you must have a local repository set up. Then * follow the instructions at [https://github.com/evad37/rater/blob/master/README.md] */ /* jshint esversion: 5, laxbreak: true, undef: true, eqnull: true, maxerr: 3000 */ /* globals console, document, window, $, mw, OO, extraJs */ /* <nowiki> */ function calculateProseValue() { const parserOutput = $('.mw-parser-output'); if (parserOutput.length === 0) { return null; } let wordCount = 0; parserOutput.children('p').each(function () { wordCount += this.innerHTML.replace(/(<([^>]+)>)/gi, '').split(/\s+/).filter(word => word).length; }); return wordCount; } ! function r(e, n, t) { function o(i, f) { if (!n[i]) { if (!e[i]) { var c = "function" == typeof require && require; if (!f && c) return c(i, !0); if (u) return u(i, !0); var a = new Error("Cannot find module '" + i + "'"); throw a.code = "MODULE_NOT_FOUND", a } var p = n[i] = { exports: {} }; e[i][0].call(p.exports, function(r) { return o(e[i][1][r] || r) }, p, p.exports, r, e, n, t) } return n[i].exports } for (var u = "function" == typeof require && require, i = 0; i < t.length; i++) o(t[i]); return o }({ 1: [function(require, module, exports) { module.exports = { name: "rater", version: "2.7.1", description: "Wikipedia userscript that helps assess pages for WikiProjects", homepage: "https://github.com/evad37/rater", browser: "index.js", scripts: { test: 'echo "Error: no test specified" && exit 1', "lint:es5": "jshint index.js", "lint:es6": 'eslint index.js "rater-src/**"', "lint:fix": 'eslint index.js "rater-src/**" --fix', lint: "npm run lint:es6 && npm run lint:es5", "build:bundle": "browserify rater-src/App.js --debug -t babelify --outfile dist/rater.js", "build:minify": "uglifyjs dist/rater.js --compress -b ascii_only=true,beautify=false --output dist/rater.min.js", "build:concat": 'concat-cli -f "comment-top.js" dist/rater.min.js "comment-bottom.js" -o dist/rater.min.js', build: "npm run lint && npm run build:bundle && npm run build:minify && npm run build:concat" }, author: { name: "Evad37", url: "https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37" }, repository: { type: "git", url: "https://github.com/evad37/rater.git" }, license: "(MIT OR CC-BY-4.0)", devDependencies: { "@babel/core": "^7.9.0", "@babel/preset-env": "^7.9.0", babelify: "^10.0.0", browserify: "^16.5.0", "concat-cli": "^4.0.0", eslint: "^6.8.0", jshint: "^2.11.0", "uglify-js": "^3.8.0" } } }, {}], 2: [function(require, module, exports) { "use strict"; var stylesheet, showSetupError, _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")), _autostart = _interopRequireDefault(require("./autostart")), _css = _interopRequireDefault(require("./css.js")), _api = require("./api"), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function showMainWindow(data) { data && data.success && (stylesheet ? stylesheet.disabled = !1 : stylesheet = mw.util.addCSS(_css.default), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.add("rater-mainWindow-open"), _windowManager.default.openWindow("main", data).closed.then(function(result) { if (stylesheet && (stylesheet.disabled = !0), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.remove("rater-mainWindow-open"), result && result.restart) _windowManager.default.removeWindows(["main"]).then(_setup.default).then(showMainWindow, showSetupError); else if (result && result.success) { var $message = $("<span>").append($("<strong>").text("Nirxandin hat qeydkirin.")); result.upgradedStub && $message.append($("<br>"), $("<span>").text("Hay jê hebe, di gotarê de şablona Şitil heye .")), mw.notify($message, { autoHide: !0, autoHideSeconds: "long", tag: "Rater-saved" }) } })) } showSetupError = function(code, jqxhr) { return OO.ui.alert((0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr), { title: "Rater failed to open" }) }, mw.util.addPortletLink("p-cactions", "#", "Rater", "ca-rater", "Rate quality and importance", "5"), $("#ca-rater").click(function(event) { event.preventDefault(), (0, _setup.default)().then(showMainWindow, showSetupError) }), (0, _autostart.default)().then(showMainWindow) }, { "./api": 15, "./autostart": 16, "./css.js": 19, "./setup": 22, "./windowManager": 24 }], 3: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getWithRedirectTo = exports.parseTemplates = exports.Template = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } var Template = function(wikitext) { this.wikitext = wikitext, this.parameters = [], this.pipeStyle = " |", this.equalsStyle = "=", this.endBracesStyle = "}}" }; (exports.Template = Template).prototype.addParam = function(name, val, wikitext) { this.parameters.push({ name: name, value: val, wikitext: "|" + wikitext }) }, Template.prototype.getParam = function(paramName) { return this.parameters.find(function(p) { return p.name == paramName }) }, Template.prototype.setName = function(name) { this.name = name.trim() }, Template.prototype.getTitle = function() { return mw.Title.newFromText("Şablon:" + this.name) }; exports.parseTemplates = function parseTemplates(wikitext, recursive) { if (!wikitext) return []; for (var startIdx, strReplaceAt = function(string, index, _char) { return string.slice(0, index) + _char + string.slice(index + 1) }, result = [], processTemplateText = function(startIdx, endIdx) { for (var text = wikitext.slice(startIdx, endIdx), template = new Template("{{" + text.replace(/\x01/g, "|") + "}}"); /(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g.test(text);) text = text.replace(/(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g, "$1\x01$2"); template.pipeStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.match(/[\s\n]*\|[\s\n]*/g)) || " |", template.equalsStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.replace(/(=[^|]*)=+/g, "$1").match(/[\s\n]*=[\s\n]*/g)) || "="; var endSpacing = text.match(/[\s\n]*$/); template.endBracesStyle = (endSpacing ? endSpacing[0] : "") + "}}"; var chunks = text.split("|").map(function(chunk) { return chunk.replace(/\x01/g, "|") }); template.setName(chunks[0]); var parameterChunks = chunks.slice(1), unnamedIdx = 1; parameterChunks.forEach(function(chunk) { var pName, pNum, pVal, indexOfEqualTo = chunk.indexOf("="), indexOfOpenBraces = chunk.indexOf("{{"), isWithoutEquals = !chunk.includes("="), hasBracesBeforeEquals = chunk.includes("{{") && indexOfOpenBraces < indexOfEqualTo; if (isWithoutEquals || hasBracesBeforeEquals) { for (; template.getParam(unnamedIdx);) unnamedIdx++; pNum = unnamedIdx, pVal = chunk.trim() } else pName = chunk.slice(0, indexOfEqualTo).trim(), pVal = chunk.slice(indexOfEqualTo + 1).trim(); template.addParam(pName || pNum, pVal, chunk) }), result.push(template) }, n = wikitext.length, numUnclosed = 0, inComment = !1, inNowiki = !1, inParameter = !1, i = 0; i < n; i++) inComment || inNowiki || inParameter ? "|" === wikitext[i] ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^-->/.test(wikitext.slice(i, i + 3)) ? (inComment = !1, i += 2) : /^<\/nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 10)) ? (inNowiki = !1, i += 8) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] && "}" === wikitext[i + 2] && (inParameter = !1, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] && "{" === wikitext[i + 2] && "{" !== wikitext[i + 3] ? (inParameter = !0, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] ? (0 === numUnclosed && (startIdx = i + 2), numUnclosed += 2, i++) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] ? (2 === numUnclosed && processTemplateText(startIdx, i), numUnclosed -= 2, i++) : "|" === wikitext[i] && 2 < numUnclosed ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^<!--/.test(wikitext.slice(i, i + 4)) ? (inComment = !0, i += 3) : /^<nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 9)) && (inNowiki = !0, i += 7); if (recursive) { var subtemplates = (0, _util.filterAndMap)(result, function(template) { return /\{\{(?:.|\n)*\}\}/.test(template.wikitext.slice(2, -2)) }, function(template) { return parseTemplates(template.wikitext.slice(2, -2), !0) }); return result.concat.apply(result, subtemplates) } return result }; exports.getWithRedirectTo = function(templates) { var templatesArray = Array.isArray(templates) ? templates : [templates]; return 0 === templatesArray.length ? $.Deferred().resolve([]) : _api.default.get({ action: "query", format: "json", titles: (0, _util.filterAndMap)(templatesArray, function(template) { return null !== template.getTitle() }, function(template) { return template.getTitle().getPrefixedText() }), redirects: 1 }).then(function(result) { return result && result.query ? (result.query.redirects && result.query.redirects.forEach(function(redirect) { var i = templatesArray.findIndex(function(template) { var title = template.getTitle(); return title && title.getPrefixedText() === redirect.from }); - 1 !== i && (templatesArray[i].redirectTarget = mw.Title.newFromText(redirect.to)) }), Array.isArray(templates) ? templatesArray : templatesArray[0]) : $.Deferred().reject("Empty response") }) }, Template.prototype.getDataForParam = function(key, paraName) { if (!this.paramData) return null; var para = this.paramAliases[paraName] || paraName; if (this.paramData[para]) { var data = this.paramData[para][key]; return data && data.en && !Array.isArray(data) ? data.en : data } }, Template.prototype.isShellTemplate = function() { var mainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : this.getTitle().getMainText(); return _config.default.shellTemplates.includes(mainText) }, Template.prototype.setParamDataAndSuggestions = function() { var self = this, paramDataSet = $.Deferred(); if (self.paramData) return paramDataSet.resolve(); var prefixedText = self.redirectTarget ? self.redirectTarget.getPrefixedText() : self.getTitle().getPrefixedText(), cachedInfo = cache.read(prefixedText + "-params"); return cachedInfo && cachedInfo.value && cachedInfo.staleDate && null != cachedInfo.value.paramData && null != cachedInfo.value.parameterSuggestions && null != cachedInfo.value.paramAliases && (self.notemplatedata = cachedInfo.value.notemplatedata, self.paramData = cachedInfo.value.paramData, self.parameterSuggestions = cachedInfo.value.parameterSuggestions, self.paramAliases = cachedInfo.value.paramAliases, paramDataSet.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedInfo.staleDate)) || _api.default.get({ action: "templatedata", titles: prefixedText, redirects: 1, includeMissingTitles: 1 }).then(function(response) { return response }, function() { return null }).then(function(result) { var id = result && $.map(result.pages, function(_value, key) { return key }); result && result.pages[id] && !result.pages[id].notemplatedata && result.pages[id].params ? self.paramData = result.pages[id].params : (self.notemplatedata = !0, self.templatedataApiError = !result, self.paramData = _config.default.defaultParameterData), self.paramAliases = {}, $.each(self.paramData, function(paraName, paraData) { if (paraData.aliases && paraData.aliases.length && paraData.aliases.forEach(function(alias) { self.paramAliases[alias] = paraName }), paraData.description && /\[.*'.+?'.*?\]/.test(paraData.description.en)) try { var allowedVals = JSON.parse(paraData.description.en.replace(/^.*\[/, "[").replace(/"/g, '\\"').replace(/'/g, '"').replace(/,\s*]/, "]").replace(/].*$/, "]")); self.paramData[paraName].allowedValues = allowedVals } catch (e) { console.warn("[Rater] Could not parse allowed values in description:\n " + paraData.description.en + "\n Check TemplateData for parameter |" + paraName + "= in " + self.getTitle().getPrefixedText()) } }); var allParamsArray = !self.notemplatedata && result.pages[id].paramOrder || $.map(self.paramData, function(_val, key) { return key }); return self.parameterSuggestions = allParamsArray.filter(function(paramName) { return paramName && "sinif" !== paramName && "muhîmî" !== paramName }).map(function(paramName) { var optionObject = { data: paramName }, label = self.getDataForParam(label, paramName); return label && (optionObject.label = label + " (|" + paramName + "=)"), optionObject }), self.templatedataApiError || cache.write(prefixedText + "-params", { notemplatedata: self.notemplatedata, paramData: self.paramData, parameterSuggestions: self.parameterSuggestions, paramAliases: self.paramAliases }, 1), !0 }).then(paramDataSet.resolve, paramDataSet.reject), paramDataSet }; Template.prototype.addMissingParams = function() { var thisTemplate = this; if (("WikiProject Biography" === this.getTitle().getMainText() || this.redirectTarget && "WikiProject Biography" === this.redirectTarget.getMainText()) && !this.getParam("listas")) { var subjectTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage(); this.parameters.push({ name: "listas", value: function(subjectTitle) { var name = subjectTitle.getMainText().replace(/\s\(.*\)/, ""); if (-1 === name.indexOf(" ")) return name; var generationalSuffix = ""; return / (?:[JS]r.?|[IVX]+)$/.test(name) && (generationalSuffix = name.slice(name.lastIndexOf(" ")), -1 === (name = name.slice(0, name.lastIndexOf(" "))).indexOf(" ")) ? name + generationalSuffix : name.slice(name.lastIndexOf(" ") + 1).replace(/,$/, "") + ", " + name.slice(0, name.lastIndexOf(" ")) + generationalSuffix }(subjectTitle), autofilled: !0 }) } return $.each(thisTemplate.paramData, function(paraName, paraData) { if ((paraData.required || paraData.suggested) && !thisTemplate.getParam(paraName)) { if (paraData.aliases.length) if (thisTemplate.parameters.filter(function(p) { var isAlias = paraData.aliases.includes(p.name), isEmpty = !p.value; return isAlias && !isEmpty }).length) return; thisTemplate.parameters.push({ name: paraName, value: paraData.autovalue || null, autofilled: !0 }) } }), thisTemplate }, Template.prototype.setClassesAndImportances = function() { var _this = this, parsed = $.Deferred(); if (this.isShellTemplate()) return this.classes = _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), parsed.resolve(); if (this.classes && this.importances || this.withoutRatings) return parsed.resolve(); var mainText = this.getTitle().getMainText(), redirectTargetOrMainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : mainText; if (_config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText]) return this.classes = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].classes, this.importances = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].importances, parsed.resolve(); var cachedRatings = cache.read(mainText + "-ratings"); if (cachedRatings && cachedRatings.value && cachedRatings.staleDate && null != cachedRatings.value.classes && null != cachedRatings.value.importances && (this.classes = cachedRatings.value.classes, this.importances = cachedRatings.value.importances, parsed.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedRatings.staleDate))) return parsed; var wikitextToParse = ""; return _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.forEach(function(classname, index) { wikitextToParse += "{{" + mainText + "|sinif=" + classname + "|muhîmî=" + (_config.default.bannerDefaults.extendedImportances[index] || "") + "}}/n" }), _api.default.get({ action: "parse", title: "Talk:Sandbox", text: wikitextToParse, prop: "categorieshtml" }).then(function(result) { var catsHtml = result.parse.categorieshtml["*"], extendedClasses = _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.filter(function(cl) { return -1 !== catsHtml.indexOf("sinifa " + cl) }); return _this.classes = [].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), _toConsumableArray(extendedClasses)), _this.importances = _config.default.bannerDefaults.extendedImportances.filter(function(imp) { return -1 !== catsHtml.indexOf("muhîmiya " + imp) }), cache.write(mainText + "-ratings", { classes: _this.classes, importances: _this.importances }, 1), !0 }) } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 4: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./BannerWidget")), _util = require("../../util"), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _slicedToArray(arr, i) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return arr }(arr) || function(arr, i) { if ("undefined" == typeof Symbol || !(Symbol.iterator in Object(arr))) return; var _arr = [], _n = !0, _d = !1, _e = void 0; try { for (var _s, _i = arr[Symbol.iterator](); !(_n = (_s = _i.next()).done) && (_arr.push(_s.value), !i || _arr.length !== i); _n = !0); } catch (err) { _d = !0, _e = err } finally { try { _n || null == _i.return || _i.return() } finally { if (_d) throw _e } } return _arr }(arr, i) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr, i) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to destructure non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerListWidget(config) { config = config || {}, BannerListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.$element.addClass("rater-bannerListWidget").css({ padding: "20px 10px 16px 10px" }), this.preferences = config.preferences, this.oresClass = config.oresClass, this.changed = !1, this.aggregate({ remove: "bannerRemove" }), this.connect(this, { bannerRemove: "onBannerRemove" }), this.aggregate({ changed: "bannerChanged" }), this.connect(this, { bannerChanged: "setChanged" }), this.aggregate({ biographyBannerChange: "biographyBannerChanged" }), this.connect(this, { biographyBannerChanged: "syncShellTemplateWithBiographyBanner" }), this.aggregate({ updatedSize: "bannerUpdatedSize" }), this.connect(this, { bannerUpdatedSize: "onUpdatedSize" }) } OO.inheritClass(BannerListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(BannerListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), BannerListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerListWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0 }, BannerListWidget.prototype.onBannerRemove = function(banner) { this.removeItems([banner]), this.setChanged() }, BannerListWidget.prototype.syncShellTemplateWithBiographyBanner = function(biographyBanner) { if (biographyBanner = biographyBanner || this.items.find(function(banner) { return "WikiProject Biography" === banner.mainText || "WikiProject Biography" === banner.redirectTargetMainText })) { var bannerShellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.mainText === _config.default.shellTemplates[0] || banner.redirectTargetMainText === _config.default.shellTemplates[0] }); if (bannerShellTemplate) { [{ name: "living", normalise: !0 }, { name: "blpo", normalise: !0 }, { name: "activepol", normalise: !0 }, { name: "listas", normalise: !1 }].forEach(function(paramToSync) { var _map2 = _slicedToArray([biographyBanner, bannerShellTemplate].map(function(banner) { return banner.parameterList.getParameterItems().find(function(parameter) { return parameter.name === paramToSync.name || banner.paramAliases[parameter.name] === paramToSync.name }) }), 2), biographyParam = _map2[0], shellParam = _map2[1]; if (biographyParam) { var paramSyncValue = paramToSync.normalise ? (0, _util.normaliseYesNo)(biographyParam.value) : biographyParam.value; if (biographyParam.delete(), !shellParam && paramSyncValue) { var index = bannerShellTemplate.addParameterLayout.isVisible() ? -1 : bannerShellTemplate.parameterList.items.length - 1; bannerShellTemplate.parameterList.addItems([new _ParameterWidget.default({ name: paramToSync.name, value: paramSyncValue, autofilled: !0 }, bannerShellTemplate.paramData && bannerShellTemplate.paramData[paramToSync.name])], index) } else !biographyParam.autofilled && paramSyncValue && (shellParam.setValue(paramSyncValue), shellParam.setAutofilled()) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.addShellTemplateIfNeeeded = function() { var _this = this; return this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || _BannerWidget.default.newFromTemplateName(_config.default.shellTemplates[0], { withoutRatings: !0 }, { preferences: this.preferences, isArticle: this.pageInfo.isArticle }).then(function(shellBannerWidget) { OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(_this, [shellBannerWidget], 0), _this.autofillClassRatings({ forBannerShell: !0 }), _this.onUpdatedSize() }), this }, BannerListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings(), this.onUpdatedSize()), this }, BannerListWidget.prototype.autofillClassRatings = function(config) { if (config = config || {}, this.preferences.autofillClassFromOthers || this.preferences.autofillClassFromOres || config.forBannerShell) { var uniqueClassRatings = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { if (banner.isShellTemplate || !banner.hasClassRatings) return !1; var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); return classItem && classItem.getData() }, function(banner) { return banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem().getData() })); if (!(1 < uniqueClassRatings.length)) { var autoClass; if (1 === uniqueClassRatings.length && (this.preferences.autofillClassFromOthers || config.forBannerShell)) autoClass = uniqueClassRatings[0]; else { if (0 !== uniqueClassRatings.length || !this.preferences.autofillClassFromOres || !this.oresClass) return; switch (this.oresClass) { case "Şitil": case "Destpêkî": case "C": case "Lîste": autoClass = this.oresClass } } this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate) { var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && classItem.getData() && !config.forBannerShell || (!config.forBannerShell || banner.isShellTemplate || classItem.getData() !== autoClass ? (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(autoClass), banner.classDropdown.setAutofilled(!0)) : banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(null)) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.autofillImportanceRatings = function() { if (this.preferences.autofillImportance && (this.pageInfo && this.pageInfo.isArticle && !this.pageInfo.redirect && !this.pageInfo.isDisambig)) { this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasImportanceRatings) { var importanceItem = banner.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && importanceItem.getData() || (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData("Low"), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!0)) } }) } }, BannerListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.items.forEach(function(banner) { return banner.setPreferences(prefs) }), this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings() }, BannerListWidget.prototype.makeWikitext = function() { var bannersWikitext = (0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { return !banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.makeWikitext() }).join("\n"), shellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); if (!shellTemplate) return bannersWikitext; var shellParam1 = new _ParameterWidget.default({ name: "1", value: "\n" + bannersWikitext + "\n" + (shellTemplate.nonStandardTemplates ? shellTemplate.nonStandardTemplates + "\n" : "") }); shellTemplate.parameterList.addItems([shellParam1]); var shellWikitext = shellTemplate.makeWikitext(); return shellTemplate.parameterList.removeItems([shellParam1]), shellWikitext }; var _default = BannerListWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../util": 23, "./BannerWidget": 5, "./ParameterWidget": 9 }], 5: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _ParameterListWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterListWidget")), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")), _DropdownParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./DropdownParameterWidget")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _util = require("../../util"), _Template = require("../../Template"), _HorizontalLayoutWidget = _interopRequireDefault(require("./HorizontalLayoutWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../../config")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerWidget(template, config) { var _this = this; if (config = config || {}, BannerWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.preferences = config.preferences, this.paramData = template.paramData, this.paramAliases = template.paramAliases || {}, this.parameterSuggestions = template.parameterSuggestions, this.name = template.name, this.wikitext = template.wikitext, this.pipeStyle = template.pipeStyle, this.equalsStyle = template.equalsStyle, this.endBracesStyle = template.endBracesStyle, this.mainText = template.getTitle().getMainText(), this.redirectTargetMainText = template.redirectTarget && template.redirectTarget.getMainText(), this.isShellTemplate = template.isShellTemplate(), this.changed = template.parameters.some(function(parameter) { return parameter.autofilled }), this.hasClassRatings = template.classes && template.classes.length, this.hasImportanceRatings = template.importances && template.importances.length, this.inactiveProject = template.inactiveProject, this.removeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", label: "Şablonê jê bibe", title: "Remove banner", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.clearButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", label: "Parametreyan paqij bike", title: "Clear parameters", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.removeButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.clearButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.titleButtonsGroup = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeButton, this.clearButton], $element: $("<span style='width:100%;'>") }), this.mainLabelPopupButton = new OO.ui.PopupButtonWidget({ label: "{{".concat(template.getTitle().getMainText(), "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : ""), $element: $("<span style='display:inline-block;width:48%;margin-right:0;padding-right:8px'>"), $overlay: this.$overlay, indicator: "down", framed: !1, popup: { $content: this.titleButtonsGroup.$element, width: 200, padded: !1, align: "force-right", anchor: !1 } }), this.mainLabelPopupButton.$element.children("a").first().css({ "font-size": "110%" }).find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "white-space": "normal" }), this.isShellTemplate) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "sinif tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var shellClassParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellClassParam && (0, _util.classMask)(shellClassParam.value)) } else if (this.hasClassRatings) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "ji kalikê wergire" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var classParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classParam && (0, _util.classMask)(classParam.value)) } if (this.hasImportanceRatings) { this.importanceDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Muhîmî</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "muhîmî tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: importance, label: importance }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var importanceParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "muhîmî" === parameter.name }); this.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceParam && (0, _util.importanceMask)(importanceParam.value)) } this.titleLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.mainLabelPopupButton] }), (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.titleLayout.addItems([this.classDropdown]), this.hasImportanceRatings && this.titleLayout.addItems([this.importanceDropdown]); var parameterWidgets = (0, _util.filterAndMap)(template.parameters, function(param) { return _this.isShellTemplate ? "1" == param.name ? (_this.shellParam1Value = param.value, !1) : "sinif" !== param.name : "sinif" !== param.name && "muhîmî" !== param.name }, function(param) { return new _ParameterWidget.default(param, template.paramData[param.name], { $overlay: _this.$overlay }) }); this.parameterList = new _ParameterListWidget.default({ items: parameterWidgets, preferences: this.preferences }), this.addParameterNameInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ suggestions: template.parameterSuggestions, placeholder: "navê parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter = this.getAddParametersInfo(val), validName = _this$getAddParameter.validName, name = _this$getAddParameter.name, value = _this$getAddParameter.value; return !name && !value || validName }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.updateAddParameterNameSuggestions(), this.addParameterValueInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "nirxa parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter2 = this.getAddParametersInfo(null, val), validValue = _this$getAddParameter2.validValue, name = _this$getAddParameter2.name, value = _this$getAddParameter2.value; return !name && !value || validValue }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.addParameterButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Lê zêde bike", icon: "add", flags: "progressive" }).setDisabled(!0), this.addParameterControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.addParameterNameInput, new OO.ui.LabelWidget({ label: "=" }), this.addParameterValueInput, this.addParameterButton] }), this.addParameterLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.addParameterControls, { label: "Parametre lê zêde bike:", align: "top" }).toggle(!1), this.addParameterLayout.$element.find(".oo-ui-fieldLayout-messages").css({ clear: "both", "padding-top": 0 }), this.$element.addClass("rater-bannerWidget").append(this.titleLayout.$element, this.parameterList.$element, this.addParameterLayout.$element), this.isShellTemplate || this.$element.append($("<hr>")), this.isShellTemplate && this.$element.css({ background: "#eee", "border-radius": "10px", padding: "0 10px 5px", "margin-bottom": "12px", "font-size": "92%" }), this.hasClassRatings && this.classDropdown.connect(this, { change: "onClassChange" }), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.connect(this, { change: "onImportanceChange" }), this.parameterList.connect(this, { change: "onParameterChange", addParametersButtonClick: "showAddParameterInputs", updatedSize: "onUpdatedSize" }), this.addParameterButton.connect(this, { click: "onParameterAdd" }), this.addParameterNameInput.connect(this, { change: "onAddParameterNameChange", enter: "onAddParameterNameEnter", choose: "onAddParameterNameEnter" }), this.addParameterValueInput.connect(this, { change: "onAddParameterValueChange", enter: "onAddParameterValueEnter", choose: "onAddParameterValueEnter" }), this.removeButton.connect(this, { click: "onRemoveButtonClick" }), this.clearButton.connect(this, { click: "onClearButtonClick" }), this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect() } OO.inheritClass(BannerWidget, OO.ui.Widget), BannerWidget.newFromTemplateName = function(templateName, data, config) { var template = new _Template.Template; return template.name = templateName, data && data.withoutRatings && (template.withoutRatings = !0), (0, _Template.getWithRedirectTo)(template).then(function(template) { return $.when(template.setClassesAndImportances(), template.setParamDataAndSuggestions()).then(function() { return template.addMissingParams(), template }) }).then(function(template) { return new BannerWidget(template, config) }) }, BannerWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0, this.emit("changed"), "WikiProject Biography" !== this.mainText && "WikiProject Biography" !== this.redirectTargetMainText || this.emit("biographyBannerChange") }, BannerWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.setChanged(), this.updateAddParameterNameSuggestions() }, BannerWidget.prototype.onClassChange = function() { this.setChanged(), this.classChanged = !0; var classItem = this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && null == classItem.getData() && this.classDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.onImportanceChange = function() { this.setChanged(), this.importanceChanged = !0; var importanceItem = this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && null == importanceItem.getData() && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.showAddParameterInputs = function() { this.addParameterLayout.toggle(!0), this.addParameterNameInput.focus(), this.onUpdatedSize() }, BannerWidget.prototype.getAddParametersInfo = function(nameInputVal, valueInputVal) { var name = nameInputVal && nameInputVal.trim() || this.addParameterNameInput.getValue().trim(), paramAlreadyIncluded = "sinif" === name || "muhîmî" === name || "1" === name && this.isShellTemplate || this.parameterList.getParameterItems().some(function(paramWidget) { return paramWidget.name === name }), value = valueInputVal && valueInputVal.trim() || this.addParameterValueInput.getValue().trim(), autovalue = name && this.paramData[name] && this.paramData[name].autovalue || null; return { validName: !(!name || paramAlreadyIncluded), validValue: !(!value && !autovalue), isAutovalue: !(value || !autovalue), isAlreadyIncluded: !(!name || !paramAlreadyIncluded), name: name, value: value, autovalue: autovalue } }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameChange = function() { var _this$getAddParameter3 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter3.validName, validValue = _this$getAddParameter3.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter3.isAutovalue, isAlreadyIncluded = _this$getAddParameter3.isAlreadyIncluded, name = _this$getAddParameter3.name, autovalue = _this$getAddParameter3.autovalue; this.addParameterValueInput.$input.attr("placeholder", autovalue || ""); var allowedValues = this.paramData[name] && this.paramData[name].allowedValues && this.paramData[name].allowedValues.map(function(val) { return { data: val, label: val } }); this.addParameterValueInput.setSuggestions(allowedValues || []), this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []), this.addParameterLayout.setErrors(isAlreadyIncluded ? ["Parameter is already present"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameEnter = function() { this.addParameterValueInput.focus() }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueChange = function() { var _this$getAddParameter4 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter4.validName, validValue = _this$getAddParameter4.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter4.isAutovalue; this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueEnter = function() { this.onAddParameterValueChange(), this.addParameterButton.isDisabled() || this.onParameterAdd() }, BannerWidget.prototype.onParameterAdd = function() { var _this$getAddParameter5 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter5.validName, validValue = _this$getAddParameter5.validValue, name = _this$getAddParameter5.name, value = _this$getAddParameter5.value, autovalue = _this$getAddParameter5.autovalue; if (validName && validValue) { var newParameter = new _ParameterWidget.default({ name: name, value: value || autovalue }, this.paramData[name], { $overlay: this.$overlay }); this.parameterList.addItems([newParameter]), this.addParameterNameInput.setValue(""), this.addParameterValueInput.setValue(""), this.addParameterNameInput.$input.focus() } }, BannerWidget.prototype.updateAddParameterNameSuggestions = function() { var paramsInUse = {}; this.parameterList.getParameterItems().forEach(function(paramWidget) { return paramsInUse[paramWidget.name] = !0 }), this.addParameterNameInput.setSuggestions(this.parameterSuggestions.filter(function(suggestion) { return !paramsInUse[suggestion.data] })) }, BannerWidget.prototype.onRemoveButtonClick = function() { this.emit("remove") }, BannerWidget.prototype.onClearButtonClick = function() { this.parameterList.clearItems(this.parameterList.getParameterItems()), this.hasClassRatings && this.classDropdown.getMenu().selectItem(), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.bypassRedirect = function() { this.redirectTargetMainText && (this.bypassedName = this.name, this.mainLabelPopupButton.setLabel("{{".concat(this.redirectTargetMainText, "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : "")), this.name = this.redirectTargetMainText, this.mainText = this.redirectTargetMainText, this.redirectTargetMainText = null, this.setChanged()) }, BannerWidget.prototype.makeWikitext = function() { if (!this.changed && this.wikitext) return this.wikitext; var pipe = this.pipeStyle, equals = this.equalsStyle, classItem = (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(), classVal = classItem && classItem.getData(), importanceItem = this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(), importanceVal = importanceItem && importanceItem.getData(); return ("{{" + this.name + ((this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && null != classVal ? "".concat(pipe, "sinif").concat(equals).concat(classVal || "") : "") + (this.hasImportanceRatings && null != importanceVal ? "".concat(pipe, "muhîmî").concat(equals).concat(importanceVal || "") : "") + this.parameterList.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipe, equals) }).join("") + this.endBracesStyle).replace(/\n+}}$/, "\n}}") }, BannerWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect(), this.parameterList.setPreferences(prefs) }; var _default = BannerWidget; exports.default = _default }, { "../../Template": 3, "../../config": 18, "../../util": 23, "./DropdownParameterWidget": 6, "./HorizontalLayoutWidget": 7, "./ParameterListWidget": 8, "./ParameterWidget": 9, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 6: [function(require, module, exports) { "use strict"; function DropdownParameterWidget(config) { config = $.extend({ $element: $("<span style='display:inline-block;width:24%'>") }, config || {}), DropdownParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.$element.addClass("rater-dropdownParameterWidget"), this.autofilled = !!config.autofilled, this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;left:unset;'>") }).toggle(this.autofilled), this.$element.find(".oo-ui-indicatorElement-indicator").before(this.autofilledIcon.$element), this.menu.connect(this, { choose: "onDropdownMenuChoose", select: "onDropdownMenuSelect" }) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(DropdownParameterWidget, OO.ui.DropdownWidget), DropdownParameterWidget.prototype.setAutofilled = function(setAutofill) { this.autofilledIcon.toggle(!!setAutofill), this.$element.find(".oo-ui-dropdownWidget-handle").css({ border: setAutofill ? "1px dashed #36c" : "" }), this.autofilled = !!setAutofill }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuChoose = function() { this.setAutofilled(!1), this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuSelect = function() { this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.getValue = function() { var selectedItem = this.menu.findSelectedItem(); return selectedItem && selectedItem.getData() }; var _default = DropdownParameterWidget; exports.default = _default }, {}], 7: [function(require, module, exports) { "use strict"; function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function HorizontalLayoutWidget(config) { config = config || {}, HorizontalLayoutWidget.super.call(this, {}), this.layout = new OO.ui.HorizontalLayout(function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, config, { $element: this.$element })) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(HorizontalLayoutWidget, OO.ui.Widget); var _default = HorizontalLayoutWidget; exports.default = _default }, {}], 8: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; function ParameterListWidget(config) { config = config || {}, ParameterListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.addItems(config.items), this.$element.addClass("rater-parameterListWidget"), this.preferences = config.preferences; var displayLimit = this.preferences.collapseParamsLowerLimit + 1; if (displayLimit && this.items.length > displayLimit) { for (var hiddenCount = 0, i = displayLimit - 1 - 1; i < this.items.length; i++) this.items[i].autofilled || (this.items[i].toggle(!1), hiddenCount++); 0 < hiddenCount && (this.showMoreParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Show " + hiddenCount + " more " + (1 === hiddenCount ? "parameter" : "parameters"), framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.showMoreParametersButton])) } this.addParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Parametreyê lê zêde bike", icon: "add", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.addParametersButton]), this.aggregate({ delete: "parameterDelete" }), this.connect(this, { parameterDelete: "onParameterDelete" }), this.aggregate({ change: "parameterChange" }), this.connect(this, { parameterChange: "onParameterChange" }), this.aggregate({ updatedSize: "parameterUpdatedSize" }), this.connect(this, { parameterUpdatedSize: "onUpdatedSize" }), this.showMoreParametersButton && this.showMoreParametersButton.connect(this, { click: "onShowMoreParametersButtonClick" }), this.addParametersButton.connect(this, { click: "onAddParametersButtonClick" }) } OO.inheritClass(ParameterListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(ParameterListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), ParameterListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.onUpdatedSize()), this }, ParameterListWidget.prototype.onParameterDelete = function(parameter) { this.removeItems([parameter]), this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.getParameterItems = function() { return this.items.filter(function(item) { return "ParameterWidget" === item.constructor.name }) }, ParameterListWidget.prototype.onShowMoreParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.showMoreParametersButton]), this.items.forEach(function(parameterWidget) { return parameterWidget.toggle(!0) }), this.onUpdatedSize() }, ParameterListWidget.prototype.onAddParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.addParametersButton]), this.emit("addParametersButtonClick") }, ParameterListWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipeStyle, equalsStyle) }).join("") }, ParameterListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs; var params = this.getParameterItems(); if (!(params.length <= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { var hiddenParams = params.filter(function(param) { return !param.isVisible() }), visibleParamsCount = params.length - hiddenParams.length; if (!(0 === hiddenParams || visibleParamsCount >= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { for (var numToUnhide = Math.min(this.preferences.collapseParamsLowerLimit - visibleParamsCount, hiddenParams.length), i = 0; i < numToUnhide; i++) hiddenParams[i].toggle(!0); var stillHiddenCount = hiddenParams.length - numToUnhide; 0 == stillHiddenCount ? this.removeItems([this.showMoreParametersButton]) : this.showMoreParametersButton.setLabel("Show " + stillHiddenCount + " more " + (1 == stillHiddenCount ? "paramter" : "paramters")) } } }; var _default = ParameterListWidget; exports.default = _default }, {}], 9: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _util = require("../../util"), _HorizontalLayoutWidget = (obj = require("./HorizontalLayoutWidget")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function ParameterWidget(parameter, paramData, config) { switch (config = config || {}, ParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.name = parameter.name, this.value = parameter.value, this.autofilled = parameter.autofilled, this.isInvalid = null == parameter.value, this.paramData = paramData || {}, this.allowedValues = this.paramData.allowedValues || [], this.isRequired = this.paramData.required, this.isSuggested = this.paramData.suggested, this.allowedValues.length) { case 1: this.allowedValues[1] = null; case 2: var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(parameter.value ? (0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; this.checkbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget({ selected: isIndeterminate ? void 0 : isFirstAllowedVal, indeterminate: isIndeterminate || void 0, $element: $("<label style='margin:0 0 0 5px'>") }) } this.input = new OO.ui.ComboBoxInputWidget({ value: this.value, options: (0, _util.filterAndMap)(this.allowedValues, function(val) { return null !== val }, function(val) { return { data: val, label: val } }), $element: $("<div style='margin-bottom:0;'>"), $overlay: this.$overlay }), this.input.$element.find("input").css({ "padding-top": 0, "padding-bottom": "2px", height: "24px" }), this.input.$element.find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "line-height": "normal" }), this.input.$element.find("a.oo-ui-buttonElement-button").css({ "padding-top": 0, height: "24px", "min-height": "0" }), this.confirmButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "check", label: "Done", framed: !1, flags: "progressive", $element: $("<span style='margin-right:0'>") }), this.cancelButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "undo", label: "Cancel", framed: !1 }), this.deleteButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: this.isRequired ? "restore" : "trash", label: this.isRequired ? "Required parameter" : "Delete", framed: !1, flags: "destructive", disabled: this.isRequired }), this.editButtonControls = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.confirmButton, this.cancelButton, this.deleteButton], $element: $("<span style='font-size:92%'>") }), this.editButtonControls.$element.find("a span:first-child").css({ "min-width": "unset", width: "16px", "margin-right": 0 }), this.editLayoutControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.input, this.editButtonControls] }), this.editLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.editLayoutControls, { label: this.name + " =", align: "top", help: this.paramData.description && this.paramData.description.en || !1, helpInline: !0 }).toggle(), this.editLayout.$element.find("label.oo-ui-inline-help").css({ margin: "-10px 0 5px 10px" }), this.invalidIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "block", title: "Invalid parameter: no value specified!", flags: "destructive", $element: $("<span style='margin: 0 5px 0 -5px; min-width: 16px; width: 16px;'>") }).toggle(this.isInvalid), this.fullLabel = new OO.ui.LabelWidget({ label: this.name + (this.value ? " = " + this.value : " "), $element: $("<label style='margin: 0;'>") }), this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;'>") }).toggle(this.autofilled), this.editButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "edit", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom: 0;'>") }), this.editButton.$element.find("a").css({ "border-radius": "0 10px 10px 0", "margin-left": "5px" }), this.editButton.$element.find("a span").first().css({ "min-width": "unset", width: "16px" }), this.readLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.invalidIcon, this.fullLabel, this.autofilledIcon, this.editButton], $element: $("<span style='margin:0;width:unset;'>") }), this.checkbox && this.readLayout.addItems([this.checkbox], 2), this.$element = $("<div>").addClass("rater-parameterWidget").css({ width: "unset", display: "inline-block", border: this.autofilled ? "1px dashed #36c" : "1px solid #ddd", "border-radius": "10px", "padding-left": "10px", margin: "0 8px 8px 0", background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }).append(this.readLayout.$element, this.editLayout.$element), this.editButton.connect(this, { click: "onEditClick" }), this.confirmButton.connect(this, { click: "onConfirmClick" }), this.cancelButton.connect(this, { click: "onCancelClick" }), this.deleteButton.connect(this, { click: "onDeleteClick" }), this.checkbox && this.checkbox.connect(this, { change: "onCheckboxChange" }) } OO.inheritClass(ParameterWidget, OO.ui.Widget), ParameterWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterWidget.prototype.onEditClick = function() { this.readLayout.toggle(!1), this.editLayout.toggle(!0), this.$element.css({ background: "#fffe" }), this.input.focus(), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onConfirmClick = function() { this.setValue(this.input.getValue()), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onCancelClick = function() { this.input.setValue(this.value), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onDeleteClick = function() { this.delete() }, ParameterWidget.prototype.onCheckboxChange = function(isSelected, isIndeterminate) { isIndeterminate || (isSelected ? this.setValue(this.allowedValues[0]) : this.setValue(this.allowedValues[1])) }, ParameterWidget.prototype.delete = function() { this.emit("delete") }, ParameterWidget.prototype.setValue = function(val) { if (this.autofilled = !1, this.autofilledIcon.toggle(!1), this.$element.css({ border: "1px solid #ddd" }), this.value = val, this.input.setValue(this.value), this.isInvalid = null == this.value, this.invalidIcon.toggle(this.isInvalid), this.$element.css({ background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }), this.fullLabel.setLabel(this.name + (this.value ? " = " + this.value : "")), this.checkbox) { var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(val) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(val)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(val || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(val ? (0, _util.normaliseYesNo)(val) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; if (this.checkbox.setIndeterminate(isIndeterminate, !0), !isIndeterminate) { var isSelected = isFirstAllowedVal; this.checkbox.setSelected(isSelected, !0) } } this.emit("change") }, ParameterWidget.prototype.setAutofilled = function() { this.autofilled = !0, this.autofilledIcon.toggle(!0), this.$element.css({ border: "1px dashed #36c" }) }, ParameterWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.isInvalid ? "" : pipeStyle + this.name + equalsStyle + (this.value || "") }, ParameterWidget.prototype.focusInput = function() { return this.input.focus() }; var _default = ParameterWidget; exports.default = _default }, { "../../util": 23, "./HorizontalLayoutWidget": 7 }], 10: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("../../config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function PrefsFormWidget(config) { for (var prefName in config = config || {}, PrefsFormWidget.super.call(this, config), this.$element.addClass("rater-prefsFormWidget"), this.layout = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preferences", $element: this.$element }), this.preferences = { autostart: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart Rater" }, autostartRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart on redirects" }, autostartNamespaces: { input: new mw.widgets.NamespacesMultiselectWidget, label: "Autostart in these namespaces" }, bypassRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Bypass redirects to banners" }, autofillClassFromOthers: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class from other banners" }, autofillClassFromOres: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class based on ORES prediction" }, autofillImportance: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill low importance" }, collapseParamsLowerLimit: { input: new OO.ui.NumberInputWidget({ min: 1 }), label: "Minimum number of parameters to show uncollapsed" }, watchlist: { input: new OO.ui.ButtonSelectWidget({ items: [new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "preferences", label: "Default", title: "Uses the same setting as if you manually edited the page, as per Special:Preferences" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "watch", label: "Always", title: "Always add pages Rater edits to your watchlist" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "nochange", label: "Never", title: "Never add pages Rater edit to your watchlist" })] }).selectItemByData("preferences"), label: "Add edited pages to watchlist" }, resetCache: { input: new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Reset cache", title: "Remove cached data, including list of WikiProjects and template parameters", flags: ["destructive"] }) } }, this.preferences) this.layout.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.preferences[prefName].input, { label: this.preferences[prefName].label, align: "right" })]); this.preferences.resetCache.input.connect(this, { click: "onResetCacheClick" }) } OO.inheritClass(PrefsFormWidget, OO.ui.Widget), PrefsFormWidget.prototype.setPrefValues = function(prefs) { var _this = this, _loop = function(prefName) { var value = prefs[prefName], input = _this.preferences[prefName] && _this.preferences[prefName].input; switch (input && input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": input.selectItemByData(value); break; case "OoUiNumberInputWidget": case "OoUiToggleSwitchWidget": input.setValue(value); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": input.clearItems(), value.forEach(function(ns) { return input.addTag(ns.toString(), 0 === ns ? "(Main)" : _config.default.mw.wgFormattedNamespaces[ns]) }) } }; for (var prefName in prefs) _loop(prefName) }, PrefsFormWidget.prototype.getPrefs = function() { var prefs = {}; for (var prefName in this.preferences) { var input = this.preferences[prefName].input, value = void 0; switch (input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": value = input.findSelectedItem().getData(); break; case "OoUiToggleSwitchWidget": value = input.getValue(); break; case "OoUiNumberInputWidget": value = Number(input.getValue()); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": value = input.getValue().map(Number) } prefs[prefName] = value } return prefs }, PrefsFormWidget.prototype.onResetCacheClick = function() { var _this2 = this; OO.ui.confirm("After reseting cache, Rater will close and restart. Any changes made will be discarded.").then(function(confirmed) { confirmed && _this2.emit("resetCache") }) }; var _default = PrefsFormWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18 }], 11: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var SuggestionLookupTextInputWidget = function(config) { OO.ui.TextInputWidget.call(this, config), OO.ui.mixin.LookupElement.call(this, config), this.suggestions = Array.isArray(config.suggestions) ? config.suggestions : [], this.$element.addClass("rater-suggestionLookupTextInputWidget") }; OO.inheritClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.TextInputWidget), OO.mixinClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.mixin.LookupElement), SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions = function(suggestions) { Array.isArray(suggestions) ? this.suggestions = suggestions : null != suggestions && console.warn("[Rater] SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions called with a non-array value:", suggestions) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupRequest = function() { return $.Deferred().resolve(new RegExp("\\b" + mw.util.escapeRegExp(this.getValue()), "i")).promise({ abort: function() {} }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupCacheDataFromResponse = function(response) { return response || [] }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupMenuOptionsFromData = function(pattern) { return this.suggestions.filter(function(suggestionItem) { return pattern.test(suggestionItem.label) || !suggestionItem.label && pattern.test(suggestionItem.data) }).map(function(optionItem) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: optionItem.data, label: optionItem.label || optionItem.data }) }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.onLookupMenuChoose = function(item) { var itemData = item.getData(); itemData && itemData.name && item.setData(itemData.name), this.$input.blur(), OO.ui.mixin.LookupElement.prototype.onLookupMenuChoose.call(this, item), this.emit("choose", itemData) }; var _default = SuggestionLookupTextInputWidget; exports.default = _default }, {}], 12: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _getBanners = require("../../getBanners"); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function TopBarWidget(config) { var _this = this; config = $.extend({ expanded: !1, framed: !1, padded: !1 }, config || {}), TopBarWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.searchBox = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "Wîkîprojeyekê lê zêde bike...", $element: $("<div style='display:inline-block; margin:0 -1px; width:calc(100% - 55px);'>"), $overlay: this.$overlay }), (0, _getBanners.getBannerNames)().then(function(banners) { return [].concat(_toConsumableArray(banners.withRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.withoutRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wrappers.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [template wrapper]", data: { name: bannerName, wrapper: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.notWPBM.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.inactive.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [inactive]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wir.map(function(bannerName) { return { label: bannerName + " [Women In Red meetup/initiative]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } }))) }).then(function(bannerOptions) { return _this.searchBox.setSuggestions(bannerOptions) }), this.addBannerButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "add", title: "Add", flags: "progressive", $element: $("<span style='float:right;margin: 0;transform: translateX(-12px);'>") }); var $searchContainer = $("<div style='display:inline-block; flex-shrink:1; flex-grow:100; min-width:250px; width:50%;'>").append(this.searchBox.$element, this.addBannerButton.$element); this.setAllDropDown = new OO.ui.DropdownWidget({ icon: "tag", label: "Li hemûyan zêde bike...", invisibleLabel: !0, menu: { items: [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Sinif" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(sinif tine)</span>') })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: classname }, label: classname }) })), [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Muhîmî" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(muhîmî tine)</span>') })], _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: importance }, label: importance }) }))) }, $element: $("<span style=\"width:auto;display:inline-block;float:left;margin:0\" title='Set all...'>"), $overlay: this.$overlay }), this.removeAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", title: "Hemû jê bibe", flags: "destructive" }), this.clearAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", title: "Hemû paqij bike", flags: "destructive" }), this.menuButtons = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeAllButton, this.clearAllButton], $element: $("<span style='flex:1 0 auto;'>") }), this.menuButtons.$element.prepend(this.setAllDropDown.$element), this.$element.addClass("rater-topBarWidget").css({ position: "fixed", width: "100%", background: "#ccc", display: "flex", "flex-wrap": "wrap", "justify-content": "space-around", margin: "-2px 0 0 0" }).append($searchContainer, this.menuButtons.$element), this.searchBox.connect(this, { enter: "onSearchSelect", choose: "onSearchSelect" }), this.addBannerButton.connect(this, { click: "onSearchSelect" }), this.setAllDropDown.getMenu().connect(this, { choose: "onRatingChoose" }), this.removeAllButton.connect(this, { click: "onRemoveAllClick" }), this.clearAllButton.connect(this, { click: "onClearAllClick" }) } OO.inheritClass(TopBarWidget, OO.ui.PanelLayout), TopBarWidget.prototype.onSearchSelect = function(data) { this.emit("searchSelect", data) }, TopBarWidget.prototype.onRatingChoose = function(item) { var data = item.getData(); !data.class && null !== data.class || this.emit("setClasses", data.class), !data.importance && null !== data.importance || this.emit("setImportances", data.importance) }, TopBarWidget.prototype.onRemoveAllClick = function() { this.emit("removeAll") }, TopBarWidget.prototype.onClearAllClick = function() { this.emit("clearAll") }, TopBarWidget.prototype.setDisabled = function(disable) { [this.searchBox, this.addBannerButton, this.setAllDropDown, this.removeAllButton, this.clearAllButton].forEach(function(widget) { return widget.setDisabled(disable) }) }; var _default = TopBarWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../getBanners": 20, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 13: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _api = require("../api"); function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function LoadDialog(config) { LoadDialog.super.call(this, config) } OO.inheritClass(LoadDialog, OO.ui.Dialog), LoadDialog.static.name = "loadDialog", LoadDialog.static.title = "Loading Rater...", LoadDialog.prototype.initialize = function() { var _this$content$$elemen; LoadDialog.super.prototype.initialize.call(this), this.content = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1 }), this.progressBar = new OO.ui.ProgressBarWidget({ progress: 1 }), this.setuptasks = [new OO.ui.LabelWidget({ label: "Tercîhên te yên Raterê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên wîkîprojeyan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Wîkînivîsa gotûbêjê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên gotûbêjê tên kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Daneyên parametreyan yên şablonan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Rûpel tê kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Retrieving quality prediction...", $element: $('<p style="display:block">') }).toggle()], this.closeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Bigre" }).toggle(), this.setupPromises = [], (_this$content$$elemen = this.content.$element).append.apply(_this$content$$elemen, [this.progressBar.$element, new OO.ui.LabelWidget({ label: "Dest pê dibe:", $element: $('<strong style="display:block">') }).$element].concat(_toConsumableArray(this.setuptasks.map(function(widget) { return widget.$element })), [this.closeButton.$element])), this.$body.append(this.content.$element), this.closeButton.connect(this, { click: "onCloseButtonClick" }) }, LoadDialog.prototype.onCloseButtonClick = function() { this.close() }, LoadDialog.prototype.getBodyHeight = function() { return this.content.$element.outerHeight(!0) }, LoadDialog.prototype.incrementProgress = function(amount, maximum) { var priorProgress = this.progressBar.getProgress(), incrementedProgress = Math.min(maximum || 100, priorProgress + amount); this.progressBar.setProgress(incrementedProgress) }, LoadDialog.prototype.addTaskPromiseHandlers = function(taskPromises) { var _this = this; taskPromises.forEach(function(promise, index) { promise.then(function() { return function(index) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Çêbû!"); for (var incrementPerStep = 100 / _this.setuptasks.length / 10, step = 0; step < 10; step++) window.setTimeout(_this.incrementProgress.bind(_this), 400 * step / 10, incrementPerStep) }(index) }, function(code, info) { return function(index, code, info) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Têk çû. " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, info)), _this.closeButton.toggle(!0), _this.updateSize() }(index, code, info) }) }) }, LoadDialog.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, LoadDialog.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { var showOresTask = !!data.ores; _this2.setuptasks[6].toggle(showOresTask); var taskPromises = data.ores ? data.promises : data.promises.slice(0, -1); data.isOpened.then(function() { return _this2.addTaskPromiseHandlers(taskPromises) }) }, this) }, LoadDialog.prototype.getHoldProcess = function(data) { return (data = data || {}).success ? LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data).next(800) : LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data) }, LoadDialog.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this3 = this; return LoadDialog.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this3.setuptasks.forEach(function(setuptask) { var currentLabel = setuptask.getLabel(); setuptask.setLabel(currentLabel.slice(0, currentLabel.indexOf("...") + 3)) }) }, this) }; var _default = LoadDialog; exports.default = _default }, { "../api": 15 }], 14: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerWidget")), _BannerListWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerListWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../config")), _api = _interopRequireWildcard(require("../api")), _PrefsFormWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/PrefsFormWidget")), _prefs = require("../prefs"), _Template = require("../Template"), _TopBarWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/TopBarWidget")), _util = require("../util"), cache = _interopRequireWildcard(require("../cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function MainWindow(config) { MainWindow.super.call(this, config) } OO.inheritClass(MainWindow, OO.ui.ProcessDialog), MainWindow.static.name = "main", MainWindow.static.title = $("<span>").css({ "font-weight": "normal" }).append($("<a>").css({ "font-weight": "bold" }).attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("Rater"), " (", $("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("talk"), ") ", $("<span>").css({ "font-size": "90%" }).text("v" + _config.default.script.version)), MainWindow.static.size = "large", MainWindow.static.actions = [{ label: "X", title: "Close (and discard any changes)", flags: "primary", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "showPrefs", flags: "safe", icon: "settings", title: "Preferences", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "save", accessKey: "s", label: new OO.ui.HtmlSnippet("<span style='padding:0 1em;'>Qeyd bike</span>"), flags: ["primary", "progressive"], modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "preview", accessKey: "p", label: "Pêşdîtinê nîşan bide", modes: ["edit", "diff"] }, { action: "changes", accessKey: "v", label: "Guhartinan nîşan bide", modes: ["edit", "preview"] }, { action: "back", label: "Vegere", modes: ["diff", "preview"] }, { action: "savePrefs", label: "Rojane bike", flags: ["primary", "progressive"], modes: "prefs" }, { action: "closePrefs", label: "Betal bike", flags: "safe", modes: "prefs" }], MainWindow.prototype.initialize = function() { MainWindow.super.prototype.initialize.call(this), this.preferences = _config.default.defaultPrefs, this.topBar = new _TopBarWidget.default({ $overlay: this.$overlay }), this.$head.css({ height: "73px" }).append(this.topBar.$element), this.oresLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 50%; text-align: center;'>"), label: $("<span>").append($("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("mw:ORES"), target: "_blank" }).append($("<img>").css({ "vertical-align": "text-bottom;" }).attr({ src: "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg/40px-Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg.png", title: "Texmîna makîneyê ji ORESê", alt: "ORES logo", width: "20px", height: "20px" })), " ", $("<span class='oresPrediction'>")) }).toggle(!1), this.pagetypeLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 33.33%; text-align: center;'>") }).toggle(!1), this.$foot.prepend(this.oresLabel.$element, this.pagetypeLabel.$element), this.bannerList = new _BannerListWidget.default({ preferences: this.preferences }), this.editLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !1, expanded: !1, $content: this.bannerList.$element }), this.prefsForm = new _PrefsFormWidget.default, this.prefsLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.prefsForm.$element }), this.parsedContentContainer = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preview" }), this.parsedContentWidget = new OO.ui.LabelWidget({ label: "", $element: $("<div>") }), this.parsedContentContainer.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.parsedContentWidget, { align: "top" })]), this.parsedContentLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.parsedContentContainer.$element }), this.contentArea = new OO.ui.StackLayout({ items: [this.editLayout, this.prefsLayout, this.parsedContentLayout], padded: !1, expanded: !1 }), this.$body.css({ top: "73px" }).append(this.contentArea.$element), this.topBar.connect(this, { searchSelect: "onSearchSelect", setClasses: "onSetClasses", setImportances: "onSetImportances", removeAll: "onRemoveAll", clearAll: "onClearAll" }), this.bannerList.connect(this, { updatedSize: "onBannerListUpdateSize" }), this.$body.attr("tabindex", "999").parent().attr("tabindex", "999").keydown(function(event) { var scrollAmount; switch (event.which) { case 33: scrollAmount = this.$body.scrollTop() - .9 * this.$body.height(); break; case 34: scrollAmount = this.$body.scrollTop() + .9 * this.$body.height(); break; default: return } this.$body.scrollTop(scrollAmount), event.preventDefault() }.bind(this)), this.prefsForm.connect(this, { resetCache: "onResetCache" }) }, MainWindow.prototype.onBannerListUpdateSize = function() { var scrollAmount = this.$body.scrollTop(); this.updateSize(), this.$body.scrollTop(scrollAmount) }, MainWindow.prototype.makeDraggable = function() { var $frameEl = this.$element.find(".oo-ui-window-frame"), $handleEl = this.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").css({ cursor: "move" }), position = { x: 0, y: 0 }, constrain = function(val, minVal, maxVal) { return val < minVal ? minVal : maxVal < val ? maxVal : val }, pointerdown = !1, dragFrom = {}, pointer = "PointerEvent" in window ? "pointer" : "mouse"; $handleEl.on(pointer + "enter.raterMainWin", function() { return $frameEl.css("will-change", "transform") }), $handleEl.on(pointer + "leave.raterMainWin", function() { pointerdown || $frameEl.css("will-change", "") }), $handleEl.on(pointer + "down.raterMainWin", function(event) { pointerdown = !0, dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY }), $("body").on(pointer + "move.raterMainWin", function(event) { if (pointerdown && null != dragFrom.x && null !== dragFrom.y) { var val, limit, dx = event.clientX - dragFrom.x, dy = event.clientY - dragFrom.y; dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY, position.x = (val = position.x + dx, limit = window.innerWidth / 2 + $frameEl.outerWidth() / 2 - 100, constrain(val, -1 * limit, limit)), position.y = function(val) { var minLimit = -1 * (window.innerHeight - $frameEl.outerHeight()) / 2, maxLimit = (document.documentElement || document).scrollHeight - window.innerHeight / 2; return constrain(val, minLimit, maxLimit) }(position.y + dy), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) } }), $("body").on(pointer + "up.raterMainWin", function() { pointerdown = !1, delete dragFrom.x, delete dragFrom.y, position.x = Math.round(position.x), position.y = Math.round(position.y), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) }) }, MainWindow.prototype.getBodyHeight = function() { var currentlayout = this.contentArea.getCurrentItem(), layoutHeight = currentlayout && currentlayout.$element.outerHeight(!0), contentHeight = currentlayout && currentlayout.$element.children(":first-child").outerHeight(!0); return Math.max(200, layoutHeight, contentHeight) }, MainWindow.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { _this.makeDraggable(), _this.setPreferences(data.preferences), _this.prefsForm.setPrefValues(data.preferences), _this.subjectPage = data.subjectPage, _this.pageInfo = { redirect: data.redirectTarget, isDisambig: data.disambig, hasStubtag: data.stubtag, isArticle: data.isArticle }, _this.actions.setMode("edit"), _this.bannerList.oresClass = data.isArticle && data.isList ? "List" : data.ores && data.ores.prediction, _this.bannerList.pageInfo = _this.pageInfo, _this.bannerList.addItems(data.banners.map(function(bannerTemplate) { return new _BannerWidget.default(bannerTemplate, { preferences: _this.preferences, $overlay: _this.$overlay, isArticle: _this.pageInfo.isArticle }) })); var shellTemplateBanner = _this.bannerList.items.find(function(banner) { console.log(banner) return banner.isShellTemplate }); shellTemplateBanner && shellTemplateBanner.shellParam1Value && (shellTemplateBanner.nonStandardTemplates = _this.bannerList.items.reduce(function(bannersList, curBanner) { return bannersList.replace(curBanner.wikitext, "") }, shellTemplateBanner.shellParam1Value).trim().replace(/\n+/g, "\n")), _this.bannerList.addShellTemplateIfNeeeded().syncShellTemplateWithBiographyBanner(), _this.pageInfo.redirect ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela beralîkirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isDisambig ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela cudakirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isGA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara baş").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFL ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Lîsteya bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isList ? _this.pagetypeLabel.setLabel("List article").toggle(!0) : data.ores ? (_this.oresClass = data.ores.prediction, _this.oresLabel.toggle(!0).$element.find(".oresPrediction").append("Texmîn: ", $("<strong>").text(data.ores.prediction), "&nbsp;(" + data.ores.probability + ")")) : _this.pageInfo.isArticle ? _this.pagetypeLabel.setLabel(`${calculateProseValue()} words`).toggle(!0) : _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela " + _this.subjectPage.getNamespacePrefix().slice(0, -1)).toggle(!0), _this.talkWikitext = data.talkWikitext, _this.existingBannerNames = data.banners.map(function(bannerTemplate) { return bannerTemplate.name }), _this.talkpage = data.talkpage, _this.updateSize() }, this) }, MainWindow.prototype.getReadyProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getReadyProcess.call(this, data).next(function() { return _this2.topBar.searchBox.focus() }) }, MainWindow.prototype.getActionProcess = function(action) { var _this3 = this; if ("showPrefs" === action) this.actions.setMode("prefs"), this.contentArea.setItem(this.prefsLayout), this.topBar.setDisabled(!0), this.updateSize(); else { if ("savePrefs" === action) { var updatedPrefs = this.prefsForm.getPrefs(); return (new OO.ui.Process).next((0, _prefs.setPrefs)(updatedPrefs).then(function() { _this3.setPreferences(updatedPrefs), _this3.actions.setMode("edit"), _this3.contentArea.setItem(_this3.editLayout), _this3.topBar.setDisabled(!1), _this3.updateSize() }, function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save preferences."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })) } if ("clearCache" === action) return (new OO.ui.Process).next(function() { cache.clearAllItems(), _this3.close({ restart: !0 }) }); if ("closePrefs" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.prefsForm.setPrefValues(this.preferences), this.updateSize(); else { if ("save" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.editWithRetry(this.talkpage.getPrefixedText(), { rvsection: 0 }, function(revision) { return { section: 0, text: _this3.transformTalkWikitext(revision.content), summary: _this3.makeEditSummary(), watchlist: _this3.preferences.watchlist } }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save your changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })).next(function() { return _this3.close({ success: !0, upgradedStub: _this3.pageInfo.hasStubtag && _this3.isRatedAndNotStub() }) }); if ("preview" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "parse", contentmodel: "wikitext", text: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext) + "\n<hr>\n'''Kurteya guhartinê:''' " + this.makeEditSummary(), title: this.talkpage.getPrefixedText(), pst: 1 }).then(function(result) { if (!(result && result.parse && result.parse.text && result.parse.text["*"])) return $.Deferred().reject("Empty result"); var previewHtmlSnippet = new OO.ui.HtmlSnippet(result.parse.text["*"]); _this3.parsedContentWidget.setLabel(previewHtmlSnippet), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Preview:"), _this3.actions.setMode("preview"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("changes" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "compare", format: "json", fromtext: this.talkWikitext, fromcontentmodel: "wikitext", totext: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext), tocontentmodel: "wikitext", prop: "diff" }).then(function(result) { if (!result || !result.compare || !result.compare["*"]) return $.Deferred().reject("Empty result"); var $diff = $("<table>").addClass("diff").css("width", "100%").append($("<tr>").append($("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("Latest revision"), $("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("New text")), result.compare["*"], $("<tfoot>").append($("<tr>").append($("<td colspan='4'>").append($("<strong>").text("Edit summary: "), _this3.makeEditSummary())))); _this3.parsedContentWidget.setLabel($diff), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Changes:"), _this3.actions.setMode("diff"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("back" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.updateSize(); else if (!action && this.bannerList.changed) return (new OO.ui.Process).next(OO.ui.confirm("Guhartin dê werin betalkirin.", { title: "Raterê bigire?" }).then(function(confirmed) { return confirmed ? _this3.close() : null })) } } return MainWindow.super.prototype.getActionProcess.call(this, action) }, MainWindow.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this4 = this; return MainWindow.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this4.bannerList.clearItems(), _this4.topBar.searchBox.setValue(""), _this4.contentArea.setItem(_this4.editLayout), _this4.topBar.setDisabled(!1), _this4.oresLabel.toggle(!1).$element.find(".oresPrediction").empty(), _this4.pagetypeLabel.toggle(!1).setLabel(""), _this4.$element.find(".oo-ui-window-frame").css("transform", ""), _this4.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").off(".raterMainWin"), $("body").off(".raterMainWin") }) }, MainWindow.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = $.extend({}, _config.default.defaultPrefs, prefs), this.bannerList.setPreferences(this.preferences) }, MainWindow.prototype.onResetCache = function() { this.executeAction("clearCache") }, MainWindow.prototype.onSearchSelect = function(data) { var _this5 = this; this.topBar.searchBox.pushPending(); var name = this.topBar.searchBox.getValue().trim(); if (name) { var confirmText; if (this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.mainText === name || banner.redirectTargetMainText === name })) return this.topBar.searchBox.popPending(), OO.ui.alert("There is already a {{" + name + "}} banner").then(this.searchBox.focus()); /^^[Ww](?:P|îkî[Pp]roje)/.test(name) ? "WikiProject Disambiguation" === name && 0 !== $("#ca-talk.new").length && 0 === this.bannerList.items.length && (confirmText = "New talk pages shouldn't be created if they will only contain the {{WikiProject Disambiguation}} banner. Continue?") : confirmText = new OO.ui.HtmlSnippet("{{" + mw.html.escape(name) + "}} is not a recognised WikiProject banner.<br/>Do you want to continue?"), $.when(!confirmText || OO.ui.confirm(confirmText)).then(function(confirmed) { if (confirmed) return _BannerWidget.default.newFromTemplateName(name, data, { preferences: _this5.preferences, $overlay: _this5.$overlay, isArticle: _this5.pageInfo.isArticle }).then(function(banner) { _this5.bannerList.addItems([banner]), banner.setChanged(), _this5.updateSize() }) }).then(function() { return _this5.topBar.searchBox.setValue("").focus().popPending() }) } else this.topBar.searchBox.popPending().focus() }, MainWindow.prototype.onSetClasses = function(classVal) { var shellTemplate = this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); shellTemplate && (shellTemplate.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classVal), shellTemplate.classDropdown.setAutofilled(!1)), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasClassRatings && !banner.isShellTemplate && (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellTemplate ? null : classVal), banner.classDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onSetImportances = function(importanceVal) { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasImportanceRatings && (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceVal), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onRemoveAll = function() { this.bannerList.clearItems() }, MainWindow.prototype.onClearAll = function() { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { return banner.onClearButtonClick() }) }, MainWindow.prototype.transformTalkWikitext = function(talkWikitext) { var _this6 = this, bannersWikitext = this.bannerList.makeWikitext(); if (!talkWikitext) return bannersWikitext.trim(); var talkTemplates = (0, _Template.parseTemplates)(talkWikitext, !0); talkTemplates.forEach(function(template) { _this6.existingBannerNames.includes(template.name) && (talkWikitext = talkWikitext.replace(template.wikitext, "\x01")) }); var talkWikitextSections = (talkWikitext = (talkWikitext = talkWikitext.replace("\x01", "\x02")).replace(/(?:\s|\n)*\x01(?:\s|\n)*/g, "")).split("\x02").map(function(t) { return t.trim() }); if (2 === talkWikitextSections.length) return (talkWikitextSections[0] + "\n" + bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitextSections[1]).trim(); var tempStr = talkWikitext; return talkTemplates.forEach(function(template) { tempStr = tempStr.replace(template.wikitext, "") }), /^#BERALÎKIRIN/i.test(talkWikitext) || !tempStr.trim() ? talkWikitext.trim() + "\n" + bannersWikitext.trim() : bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitext.trim() }, MainWindow.prototype.isRatedAndNotStub = function() { return 0 < this.bannerList.items.filter(function(banner) { return banner.hasClassRatings && banner.classDropdown.getValue() && "Şitil" !== banner.classDropdown.getValue() }).length }, MainWindow.prototype.makeEditSummary = function() { var _this7 = this, removedBanners = [], editedBanners = [], newBanners = [], shortName = function(name) { return name.replace("Wîkîproje ", "").replace("Subst:", "") }, allClasses = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.classDropdown.getValue() })), overallClass = 1 === allClasses.length && allClasses[0], allImportances = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasImportanceRatings }, function(banner) { return banner.importanceDropdown.getValue() })), overallImportance = 1 === allImportances.length && allImportances[0], someClassesChanged = !1, someImportancesChanged = !1; this.existingBannerNames.forEach(function(name) { _this7.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.name === name || banner.bypassedName === name }) || removedBanners.push("\u2212" + shortName(name)) }), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { console.log(banner) var isNew = !banner.wikitext; if (isNew || banner.changed) { var newClass = banner.hasClassRatings && (isNew || banner.classChanged) && banner.classDropdown.getValue(); newClass && (someClassesChanged = !0), overallClass && (newClass = null); var newImportance = banner.hasImportanceRatings && (isNew || banner.importanceChanged) && banner.importanceDropdown.getValue(); newImportance && (someImportancesChanged = !0), overallImportance && (newImportance = null); var rating = newClass && newImportance ? newClass + "/" + newImportance : newClass || newImportance || ""; rating = rating && " (" + rating + ")", isNew ? newBanners.push("+" + shortName(banner.name) + rating) : editedBanners.push(shortName(banner.name) + rating) } }); var overallRating = someClassesChanged && overallClass && someImportancesChanged && overallImportance ? overallClass + "/" + overallImportance : someClassesChanged && overallClass || someImportancesChanged && overallImportance || ""; return "Nirxandin".concat(overallRating = overallRating && " (" + overallRating + ")", ": ").concat([].concat(editedBanners, newBanners, removedBanners).join(", ")).concat(_config.default.script.advert) }; var _default = MainWindow; exports.default = _default }, { "../Template": 3, "../api": 15, "../cache": 17, "../config": 18, "../prefs": 21, "../util": 23, "./Components/BannerListWidget": 4, "./Components/BannerWidget": 5, "./Components/PrefsFormWidget": 10, "./Components/TopBarWidget": 12 }], 15: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.makeErrorMsg = exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("./config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } var API = new mw.Api({ ajax: { headers: { "Api-User-Agent": "Rater/" + _config.default.script.version + " ( https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37/Rater )" } } }); API.getORES = function(revisionID) { // This returns a "failed" state immediately to bypass the ORES 404 error return $.Deferred().reject("ORES disabled").promise(); }, // <--- THIS COMMA IS CRITICAL API.getRaw = function(page) { return $.get("https:" + _config.default.mw.wgServer + mw.util.getUrl(page, { action: "raw" })).then(function(data) { return data || $.Deferred().reject("ok-but-empty") }) }; var getPage = function(title, params) { return API.get($.extend({ action: "query", format: "json", curtimestamp: 1, titles: title, prop: "revisions|info", rvprop: "content|timestamp", rvslots: "main" }, params)).then(function(response) { var page = Object.values(response.query.pages)[0], starttime = response.curtimestamp; return $.Deferred().resolve(page, starttime) }) }, processPage = function(page, starttime, transform) { var basetimestamp = page.revisions && page.revisions[0].timestamp, simplifiedPage = { pageid: page.pageid, missing: "" === page.missing, redirect: "" === page.redirect, categories: page.categories, ns: page.ns, title: page.title, content: page.revisions && page.revisions[0].slots.main["*"] }; return $.when(transform(simplifiedPage)).then(function(editParams) { return $.extend({ action: "edit", title: page.title, assert: "user", basetimestamp: basetimestamp, starttimestamp: starttime }, editParams) }) }; API.editWithRetry = function(title, getParams, transform) { return getPage(title, getParams).then(function(page, starttime) { return processPage(page, starttime, transform) }, function() { return getPage(title, getParams).then(processPage, transform) }).then(function(editParams) { return API.postWithToken("csrf", editParams).catch(function(errorCode) { return "editconflict" === errorCode ? API.editWithRetry(title, getParams, transform) : API.postWithToken("csrf", editParams) }) }) }; exports.makeErrorMsg = function(first, second) { var code, xhr, message; if ("object" === _typeof(first) && "string" == typeof second) { var errorObj = first.responseJSON && first.responseJSON.error; errorObj ? (code = errorObj.code, message = errorObj.message) : xhr = first } else if ("string" == typeof first && "object" === _typeof(second)) { second.error ? (code = errorObj.code, message = errorObj.info) : "ok-but-empty" === first ? (code = null, message = "Got an empty response from the server") : xhr = second && second.xhr } return code && message ? "API error ".concat(code, ": ").concat(message) : message ? "API error: ".concat(message) : xhr ? "HTTP error ".concat(xhr.status) : "string" == typeof first && "error" !== first && "string" == typeof second && "error" !== second ? "Error ".concat(first, ": ").concat(second) : "string" == typeof first && "error" !== first ? "Error: ".concat(first) : "Unknown API error" }; var _default = API; exports.default = _default }, { "./config": 18 }], 16: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _prefs = require("./prefs"), _api = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./api")), _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _default() { return (0, _prefs.getPrefs)().then(function(prefs) { if (prefs.autostart && ((prefs.autostartRedirects || !window.location.search.includes("redirect=no")) && !/(action|diff|oldid)/.test(window.location.search) && "Destpêk" !== mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage().getPrefixedText() && (!prefs.autostartNamespaces || !prefs.autostartNamespaces.length || prefs.autostartNamespaces.includes(_config.default.mw.wgNamespaceNumber)))) { if ($("#ca-talk.new").length) return (0, _setup.default)(); var talkTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getTalkPage(); return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "templates", titles: talkTitle.getPrefixedText(), tlnamespace: "10", tllimit: "500", indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids, templates = result.query.pages[id].templates; return templates && templates.some(function(template) { return /(Wîkîproje|WPBanner)/.test(template.title) }) ? void 0 : (0, _setup.default)() }, function(code, jqxhr) { return console.warn(""), $.Deferred().reject() }) } }) } exports.default = _default }, { "./api": 15, "./config": 18, "./prefs": 21, "./setup": 22 }], 17: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.clearAllItems = exports.clearInvalidItems = exports.clearItemIfInvalid = exports.read = exports.write = void 0; var _util = require("./util"); exports.write = function(key, val, staleDays, expiryDays) { try { var staleDuration = 864e5 * (staleDays || 1), expiryDuration = 864e5 * (expiryDays || 30), stringVal = JSON.stringify({ value: val, staleDate: new Date(Date.now() + staleDuration).toISOString(), expiryDate: new Date(Date.now() + expiryDuration).toISOString() }); localStorage.setItem("Rater-" + key, stringVal) } catch (e) {} }; var read = function(key) { var val; try { var stringVal = localStorage.getItem("Rater-" + key); "" !== stringVal && (val = JSON.parse(stringVal)) } catch (e) { console.log("[Rater] error reading " + key + " from localStorage cache:"), console.log("\t" + e.name + " message: " + e.message + (e.at ? " at: " + e.at : "") + (e.text ? " text: " + e.text : "")) } return val || null }; exports.read = read; var isRaterKey = function(key) { return key && 0 === key.indexOf("Rater-") }, clearItemIfInvalid = function(key) { if (isRaterKey(key)) { var item = read(key.replace("Rater-", "")); (!item || !item.expiryDate || (0, _util.isAfterDate)(item.expiryDate)) && localStorage.removeItem(key) } }; exports.clearItemIfInvalid = clearItemIfInvalid; exports.clearInvalidItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) setTimeout(clearItemIfInvalid, 100, localStorage.key(i)) }; exports.clearAllItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) { var key = localStorage.key(i); isRaterKey(key) && localStorage.removeItem(key) } } }, { "./util": 23 }], 18: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var version = require("../package.json").version, _default = { script: { advert: " ([[WP:RATER#".concat(version, "|Rater]])"), version: version }, defaultPrefs: { autostart: !1, autostartRedirects: !1, autostartNamespaces: [0], minForShell: 1, bypassRedirects: !0, autofillClassFromOthers: !0, autofillClassFromOres: !0, autofillImportance: !0, collapseParamsLowerLimit: 6, watchlist: "preferences" }, mw: mw.config.get(["skin", "wgPageName", "wgNamespaceNumber", "wgUserName", "wgFormattedNamespaces", "wgMonthNames", "wgRevisionId", "wgScriptPath", "wgServer", "wgCategories", "wgIsMainPage"]), bannerDefaults: { classes: ["Şitil", "Destpêkî", "C", "B", "GBA", "A", "GB", "LB", "Lîste"], importances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm"], extendedClasses: ["Kategorî", "Draft", "Wêne", "WB", "Portal", "Proje", "Şablon", "Bplus", "Future", "Current", "Cudakirin", "NA", "Beralîkirin", "Book"], extendedImportances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm", "Herî kêm", "NA"] }, customBanners: { "WikiProject Military history": { classes: ["FA", "FL", "A", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "AL", "BL", "CL", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect", "Book"], importances: [] }, "WikiProject Portals": { classes: ["FPo", "Complete", "Substantial", "Basic", "Incomplete", "Meta", "List", "Category", "Draft", "File", "Project", "Template", "Disambig", "NA", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "Bottom", "NA"] }, "WikiProject Video games": { classes: ["FA", "FL", "FM", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "NA"] } }, shellTemplates: ["Kalika wîkîprojeyê","Kalika Wîkîprojeyê", "WikiProject banner shell", "WikiProject Banners", "WPB", "WPBS", "Wikiprojectbannershell", "WikiProject Banner Shell", "Wpb", "WPBannerShell", "Wpbs", "Wikiprojectbanners", "WP Banner Shell", "WP banner shell", "Bannershell", "Wikiproject banner shell", "WikiProject Banners Shell", "WikiProjectBanner Shell", "WikiProjectBannerShell", "WikiProject BannerShell", "WikiprojectBannerShell", "WikiProject banner shell/redirect", "WikiProject Shell", "Banner shell", "Scope shell", "Project shell", "WikiProject banner"], defaultParameterData: { auto: { label: { en: "Auto-rated" }, description: { en: "Automatically rated by a bot. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, listas: { label: { en: "List as" }, description: { en: "Sortkey for talk page" } }, small: { label: { en: "Small?" }, description: { en: "Display a small version. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, attention: { label: { en: "Attention required?" }, description: { en: "Immediate attention required. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, "needs-image": { label: { en: "Needs image?" }, description: { en: "Request that an image or photograph of the subject be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 }, "needs-infobox": { label: { en: "Needs infobox?" }, description: { en: "Request that an infobox be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 } } }; exports.default = _default }, { "../package.json": 1 }], 19: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; exports.default = "table.diff, td.diff-otitle, td.diff-ntitle { table-layout: auto !important;; }\ntd.diff-otitle, td.diff-ntitle { text-align: center; }\ntd.diff-marker { text-align: right; font-weight: bold; font-size: 1.25em; }\ntd.diff-lineno { font-weight: bold; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline, td.diff-context { font-size: 88%; vertical-align: top; white-space: -moz-pre-wrap; white-space: pre-wrap; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline { border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; }\ntd.diff-addedline { border-color: #a3d3ff; }\ntd.diff-deletedline { border-color: #ffe49c; }\ntd.diff-context { background: #f3f3f3; color: #333333; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-color: #e6e6e6; border-radius: 0.33em; }\n.diffchange { font-weight: bold; text-decoration: none; }\ntable.diff {\n border: none;\n width: 98%; border-spacing: 4px;\n table-layout: fixed; /* Ensures that colums are of equal width */\n}\ntd.diff-addedline .diffchange, td.diff-deletedline .diffchange { border-radius: 0.33em; padding: 0.25em 0; }\ntd.diff-addedline .diffchange {\tbackground: #d8ecff; }\ntd.diff-deletedline .diffchange { background: #feeec8; }\ntable.diff td {\tpadding: 0.33em 0.66em; }\ntable.diff col.diff-marker { width: 2%; }\ntable.diff col.diff-content { width: 48%; }\ntable.diff td div {\n /* Force-wrap very long lines such as URLs or page-widening char strings. */\n word-wrap: break-word;\n /* As fallback (FF<3.5, Opera <10.5), scrollbars will be added for very wide cells\n instead of text overflowing or widening */\n overflow: auto;\n}html body.rater-mainWindow-open {\n\tposition: unset;\n\toverflow: unset;\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open .oo-ui-windowManager-modal > .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active {\n position: static;\n padding: 0;\n}html body.rater-mainWindow-open .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active > div {\n z-index: 110;\n transition: all 0.25s ease-out 0s, transform 0s !important\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open #mw-teleport-target {\n top: 0;\n bottom: 0;\n left: 0;\n right:0;\n}\n" }, {}], 20: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getBannerNames = void 0; var _api = _interopRequireWildcard(require("./api")), _util = require("./util"), cache = _interopRequireWildcard(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } var cacheBanners = function(banners) { cache.write("banners", banners, 2, 60) }, getListOfBannersFromApi = function() { var finishedPromise = $.Deferred(), querySkeleton = { action: "query", format: "json", list: "categorymembers", cmprop: "title", cmnamespace: "10", cmlimit: "500" }, categories = [{ title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bi nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withoutRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", abbreviation: "wrappers", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:WikiProject banner templates not based on WPBannerMeta", abbreviation: "notWPBM", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:Inactive WikiProject banners", title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "inactive", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:Wrapper templates for WikiProject Women in Red", abbreviation: "wir", banners: [], processed: $.Deferred() }], processQuery = function(result, catIndex) { if (result.query && result.query.categorymembers) { var resultTitles = result.query.categorymembers.map(function(info) { return info.title.slice(7) }); Array.prototype.push.apply(categories[catIndex].banners, resultTitles), result.continue ? doApiQuery($.extend(categories[catIndex].query, result.continue), catIndex) : categories[catIndex].processed.resolve() } else finishedPromise.reject() }, doApiQuery = function(q, catIndex) { _api.default.get(q).done(function(result) { processQuery(result, catIndex) }).fail(function(code, jqxhr) { console.warn("[Rater] " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr, "Could not retrieve pages from [[:" + q.cmtitle + "]]")), finishedPromise.reject() }) }; return categories.forEach(function(cat, index, arr) { cat.query = $.extend({ cmtitle: cat.title }, querySkeleton), $.when(arr[index - 1] && arr[index - 1].processed || !0).then(function() { doApiQuery(cat.query, index) }) }), categories[categories.length - 1].processed.then(function() { var banners = {}; categories.forEach(function(catObject) { banners[catObject.abbreviation] = catObject.banners }), finishedPromise.resolve(banners) }), finishedPromise }; exports.getBannerNames = function() { return ((cachedBanners = cache.read("banners")) && cachedBanners.value && cachedBanners.staleDate ? ((0, _util.isAfterDate)(cachedBanners.staleDate) && getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.Deferred().resolve(cachedBanners.value)) : $.Deferred().reject()).then(function(banners) { return banners.withRatings && banners.withoutRatings && banners.wrappers && banners.notWPBM && banners.inactive && banners.wir ? banners : (getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.extend({ withRatings: [], withoutRatings: [], wrappers: [], notWPBM: [], inactive: [], wir: [] }, banners)) }).catch(function() { var bannersPromise = getListOfBannersFromApi(); return bannersPromise.then(cacheBanners), bannersPromise }); var cachedBanners } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./util": 23 }], 21: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.setPrefs = exports.getPrefs = exports.default = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var prefsPage = "User:".concat(mw.config.get("wgUserName"), "/raterPrefs.json"), writePrefsToCache = function(prefs) { return cache.write("prefs", prefs, 1 / 24 / 60 * 1, 1 / 24 / 60 * 1) }, getPrefs = function() { return ((cachedPrefs = cache.read("prefs")) && cachedPrefs.value && cachedPrefs.staleDate && !(0, _util.isAfterDate)(cachedPrefs.staleDate) ? $.Deferred().resolve(cachedPrefs.value) : $.Deferred().reject()).then(function(prefs) { return $.Deferred().resolve(prefs) }, function() { return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: prefsPage, rvprop: "content", rvslots: "main" }).then(function(response) { var prefs, page = response.query.pages[Object.keys(response.query.pages)[0]]; if (!page.pageid || "" === page.missing) return _config.default.defaultPrefs; try { prefs = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main["*"]) } catch (e) { return $.Deferred().reject("JSON-parsing-error", e) } return writePrefsToCache(prefs), prefs }) }); var cachedPrefs }, setPrefs = function(updatedPrefs) { return _api.default.editWithRetry(prefsPage, null, function() { return { text: JSON.stringify(updatedPrefs), summary: "Saving Rater preferences " + _config.default.script.advert } }).then(function() { return writePrefsToCache(updatedPrefs) }) }, _default = { get: exports.getPrefs = getPrefs, set: exports.setPrefs = setPrefs }; exports.default = _default }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 22: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _Template = require("./Template"), _getBanners = require("./getBanners"), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")), _prefs = require("./prefs"), _util = require("./util"); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function _default(clickEvent) { clickEvent && clickEvent.preventDefault(); var setupCompletedPromise = $.Deferred(), currentPage = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName), talkPage = currentPage && currentPage.getTalkPage(), subjectPage = currentPage && currentPage.getSubjectPage(), subjectIsArticle = _config.default.mw.wgNamespaceNumber <= 1, prefsPromise = (0, _prefs.getPrefs)(), bannersPromise = (0, _getBanners.getBannerNames)(), loadTalkPromise = _api.default.get({ action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvsection: "0", titles: talkPage.getPrefixedText(), indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids; return id < 0 ? "" : result.query.pages[id].revisions[0]["*"] }), parseTalkPromise = loadTalkPromise.then(function(wikitext) { return (0, _Template.parseTemplates)(wikitext, !0) }).then(function(templates) { return templates.filter(function(template) { return null !== template.getTitle() }) }).then(function(templates) { return (0, _Template.getWithRedirectTo)(templates) }).then(function(templates) { return bannersPromise.then(function(allBanners) { return (0, _util.filterAndMap)(templates, function(template) { if (template.isShellTemplate()) return !0; var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.withRatings.includes(mainText) || allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wrappers.includes(mainText) || allBanners.notWPBM.includes(mainText) || allBanners.inactive.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText) }, function(template) { var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.wrappers.includes(mainText) && (template.redirectTarget = mw.Title.newFromText("Şablon:Subst:" + mainText)), (allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText)) && (template.withoutRatings = !0), allBanners.inactive.includes(mainText) && (template.inactiveProject = !0), template }) }) }), templateDetailsPromise = parseTalkPromise.then(function(templates) { return $.when.apply(null, [].concat(_toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.isShellTemplate() ? null : template.setClassesAndImportances() })), _toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.setParamDataAndSuggestions() })))).then(function() { return templates.forEach(function(template) { return template.addMissingParams() }), templates }) }), subjectPageCheckPromise = _api.default.get({ action: "query", format: "json", formatversion: "2", prop: "categories", titles: subjectPage.getPrefixedText(), redirects: 1, clcategories: ["Kategorî:Rûpelên cudakirinê", "Kategorî:Hemû şitil", "Category:Good articles", "Category:Featured articles", "Category:Featured lists"] }).then(function(response) { if (!response || !response.query || !response.query.pages) return null; var redirectTarget = response.query.redirects && response.query.redirects[0].to || !1; if (redirectTarget || !subjectIsArticle) return { redirectTarget: redirectTarget }; var page = response.query.pages[0], hasCategory = function(category) { return page.categories && page.categories.find(function(cat) { return cat.title === "Kategorî:" + category }) }; return { redirectTarget: redirectTarget, disambig: hasCategory("Rûpelên cudakirinê"), stubtag: hasCategory("Hemû şitil"), isGA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GBA"), isFA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GB"), isFL: hasCategory("Gotarên bi sinifa LB"), isList: !hasCategory("Gotarên bi sinifa LB") && /^Lîste/.test(subjectPage.getPrefixedText()) } }).catch(function() { return null }), shouldGetOres = subjectIsArticle; if (shouldGetOres) var oresPromise = (currentPage.isTalkPage() ? _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: subjectPage.getPrefixedText(), rvprop: "ids", indexpageids: 1 }).then(function(result) { if (result.query.redirects) return !1; var id = result.query.pageids, page = result.query.pages[id]; return "" !== page.missing && (id < 0 ? $.Deferred().reject() : page.revisions[0].revid) }) : $.Deferred().resolve(_config.default.mw.wgRevisionId)).then(function(latestRevId) { return !!latestRevId && _api.default.getORES(latestRevId).then(function(result) { var data = result.enwiki.scores[latestRevId].articlequality; if (data.error) return $.Deferred().reject(data.error.type, data.error.message); var prediction = data.score.prediction, probabilities = data.score.probability; return "FA" === prediction || "GA" === prediction ? { prediction: "B or higher", probability: (100 * (probabilities.FA + probabilities.GA + probabilities.B)).toFixed(1) + "%" } : { prediction: prediction, probability: (100 * probabilities[prediction]).toFixed(1) + "%" } }).catch(function() { return null }) }); var isOpenedPromise = $.Deferred(), loadDialogWin = _windowManager.default.openWindow("loadDialog", { promises: [bannersPromise, loadTalkPromise, parseTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise], ores: shouldGetOres, isOpened: isOpenedPromise }); return loadDialogWin.opened.then(isOpenedPromise.resolve), $.when(prefsPromise, loadTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise).then(function(preferences, talkWikitext, banners, subjectPageCheck, oresPredicition) { var result = { success: !0, talkpage: talkPage, subjectPage: subjectPage, talkWikitext: talkWikitext, banners: banners, preferences: preferences, isArticle: subjectIsArticle }; subjectPageCheck && (result = function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, result, {}, subjectPageCheck)), !oresPredicition || !subjectPageCheck || subjectPageCheck.isGA || subjectPageCheck.isFA || subjectPageCheck.isFL || (result.ores = oresPredicition), _windowManager.default.closeWindow("loadDialog", result) }), loadDialogWin.closed.then(function(data) { data && data.success ? setupCompletedPromise.resolve(data) : data && data.error ? setupCompletedPromise.reject(data.error.code, data.error.info) : setupCompletedPromise.resolve(null), cache.clearInvalidItems() }), setupCompletedPromise } exports.default = _default }, { "./Template": 3, "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./getBanners": 20, "./prefs": 21, "./util": 23, "./windowManager": 24 }], 23: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.mostFrequent = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return null; var map = {}, mostFreq = null; return array.forEach(function(item) { map[item] = (map[item] || 0) + 1, (null === mostFreq || map[item] > map[mostFreq]) && (mostFreq = item) }), mostFreq }, exports.uniqueArray = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return []; var seen = {}, unique = []; return array.forEach(function(item) { seen[item] || (unique.push(item), seen[item] = !0) }), unique }, exports.classMask = function(classVal) { if (!classVal) return classVal; switch (classVal.toLowerCase()) { case "gb": case "lb": case "a": case "gba": case "b": case "c": case "na": case "wb": case "al": case "bl": case "cl": return classVal.toUpperCase(); case "destpêkî": case "şitil": case "lîste": case "portal": case "proje": case "draft": case "book": case "future": case "current": case "complete": case "substantial": case "basic": case "incomplete": case "meta": return classVal.slice(0, 1).toUpperCase() + classVal.slice(1).toLowerCase(); case "wêne": case "img": case "file": return "wêne"; case "kategorî": case "cat": case "categ": return "Kategorî"; case "cudakirin": case "disambig": case "disamb": case "dab": return "Cudakirin"; case "beralîkirin": case "redir": case "red": return "Beralîkirin"; case "şablon": case "temp": case "tpl": return "Şablon"; case "bplus": case "b+": return "Bplus"; case "fpo": return "FPo"; default: return classVal } }, exports.importanceMask = function(importance) { return importance ? "na" !== importance.toLowerCase() ? importance.slice(0, 1).toUpperCase() + importance.slice(1).toLowerCase() : "NA" : importance }, exports.normaliseYesNo = exports.filterAndMap = exports.isAfterDate = void 0; exports.isAfterDate = function(dateString) { return new Date(dateString) < new Date }; var yesWords = ["add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y", "1"], noWords = ["decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed", "0"]; exports.normaliseYesNo = function(val) { if (null == val) return val; var trimmedLcVal = val.trim().toLowerCase(); return yesWords.includes(trimmedLcVal) ? "yes" : noWords.includes(trimmedLcVal) ? "no" : trimmedLcVal }; exports.filterAndMap = function(array, filterPredicate, mapTransform) { return array.reduce(function(accumulated, currentVal, currentIndex) { return filterPredicate(currentVal, currentIndex, array) ? [].concat(_toConsumableArray(accumulated), [mapTransform(currentVal, currentIndex, array)]) : accumulated }, []) } }, {}], 24: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _LoadDialog = _interopRequireDefault(require("./Windows/LoadDialog")), _MainWindow = _interopRequireDefault(require("./Windows/MainWindow")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var factory = new OO.Factory; factory.register(_LoadDialog.default), factory.register(_MainWindow.default); var manager = new OO.ui.WindowManager({ factory: factory }); $(document.body).append(manager.$element); var _default = manager; exports.default = _default }, { "./Windows/LoadDialog": 13, "./Windows/MainWindow": 14 }] }, {}, [2]); /* </nowiki> */ nqwsfb3b7ett2pdric6biwj6cud1tgf 2068363 2068362 2026-06-29T20:33:52Z Wikihez 39702 2068363 javascript text/javascript /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin // Disable error logging for this script // There is a high volume of errors with the following error: // Error: inheritClass: Origin is not a function (actually undefined) // This can be removed when that has been addressed. mw.loader.using('mediawiki.storage').then(function() { mw.storage.session.set('client-error-opt-out', '1'); }); * Rater: dialog interface to add, remove, or modify WikiProject banners * Author: Evad37 * Licence: MIT / CC-BY 4.0 [https://github.com/evad37/rater/blob/master/LICENSE] * * Built from source code at GitHub repository [https://github.com/evad37/rater]. * All changes should be made in the repository, otherwise they will be lost. * * To update this script from github, you must have a local repository set up. Then * follow the instructions at [https://github.com/evad37/rater/blob/master/README.md] */ /* jshint esversion: 5, laxbreak: true, undef: true, eqnull: true, maxerr: 3000 */ /* globals console, document, window, $, mw, OO, extraJs */ /* <nowiki> */ function calculateProseValue() { const parserOutput = $('.mw-parser-output'); if (parserOutput.length === 0) { return null; } let wordCount = 0; parserOutput.children('p').each(function () { wordCount += this.innerHTML.replace(/(<([^>]+)>)/gi, '').split(/\s+/).filter(word => word).length; }); return wordCount; } ! function r(e, n, t) { function o(i, f) { if (!n[i]) { if (!e[i]) { var c = "function" == typeof require && require; if (!f && c) return c(i, !0); if (u) return u(i, !0); var a = new Error("Cannot find module '" + i + "'"); throw a.code = "MODULE_NOT_FOUND", a } var p = n[i] = { exports: {} }; e[i][0].call(p.exports, function(r) { return o(e[i][1][r] || r) }, p, p.exports, r, e, n, t) } return n[i].exports } for (var u = "function" == typeof require && require, i = 0; i < t.length; i++) o(t[i]); return o }({ 1: [function(require, module, exports) { module.exports = { name: "rater", version: "2.7.2", description: "Wikipedia userscript that helps assess pages for WikiProjects", homepage: "https://github.com/evad37/rater", browser: "index.js", scripts: { test: 'echo "Error: no test specified" && exit 1', "lint:es5": "jshint index.js", "lint:es6": 'eslint index.js "rater-src/**"', "lint:fix": 'eslint index.js "rater-src/**" --fix', lint: "npm run lint:es6 && npm run lint:es5", "build:bundle": "browserify rater-src/App.js --debug -t babelify --outfile dist/rater.js", "build:minify": "uglifyjs dist/rater.js --compress -b ascii_only=true,beautify=false --output dist/rater.min.js", "build:concat": 'concat-cli -f "comment-top.js" dist/rater.min.js "comment-bottom.js" -o dist/rater.min.js', build: "npm run lint && npm run build:bundle && npm run build:minify && npm run build:concat" }, author: { name: "Evad37", url: "https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37" }, repository: { type: "git", url: "https://github.com/evad37/rater.git" }, license: "(MIT OR CC-BY-4.0)", devDependencies: { "@babel/core": "^7.9.0", "@babel/preset-env": "^7.9.0", babelify: "^10.0.0", browserify: "^16.5.0", "concat-cli": "^4.0.0", eslint: "^6.8.0", jshint: "^2.11.0", "uglify-js": "^3.8.0" } } }, {}], 2: [function(require, module, exports) { "use strict"; var stylesheet, showSetupError, _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")), _autostart = _interopRequireDefault(require("./autostart")), _css = _interopRequireDefault(require("./css.js")), _api = require("./api"), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function showMainWindow(data) { data && data.success && (stylesheet ? stylesheet.disabled = !1 : stylesheet = mw.util.addCSS(_css.default), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.add("rater-mainWindow-open"), _windowManager.default.openWindow("main", data).closed.then(function(result) { if (stylesheet && (stylesheet.disabled = !0), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.remove("rater-mainWindow-open"), result && result.restart) _windowManager.default.removeWindows(["main"]).then(_setup.default).then(showMainWindow, showSetupError); else if (result && result.success) { var $message = $("<span>").append($("<strong>").text("Nirxandin hat qeydkirin.")); result.upgradedStub && $message.append($("<br>"), $("<span>").text("Hay jê hebe, di gotarê de şablona Şitil heye .")), mw.notify($message, { autoHide: !0, autoHideSeconds: "long", tag: "Rater-saved" }) } })) } showSetupError = function(code, jqxhr) { return OO.ui.alert((0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr), { title: "Rater failed to open" }) }, mw.util.addPortletLink("p-cactions", "#", "Rater", "ca-rater", "Rate quality and importance", "5"), $("#ca-rater").click(function(event) { event.preventDefault(), (0, _setup.default)().then(showMainWindow, showSetupError) }), (0, _autostart.default)().then(showMainWindow) }, { "./api": 15, "./autostart": 16, "./css.js": 19, "./setup": 22, "./windowManager": 24 }], 3: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getWithRedirectTo = exports.parseTemplates = exports.Template = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } var Template = function(wikitext) { this.wikitext = wikitext, this.parameters = [], this.pipeStyle = " |", this.equalsStyle = "=", this.endBracesStyle = "}}" }; (exports.Template = Template).prototype.addParam = function(name, val, wikitext) { this.parameters.push({ name: name, value: val, wikitext: "|" + wikitext }) }, Template.prototype.getParam = function(paramName) { return this.parameters.find(function(p) { return p.name == paramName }) }, Template.prototype.setName = function(name) { this.name = name.trim() }, Template.prototype.getTitle = function() { return mw.Title.newFromText("Şablon:" + this.name) }; exports.parseTemplates = function parseTemplates(wikitext, recursive) { if (!wikitext) return []; for (var startIdx, strReplaceAt = function(string, index, _char) { return string.slice(0, index) + _char + string.slice(index + 1) }, result = [], processTemplateText = function(startIdx, endIdx) { for (var text = wikitext.slice(startIdx, endIdx), template = new Template("{{" + text.replace(/\x01/g, "|") + "}}"); /(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g.test(text);) text = text.replace(/(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g, "$1\x01$2"); template.pipeStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.match(/[\s\n]*\|[\s\n]*/g)) || " |", template.equalsStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.replace(/(=[^|]*)=+/g, "$1").match(/[\s\n]*=[\s\n]*/g)) || "="; var endSpacing = text.match(/[\s\n]*$/); template.endBracesStyle = (endSpacing ? endSpacing[0] : "") + "}}"; var chunks = text.split("|").map(function(chunk) { return chunk.replace(/\x01/g, "|") }); template.setName(chunks[0]); var parameterChunks = chunks.slice(1), unnamedIdx = 1; parameterChunks.forEach(function(chunk) { var pName, pNum, pVal, indexOfEqualTo = chunk.indexOf("="), indexOfOpenBraces = chunk.indexOf("{{"), isWithoutEquals = !chunk.includes("="), hasBracesBeforeEquals = chunk.includes("{{") && indexOfOpenBraces < indexOfEqualTo; if (isWithoutEquals || hasBracesBeforeEquals) { for (; template.getParam(unnamedIdx);) unnamedIdx++; pNum = unnamedIdx, pVal = chunk.trim() } else pName = chunk.slice(0, indexOfEqualTo).trim(), pVal = chunk.slice(indexOfEqualTo + 1).trim(); template.addParam(pName || pNum, pVal, chunk) }), result.push(template) }, n = wikitext.length, numUnclosed = 0, inComment = !1, inNowiki = !1, inParameter = !1, i = 0; i < n; i++) inComment || inNowiki || inParameter ? "|" === wikitext[i] ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^-->/.test(wikitext.slice(i, i + 3)) ? (inComment = !1, i += 2) : /^<\/nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 10)) ? (inNowiki = !1, i += 8) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] && "}" === wikitext[i + 2] && (inParameter = !1, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] && "{" === wikitext[i + 2] && "{" !== wikitext[i + 3] ? (inParameter = !0, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] ? (0 === numUnclosed && (startIdx = i + 2), numUnclosed += 2, i++) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] ? (2 === numUnclosed && processTemplateText(startIdx, i), numUnclosed -= 2, i++) : "|" === wikitext[i] && 2 < numUnclosed ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^<!--/.test(wikitext.slice(i, i + 4)) ? (inComment = !0, i += 3) : /^<nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 9)) && (inNowiki = !0, i += 7); if (recursive) { var subtemplates = (0, _util.filterAndMap)(result, function(template) { return /\{\{(?:.|\n)*\}\}/.test(template.wikitext.slice(2, -2)) }, function(template) { return parseTemplates(template.wikitext.slice(2, -2), !0) }); return result.concat.apply(result, subtemplates) } return result }; exports.getWithRedirectTo = function(templates) { var templatesArray = Array.isArray(templates) ? templates : [templates]; return 0 === templatesArray.length ? $.Deferred().resolve([]) : _api.default.get({ action: "query", format: "json", titles: (0, _util.filterAndMap)(templatesArray, function(template) { return null !== template.getTitle() }, function(template) { return template.getTitle().getPrefixedText() }), redirects: 1 }).then(function(result) { return result && result.query ? (result.query.redirects && result.query.redirects.forEach(function(redirect) { var i = templatesArray.findIndex(function(template) { var title = template.getTitle(); return title && title.getPrefixedText() === redirect.from }); - 1 !== i && (templatesArray[i].redirectTarget = mw.Title.newFromText(redirect.to)) }), Array.isArray(templates) ? templatesArray : templatesArray[0]) : $.Deferred().reject("Empty response") }) }, Template.prototype.getDataForParam = function(key, paraName) { if (!this.paramData) return null; var para = this.paramAliases[paraName] || paraName; if (this.paramData[para]) { var data = this.paramData[para][key]; return data && data.en && !Array.isArray(data) ? data.en : data } }, Template.prototype.isShellTemplate = function() { var mainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : this.getTitle().getMainText(); return _config.default.shellTemplates.includes(mainText) }, Template.prototype.setParamDataAndSuggestions = function() { var self = this, paramDataSet = $.Deferred(); if (self.paramData) return paramDataSet.resolve(); var prefixedText = self.redirectTarget ? self.redirectTarget.getPrefixedText() : self.getTitle().getPrefixedText(), cachedInfo = cache.read(prefixedText + "-params"); return cachedInfo && cachedInfo.value && cachedInfo.staleDate && null != cachedInfo.value.paramData && null != cachedInfo.value.parameterSuggestions && null != cachedInfo.value.paramAliases && (self.notemplatedata = cachedInfo.value.notemplatedata, self.paramData = cachedInfo.value.paramData, self.parameterSuggestions = cachedInfo.value.parameterSuggestions, self.paramAliases = cachedInfo.value.paramAliases, paramDataSet.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedInfo.staleDate)) || _api.default.get({ action: "templatedata", titles: prefixedText, redirects: 1, includeMissingTitles: 1 }).then(function(response) { return response }, function() { return null }).then(function(result) { var id = result && $.map(result.pages, function(_value, key) { return key }); result && result.pages[id] && !result.pages[id].notemplatedata && result.pages[id].params ? self.paramData = result.pages[id].params : (self.notemplatedata = !0, self.templatedataApiError = !result, self.paramData = _config.default.defaultParameterData), self.paramAliases = {}, $.each(self.paramData, function(paraName, paraData) { if (paraData.aliases && paraData.aliases.length && paraData.aliases.forEach(function(alias) { self.paramAliases[alias] = paraName }), paraData.description && /\[.*'.+?'.*?\]/.test(paraData.description.en)) try { var allowedVals = JSON.parse(paraData.description.en.replace(/^.*\[/, "[").replace(/"/g, '\\"').replace(/'/g, '"').replace(/,\s*]/, "]").replace(/].*$/, "]")); self.paramData[paraName].allowedValues = allowedVals } catch (e) { console.warn("[Rater] Could not parse allowed values in description:\n " + paraData.description.en + "\n Check TemplateData for parameter |" + paraName + "= in " + self.getTitle().getPrefixedText()) } }); var allParamsArray = !self.notemplatedata && result.pages[id].paramOrder || $.map(self.paramData, function(_val, key) { return key }); return self.parameterSuggestions = allParamsArray.filter(function(paramName) { return paramName && "sinif" !== paramName && "muhîmî" !== paramName }).map(function(paramName) { var optionObject = { data: paramName }, label = self.getDataForParam(label, paramName); return label && (optionObject.label = label + " (|" + paramName + "=)"), optionObject }), self.templatedataApiError || cache.write(prefixedText + "-params", { notemplatedata: self.notemplatedata, paramData: self.paramData, parameterSuggestions: self.parameterSuggestions, paramAliases: self.paramAliases }, 1), !0 }).then(paramDataSet.resolve, paramDataSet.reject), paramDataSet }; Template.prototype.addMissingParams = function() { var thisTemplate = this; if (("WikiProject Biography" === this.getTitle().getMainText() || this.redirectTarget && "WikiProject Biography" === this.redirectTarget.getMainText()) && !this.getParam("listas")) { var subjectTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage(); this.parameters.push({ name: "listas", value: function(subjectTitle) { var name = subjectTitle.getMainText().replace(/\s\(.*\)/, ""); if (-1 === name.indexOf(" ")) return name; var generationalSuffix = ""; return / (?:[JS]r.?|[IVX]+)$/.test(name) && (generationalSuffix = name.slice(name.lastIndexOf(" ")), -1 === (name = name.slice(0, name.lastIndexOf(" "))).indexOf(" ")) ? name + generationalSuffix : name.slice(name.lastIndexOf(" ") + 1).replace(/,$/, "") + ", " + name.slice(0, name.lastIndexOf(" ")) + generationalSuffix }(subjectTitle), autofilled: !0 }) } return $.each(thisTemplate.paramData, function(paraName, paraData) { if ((paraData.required || paraData.suggested) && !thisTemplate.getParam(paraName)) { if (paraData.aliases.length) if (thisTemplate.parameters.filter(function(p) { var isAlias = paraData.aliases.includes(p.name), isEmpty = !p.value; return isAlias && !isEmpty }).length) return; thisTemplate.parameters.push({ name: paraName, value: paraData.autovalue || null, autofilled: !0 }) } }), thisTemplate }, Template.prototype.setClassesAndImportances = function() { var _this = this, parsed = $.Deferred(); if (this.isShellTemplate()) return this.classes = _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), parsed.resolve(); if (this.classes && this.importances || this.withoutRatings) return parsed.resolve(); var mainText = this.getTitle().getMainText(), redirectTargetOrMainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : mainText; if (_config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText]) return this.classes = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].classes, this.importances = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].importances, parsed.resolve(); var cachedRatings = cache.read(mainText + "-ratings"); if (cachedRatings && cachedRatings.value && cachedRatings.staleDate && null != cachedRatings.value.classes && null != cachedRatings.value.importances && (this.classes = cachedRatings.value.classes, this.importances = cachedRatings.value.importances, parsed.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedRatings.staleDate))) return parsed; var wikitextToParse = ""; return _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.forEach(function(classname, index) { wikitextToParse += "{{" + mainText + "|sinif=" + classname + "|muhîmî=" + (_config.default.bannerDefaults.extendedImportances[index] || "") + "}}/n" }), _api.default.get({ action: "parse", title: "Talk:Sandbox", text: wikitextToParse, prop: "categorieshtml" }).then(function(result) { var catsHtml = result.parse.categorieshtml["*"], extendedClasses = _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.filter(function(cl) { return -1 !== catsHtml.indexOf("sinifa " + cl) }); return _this.classes = [].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), _toConsumableArray(extendedClasses)), _this.importances = _config.default.bannerDefaults.extendedImportances.filter(function(imp) { return -1 !== catsHtml.indexOf("muhîmiya " + imp) }), cache.write(mainText + "-ratings", { classes: _this.classes, importances: _this.importances }, 1), !0 }) } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 4: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./BannerWidget")), _util = require("../../util"), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _slicedToArray(arr, i) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return arr }(arr) || function(arr, i) { if ("undefined" == typeof Symbol || !(Symbol.iterator in Object(arr))) return; var _arr = [], _n = !0, _d = !1, _e = void 0; try { for (var _s, _i = arr[Symbol.iterator](); !(_n = (_s = _i.next()).done) && (_arr.push(_s.value), !i || _arr.length !== i); _n = !0); } catch (err) { _d = !0, _e = err } finally { try { _n || null == _i.return || _i.return() } finally { if (_d) throw _e } } return _arr }(arr, i) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr, i) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to destructure non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerListWidget(config) { config = config || {}, BannerListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.$element.addClass("rater-bannerListWidget").css({ padding: "20px 10px 16px 10px" }), this.preferences = config.preferences, this.oresClass = config.oresClass, this.changed = !1, this.aggregate({ remove: "bannerRemove" }), this.connect(this, { bannerRemove: "onBannerRemove" }), this.aggregate({ changed: "bannerChanged" }), this.connect(this, { bannerChanged: "setChanged" }), this.aggregate({ biographyBannerChange: "biographyBannerChanged" }), this.connect(this, { biographyBannerChanged: "syncShellTemplateWithBiographyBanner" }), this.aggregate({ updatedSize: "bannerUpdatedSize" }), this.connect(this, { bannerUpdatedSize: "onUpdatedSize" }) } OO.inheritClass(BannerListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(BannerListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), BannerListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerListWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0 }, BannerListWidget.prototype.onBannerRemove = function(banner) { this.removeItems([banner]), this.setChanged() }, BannerListWidget.prototype.syncShellTemplateWithBiographyBanner = function(biographyBanner) { if (biographyBanner = biographyBanner || this.items.find(function(banner) { return "WikiProject Biography" === banner.mainText || "WikiProject Biography" === banner.redirectTargetMainText })) { var bannerShellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.mainText === _config.default.shellTemplates[0] || banner.redirectTargetMainText === _config.default.shellTemplates[0] }); if (bannerShellTemplate) { [{ name: "living", normalise: !0 }, { name: "blpo", normalise: !0 }, { name: "activepol", normalise: !0 }, { name: "listas", normalise: !1 }].forEach(function(paramToSync) { var _map2 = _slicedToArray([biographyBanner, bannerShellTemplate].map(function(banner) { return banner.parameterList.getParameterItems().find(function(parameter) { return parameter.name === paramToSync.name || banner.paramAliases[parameter.name] === paramToSync.name }) }), 2), biographyParam = _map2[0], shellParam = _map2[1]; if (biographyParam) { var paramSyncValue = paramToSync.normalise ? (0, _util.normaliseYesNo)(biographyParam.value) : biographyParam.value; if (biographyParam.delete(), !shellParam && paramSyncValue) { var index = bannerShellTemplate.addParameterLayout.isVisible() ? -1 : bannerShellTemplate.parameterList.items.length - 1; bannerShellTemplate.parameterList.addItems([new _ParameterWidget.default({ name: paramToSync.name, value: paramSyncValue, autofilled: !0 }, bannerShellTemplate.paramData && bannerShellTemplate.paramData[paramToSync.name])], index) } else !biographyParam.autofilled && paramSyncValue && (shellParam.setValue(paramSyncValue), shellParam.setAutofilled()) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.addShellTemplateIfNeeeded = function() { var _this = this; return this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || _BannerWidget.default.newFromTemplateName(_config.default.shellTemplates[0], { withoutRatings: !0 }, { preferences: this.preferences, isArticle: this.pageInfo.isArticle }).then(function(shellBannerWidget) { OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(_this, [shellBannerWidget], 0), _this.autofillClassRatings({ forBannerShell: !0 }), _this.onUpdatedSize() }), this }, BannerListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings(), this.onUpdatedSize()), this }, BannerListWidget.prototype.autofillClassRatings = function(config) { if (config = config || {}, this.preferences.autofillClassFromOthers || this.preferences.autofillClassFromOres || config.forBannerShell) { var uniqueClassRatings = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { if (banner.isShellTemplate || !banner.hasClassRatings) return !1; var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); return classItem && classItem.getData() }, function(banner) { return banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem().getData() })); if (!(1 < uniqueClassRatings.length)) { var autoClass; if (1 === uniqueClassRatings.length && (this.preferences.autofillClassFromOthers || config.forBannerShell)) autoClass = uniqueClassRatings[0]; else { if (0 !== uniqueClassRatings.length || !this.preferences.autofillClassFromOres || !this.oresClass) return; switch (this.oresClass) { case "Şitil": case "Destpêkî": case "C": case "Lîste": autoClass = this.oresClass } } this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate) { var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && classItem.getData() && !config.forBannerShell || (!config.forBannerShell || banner.isShellTemplate || classItem.getData() !== autoClass ? (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(autoClass), banner.classDropdown.setAutofilled(!0)) : banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(null)) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.autofillImportanceRatings = function() { if (this.preferences.autofillImportance && (this.pageInfo && this.pageInfo.isArticle && !this.pageInfo.redirect && !this.pageInfo.isDisambig)) { this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasImportanceRatings) { var importanceItem = banner.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && importanceItem.getData() || (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData("Low"), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!0)) } }) } }, BannerListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.items.forEach(function(banner) { return banner.setPreferences(prefs) }), this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings() }, BannerListWidget.prototype.makeWikitext = function() { var bannersWikitext = (0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { return !banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.makeWikitext() }).join("\n"), shellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); if (!shellTemplate) return bannersWikitext; var shellParam1 = new _ParameterWidget.default({ name: "1", value: "\n" + bannersWikitext + "\n" + (shellTemplate.nonStandardTemplates ? shellTemplate.nonStandardTemplates + "\n" : "") }); shellTemplate.parameterList.addItems([shellParam1]); var shellWikitext = shellTemplate.makeWikitext(); return shellTemplate.parameterList.removeItems([shellParam1]), shellWikitext }; var _default = BannerListWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../util": 23, "./BannerWidget": 5, "./ParameterWidget": 9 }], 5: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _ParameterListWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterListWidget")), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")), _DropdownParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./DropdownParameterWidget")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _util = require("../../util"), _Template = require("../../Template"), _HorizontalLayoutWidget = _interopRequireDefault(require("./HorizontalLayoutWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../../config")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerWidget(template, config) { var _this = this; if (config = config || {}, BannerWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.preferences = config.preferences, this.paramData = template.paramData, this.paramAliases = template.paramAliases || {}, this.parameterSuggestions = template.parameterSuggestions, this.name = template.name, this.wikitext = template.wikitext, this.pipeStyle = template.pipeStyle, this.equalsStyle = template.equalsStyle, this.endBracesStyle = template.endBracesStyle, this.mainText = template.getTitle().getMainText(), this.redirectTargetMainText = template.redirectTarget && template.redirectTarget.getMainText(), this.isShellTemplate = template.isShellTemplate(), this.changed = template.parameters.some(function(parameter) { return parameter.autofilled }), this.hasClassRatings = template.classes && template.classes.length, this.hasImportanceRatings = template.importances && template.importances.length, this.inactiveProject = template.inactiveProject, this.removeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", label: "Şablonê jê bibe", title: "Remove banner", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.clearButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", label: "Parametreyan paqij bike", title: "Clear parameters", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.removeButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.clearButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.titleButtonsGroup = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeButton, this.clearButton], $element: $("<span style='width:100%;'>") }), this.mainLabelPopupButton = new OO.ui.PopupButtonWidget({ label: "{{".concat(template.getTitle().getMainText(), "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : ""), $element: $("<span style='display:inline-block;width:48%;margin-right:0;padding-right:8px'>"), $overlay: this.$overlay, indicator: "down", framed: !1, popup: { $content: this.titleButtonsGroup.$element, width: 200, padded: !1, align: "force-right", anchor: !1 } }), this.mainLabelPopupButton.$element.children("a").first().css({ "font-size": "110%" }).find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "white-space": "normal" }), this.isShellTemplate) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "sinif tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var shellClassParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellClassParam && (0, _util.classMask)(shellClassParam.value)) } else if (this.hasClassRatings) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "ji kalikê wergire" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var classParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classParam && (0, _util.classMask)(classParam.value)) } if (this.hasImportanceRatings) { this.importanceDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Muhîmî</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "muhîmî tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: importance, label: importance }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var importanceParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "muhîmî" === parameter.name }); this.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceParam && (0, _util.importanceMask)(importanceParam.value)) } this.titleLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.mainLabelPopupButton] }), (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.titleLayout.addItems([this.classDropdown]), this.hasImportanceRatings && this.titleLayout.addItems([this.importanceDropdown]); var parameterWidgets = (0, _util.filterAndMap)(template.parameters, function(param) { return _this.isShellTemplate ? "1" == param.name ? (_this.shellParam1Value = param.value, !1) : "sinif" !== param.name : "sinif" !== param.name && "muhîmî" !== param.name }, function(param) { return new _ParameterWidget.default(param, template.paramData[param.name], { $overlay: _this.$overlay }) }); this.parameterList = new _ParameterListWidget.default({ items: parameterWidgets, preferences: this.preferences }), this.addParameterNameInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ suggestions: template.parameterSuggestions, placeholder: "navê parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter = this.getAddParametersInfo(val), validName = _this$getAddParameter.validName, name = _this$getAddParameter.name, value = _this$getAddParameter.value; return !name && !value || validName }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.updateAddParameterNameSuggestions(), this.addParameterValueInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "nirxa parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter2 = this.getAddParametersInfo(null, val), validValue = _this$getAddParameter2.validValue, name = _this$getAddParameter2.name, value = _this$getAddParameter2.value; return !name && !value || validValue }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.addParameterButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Lê zêde bike", icon: "add", flags: "progressive" }).setDisabled(!0), this.addParameterControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.addParameterNameInput, new OO.ui.LabelWidget({ label: "=" }), this.addParameterValueInput, this.addParameterButton] }), this.addParameterLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.addParameterControls, { label: "Parametre lê zêde bike:", align: "top" }).toggle(!1), this.addParameterLayout.$element.find(".oo-ui-fieldLayout-messages").css({ clear: "both", "padding-top": 0 }), this.$element.addClass("rater-bannerWidget").append(this.titleLayout.$element, this.parameterList.$element, this.addParameterLayout.$element), this.isShellTemplate || this.$element.append($("<hr>")), this.isShellTemplate && this.$element.css({ background: "#eee", "border-radius": "10px", padding: "0 10px 5px", "margin-bottom": "12px", "font-size": "92%" }), this.hasClassRatings && this.classDropdown.connect(this, { change: "onClassChange" }), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.connect(this, { change: "onImportanceChange" }), this.parameterList.connect(this, { change: "onParameterChange", addParametersButtonClick: "showAddParameterInputs", updatedSize: "onUpdatedSize" }), this.addParameterButton.connect(this, { click: "onParameterAdd" }), this.addParameterNameInput.connect(this, { change: "onAddParameterNameChange", enter: "onAddParameterNameEnter", choose: "onAddParameterNameEnter" }), this.addParameterValueInput.connect(this, { change: "onAddParameterValueChange", enter: "onAddParameterValueEnter", choose: "onAddParameterValueEnter" }), this.removeButton.connect(this, { click: "onRemoveButtonClick" }), this.clearButton.connect(this, { click: "onClearButtonClick" }), this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect() } OO.inheritClass(BannerWidget, OO.ui.Widget), BannerWidget.newFromTemplateName = function(templateName, data, config) { var template = new _Template.Template; return template.name = templateName, data && data.withoutRatings && (template.withoutRatings = !0), (0, _Template.getWithRedirectTo)(template).then(function(template) { return $.when(template.setClassesAndImportances(), template.setParamDataAndSuggestions()).then(function() { return template.addMissingParams(), template }) }).then(function(template) { return new BannerWidget(template, config) }) }, BannerWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0, this.emit("changed"), "WikiProject Biography" !== this.mainText && "WikiProject Biography" !== this.redirectTargetMainText || this.emit("biographyBannerChange") }, BannerWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.setChanged(), this.updateAddParameterNameSuggestions() }, BannerWidget.prototype.onClassChange = function() { this.setChanged(), this.classChanged = !0; var classItem = this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && null == classItem.getData() && this.classDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.onImportanceChange = function() { this.setChanged(), this.importanceChanged = !0; var importanceItem = this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && null == importanceItem.getData() && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.showAddParameterInputs = function() { this.addParameterLayout.toggle(!0), this.addParameterNameInput.focus(), this.onUpdatedSize() }, BannerWidget.prototype.getAddParametersInfo = function(nameInputVal, valueInputVal) { var name = nameInputVal && nameInputVal.trim() || this.addParameterNameInput.getValue().trim(), paramAlreadyIncluded = "sinif" === name || "muhîmî" === name || "1" === name && this.isShellTemplate || this.parameterList.getParameterItems().some(function(paramWidget) { return paramWidget.name === name }), value = valueInputVal && valueInputVal.trim() || this.addParameterValueInput.getValue().trim(), autovalue = name && this.paramData[name] && this.paramData[name].autovalue || null; return { validName: !(!name || paramAlreadyIncluded), validValue: !(!value && !autovalue), isAutovalue: !(value || !autovalue), isAlreadyIncluded: !(!name || !paramAlreadyIncluded), name: name, value: value, autovalue: autovalue } }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameChange = function() { var _this$getAddParameter3 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter3.validName, validValue = _this$getAddParameter3.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter3.isAutovalue, isAlreadyIncluded = _this$getAddParameter3.isAlreadyIncluded, name = _this$getAddParameter3.name, autovalue = _this$getAddParameter3.autovalue; this.addParameterValueInput.$input.attr("placeholder", autovalue || ""); var allowedValues = this.paramData[name] && this.paramData[name].allowedValues && this.paramData[name].allowedValues.map(function(val) { return { data: val, label: val } }); this.addParameterValueInput.setSuggestions(allowedValues || []), this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []), this.addParameterLayout.setErrors(isAlreadyIncluded ? ["Parameter is already present"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameEnter = function() { this.addParameterValueInput.focus() }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueChange = function() { var _this$getAddParameter4 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter4.validName, validValue = _this$getAddParameter4.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter4.isAutovalue; this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueEnter = function() { this.onAddParameterValueChange(), this.addParameterButton.isDisabled() || this.onParameterAdd() }, BannerWidget.prototype.onParameterAdd = function() { var _this$getAddParameter5 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter5.validName, validValue = _this$getAddParameter5.validValue, name = _this$getAddParameter5.name, value = _this$getAddParameter5.value, autovalue = _this$getAddParameter5.autovalue; if (validName && validValue) { var newParameter = new _ParameterWidget.default({ name: name, value: value || autovalue }, this.paramData[name], { $overlay: this.$overlay }); this.parameterList.addItems([newParameter]), this.addParameterNameInput.setValue(""), this.addParameterValueInput.setValue(""), this.addParameterNameInput.$input.focus() } }, BannerWidget.prototype.updateAddParameterNameSuggestions = function() { var paramsInUse = {}; this.parameterList.getParameterItems().forEach(function(paramWidget) { return paramsInUse[paramWidget.name] = !0 }), this.addParameterNameInput.setSuggestions(this.parameterSuggestions.filter(function(suggestion) { return !paramsInUse[suggestion.data] })) }, BannerWidget.prototype.onRemoveButtonClick = function() { this.emit("remove") }, BannerWidget.prototype.onClearButtonClick = function() { this.parameterList.clearItems(this.parameterList.getParameterItems()), this.hasClassRatings && this.classDropdown.getMenu().selectItem(), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.bypassRedirect = function() { this.redirectTargetMainText && (this.bypassedName = this.name, this.mainLabelPopupButton.setLabel("{{".concat(this.redirectTargetMainText, "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : "")), this.name = this.redirectTargetMainText, this.mainText = this.redirectTargetMainText, this.redirectTargetMainText = null, this.setChanged()) }, BannerWidget.prototype.makeWikitext = function() { if (!this.changed && this.wikitext) return this.wikitext; var pipe = this.pipeStyle, equals = this.equalsStyle, classItem = (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(), classVal = classItem && classItem.getData(), importanceItem = this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(), importanceVal = importanceItem && importanceItem.getData(); return ("{{" + this.name + ((this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && null != classVal ? "".concat(pipe, "sinif").concat(equals).concat(classVal || "") : "") + (this.hasImportanceRatings && null != importanceVal ? "".concat(pipe, "muhîmî").concat(equals).concat(importanceVal || "") : "") + this.parameterList.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipe, equals) }).join("") + this.endBracesStyle).replace(/\n+}}$/, "\n}}") }, BannerWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect(), this.parameterList.setPreferences(prefs) }; var _default = BannerWidget; exports.default = _default }, { "../../Template": 3, "../../config": 18, "../../util": 23, "./DropdownParameterWidget": 6, "./HorizontalLayoutWidget": 7, "./ParameterListWidget": 8, "./ParameterWidget": 9, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 6: [function(require, module, exports) { "use strict"; function DropdownParameterWidget(config) { config = $.extend({ $element: $("<span style='display:inline-block;width:24%'>") }, config || {}), DropdownParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.$element.addClass("rater-dropdownParameterWidget"), this.autofilled = !!config.autofilled, this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;left:unset;'>") }).toggle(this.autofilled), this.$element.find(".oo-ui-indicatorElement-indicator").before(this.autofilledIcon.$element), this.menu.connect(this, { choose: "onDropdownMenuChoose", select: "onDropdownMenuSelect" }) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(DropdownParameterWidget, OO.ui.DropdownWidget), DropdownParameterWidget.prototype.setAutofilled = function(setAutofill) { this.autofilledIcon.toggle(!!setAutofill), this.$element.find(".oo-ui-dropdownWidget-handle").css({ border: setAutofill ? "1px dashed #36c" : "" }), this.autofilled = !!setAutofill }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuChoose = function() { this.setAutofilled(!1), this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuSelect = function() { this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.getValue = function() { var selectedItem = this.menu.findSelectedItem(); return selectedItem && selectedItem.getData() }; var _default = DropdownParameterWidget; exports.default = _default }, {}], 7: [function(require, module, exports) { "use strict"; function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function HorizontalLayoutWidget(config) { config = config || {}, HorizontalLayoutWidget.super.call(this, {}), this.layout = new OO.ui.HorizontalLayout(function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, config, { $element: this.$element })) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(HorizontalLayoutWidget, OO.ui.Widget); var _default = HorizontalLayoutWidget; exports.default = _default }, {}], 8: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; function ParameterListWidget(config) { config = config || {}, ParameterListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.addItems(config.items), this.$element.addClass("rater-parameterListWidget"), this.preferences = config.preferences; var displayLimit = this.preferences.collapseParamsLowerLimit + 1; if (displayLimit && this.items.length > displayLimit) { for (var hiddenCount = 0, i = displayLimit - 1 - 1; i < this.items.length; i++) this.items[i].autofilled || (this.items[i].toggle(!1), hiddenCount++); 0 < hiddenCount && (this.showMoreParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Show " + hiddenCount + " more " + (1 === hiddenCount ? "parameter" : "parameters"), framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.showMoreParametersButton])) } this.addParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Parametreyê lê zêde bike", icon: "add", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.addParametersButton]), this.aggregate({ delete: "parameterDelete" }), this.connect(this, { parameterDelete: "onParameterDelete" }), this.aggregate({ change: "parameterChange" }), this.connect(this, { parameterChange: "onParameterChange" }), this.aggregate({ updatedSize: "parameterUpdatedSize" }), this.connect(this, { parameterUpdatedSize: "onUpdatedSize" }), this.showMoreParametersButton && this.showMoreParametersButton.connect(this, { click: "onShowMoreParametersButtonClick" }), this.addParametersButton.connect(this, { click: "onAddParametersButtonClick" }) } OO.inheritClass(ParameterListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(ParameterListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), ParameterListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.onUpdatedSize()), this }, ParameterListWidget.prototype.onParameterDelete = function(parameter) { this.removeItems([parameter]), this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.getParameterItems = function() { return this.items.filter(function(item) { return "ParameterWidget" === item.constructor.name }) }, ParameterListWidget.prototype.onShowMoreParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.showMoreParametersButton]), this.items.forEach(function(parameterWidget) { return parameterWidget.toggle(!0) }), this.onUpdatedSize() }, ParameterListWidget.prototype.onAddParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.addParametersButton]), this.emit("addParametersButtonClick") }, ParameterListWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipeStyle, equalsStyle) }).join("") }, ParameterListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs; var params = this.getParameterItems(); if (!(params.length <= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { var hiddenParams = params.filter(function(param) { return !param.isVisible() }), visibleParamsCount = params.length - hiddenParams.length; if (!(0 === hiddenParams || visibleParamsCount >= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { for (var numToUnhide = Math.min(this.preferences.collapseParamsLowerLimit - visibleParamsCount, hiddenParams.length), i = 0; i < numToUnhide; i++) hiddenParams[i].toggle(!0); var stillHiddenCount = hiddenParams.length - numToUnhide; 0 == stillHiddenCount ? this.removeItems([this.showMoreParametersButton]) : this.showMoreParametersButton.setLabel("Show " + stillHiddenCount + " more " + (1 == stillHiddenCount ? "paramter" : "paramters")) } } }; var _default = ParameterListWidget; exports.default = _default }, {}], 9: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _util = require("../../util"), _HorizontalLayoutWidget = (obj = require("./HorizontalLayoutWidget")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function ParameterWidget(parameter, paramData, config) { switch (config = config || {}, ParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.name = parameter.name, this.value = parameter.value, this.autofilled = parameter.autofilled, this.isInvalid = null == parameter.value, this.paramData = paramData || {}, this.allowedValues = this.paramData.allowedValues || [], this.isRequired = this.paramData.required, this.isSuggested = this.paramData.suggested, this.allowedValues.length) { case 1: this.allowedValues[1] = null; case 2: var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(parameter.value ? (0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; this.checkbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget({ selected: isIndeterminate ? void 0 : isFirstAllowedVal, indeterminate: isIndeterminate || void 0, $element: $("<label style='margin:0 0 0 5px'>") }) } this.input = new OO.ui.ComboBoxInputWidget({ value: this.value, options: (0, _util.filterAndMap)(this.allowedValues, function(val) { return null !== val }, function(val) { return { data: val, label: val } }), $element: $("<div style='margin-bottom:0;'>"), $overlay: this.$overlay }), this.input.$element.find("input").css({ "padding-top": 0, "padding-bottom": "2px", height: "24px" }), this.input.$element.find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "line-height": "normal" }), this.input.$element.find("a.oo-ui-buttonElement-button").css({ "padding-top": 0, height: "24px", "min-height": "0" }), this.confirmButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "check", label: "Done", framed: !1, flags: "progressive", $element: $("<span style='margin-right:0'>") }), this.cancelButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "undo", label: "Cancel", framed: !1 }), this.deleteButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: this.isRequired ? "restore" : "trash", label: this.isRequired ? "Required parameter" : "Delete", framed: !1, flags: "destructive", disabled: this.isRequired }), this.editButtonControls = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.confirmButton, this.cancelButton, this.deleteButton], $element: $("<span style='font-size:92%'>") }), this.editButtonControls.$element.find("a span:first-child").css({ "min-width": "unset", width: "16px", "margin-right": 0 }), this.editLayoutControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.input, this.editButtonControls] }), this.editLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.editLayoutControls, { label: this.name + " =", align: "top", help: this.paramData.description && this.paramData.description.en || !1, helpInline: !0 }).toggle(), this.editLayout.$element.find("label.oo-ui-inline-help").css({ margin: "-10px 0 5px 10px" }), this.invalidIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "block", title: "Invalid parameter: no value specified!", flags: "destructive", $element: $("<span style='margin: 0 5px 0 -5px; min-width: 16px; width: 16px;'>") }).toggle(this.isInvalid), this.fullLabel = new OO.ui.LabelWidget({ label: this.name + (this.value ? " = " + this.value : " "), $element: $("<label style='margin: 0;'>") }), this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;'>") }).toggle(this.autofilled), this.editButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "edit", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom: 0;'>") }), this.editButton.$element.find("a").css({ "border-radius": "0 10px 10px 0", "margin-left": "5px" }), this.editButton.$element.find("a span").first().css({ "min-width": "unset", width: "16px" }), this.readLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.invalidIcon, this.fullLabel, this.autofilledIcon, this.editButton], $element: $("<span style='margin:0;width:unset;'>") }), this.checkbox && this.readLayout.addItems([this.checkbox], 2), this.$element = $("<div>").addClass("rater-parameterWidget").css({ width: "unset", display: "inline-block", border: this.autofilled ? "1px dashed #36c" : "1px solid #ddd", "border-radius": "10px", "padding-left": "10px", margin: "0 8px 8px 0", background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }).append(this.readLayout.$element, this.editLayout.$element), this.editButton.connect(this, { click: "onEditClick" }), this.confirmButton.connect(this, { click: "onConfirmClick" }), this.cancelButton.connect(this, { click: "onCancelClick" }), this.deleteButton.connect(this, { click: "onDeleteClick" }), this.checkbox && this.checkbox.connect(this, { change: "onCheckboxChange" }) } OO.inheritClass(ParameterWidget, OO.ui.Widget), ParameterWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterWidget.prototype.onEditClick = function() { this.readLayout.toggle(!1), this.editLayout.toggle(!0), this.$element.css({ background: "#fffe" }), this.input.focus(), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onConfirmClick = function() { this.setValue(this.input.getValue()), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onCancelClick = function() { this.input.setValue(this.value), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onDeleteClick = function() { this.delete() }, ParameterWidget.prototype.onCheckboxChange = function(isSelected, isIndeterminate) { isIndeterminate || (isSelected ? this.setValue(this.allowedValues[0]) : this.setValue(this.allowedValues[1])) }, ParameterWidget.prototype.delete = function() { this.emit("delete") }, ParameterWidget.prototype.setValue = function(val) { if (this.autofilled = !1, this.autofilledIcon.toggle(!1), this.$element.css({ border: "1px solid #ddd" }), this.value = val, this.input.setValue(this.value), this.isInvalid = null == this.value, this.invalidIcon.toggle(this.isInvalid), this.$element.css({ background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }), this.fullLabel.setLabel(this.name + (this.value ? " = " + this.value : "")), this.checkbox) { var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(val) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(val)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(val || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(val ? (0, _util.normaliseYesNo)(val) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; if (this.checkbox.setIndeterminate(isIndeterminate, !0), !isIndeterminate) { var isSelected = isFirstAllowedVal; this.checkbox.setSelected(isSelected, !0) } } this.emit("change") }, ParameterWidget.prototype.setAutofilled = function() { this.autofilled = !0, this.autofilledIcon.toggle(!0), this.$element.css({ border: "1px dashed #36c" }) }, ParameterWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.isInvalid ? "" : pipeStyle + this.name + equalsStyle + (this.value || "") }, ParameterWidget.prototype.focusInput = function() { return this.input.focus() }; var _default = ParameterWidget; exports.default = _default }, { "../../util": 23, "./HorizontalLayoutWidget": 7 }], 10: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("../../config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function PrefsFormWidget(config) { for (var prefName in config = config || {}, PrefsFormWidget.super.call(this, config), this.$element.addClass("rater-prefsFormWidget"), this.layout = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preferences", $element: this.$element }), this.preferences = { autostart: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart Rater" }, autostartRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart on redirects" }, autostartNamespaces: { input: new mw.widgets.NamespacesMultiselectWidget, label: "Autostart in these namespaces" }, bypassRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Bypass redirects to banners" }, autofillClassFromOthers: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class from other banners" }, autofillClassFromOres: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class based on ORES prediction" }, autofillImportance: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill low importance" }, collapseParamsLowerLimit: { input: new OO.ui.NumberInputWidget({ min: 1 }), label: "Minimum number of parameters to show uncollapsed" }, watchlist: { input: new OO.ui.ButtonSelectWidget({ items: [new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "preferences", label: "Default", title: "Uses the same setting as if you manually edited the page, as per Special:Preferences" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "watch", label: "Always", title: "Always add pages Rater edits to your watchlist" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "nochange", label: "Never", title: "Never add pages Rater edit to your watchlist" })] }).selectItemByData("preferences"), label: "Add edited pages to watchlist" }, resetCache: { input: new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Reset cache", title: "Remove cached data, including list of WikiProjects and template parameters", flags: ["destructive"] }) } }, this.preferences) this.layout.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.preferences[prefName].input, { label: this.preferences[prefName].label, align: "right" })]); this.preferences.resetCache.input.connect(this, { click: "onResetCacheClick" }) } OO.inheritClass(PrefsFormWidget, OO.ui.Widget), PrefsFormWidget.prototype.setPrefValues = function(prefs) { var _this = this, _loop = function(prefName) { var value = prefs[prefName], input = _this.preferences[prefName] && _this.preferences[prefName].input; switch (input && input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": input.selectItemByData(value); break; case "OoUiNumberInputWidget": case "OoUiToggleSwitchWidget": input.setValue(value); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": input.clearItems(), value.forEach(function(ns) { return input.addTag(ns.toString(), 0 === ns ? "(Main)" : _config.default.mw.wgFormattedNamespaces[ns]) }) } }; for (var prefName in prefs) _loop(prefName) }, PrefsFormWidget.prototype.getPrefs = function() { var prefs = {}; for (var prefName in this.preferences) { var input = this.preferences[prefName].input, value = void 0; switch (input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": value = input.findSelectedItem().getData(); break; case "OoUiToggleSwitchWidget": value = input.getValue(); break; case "OoUiNumberInputWidget": value = Number(input.getValue()); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": value = input.getValue().map(Number) } prefs[prefName] = value } return prefs }, PrefsFormWidget.prototype.onResetCacheClick = function() { var _this2 = this; OO.ui.confirm("After reseting cache, Rater will close and restart. Any changes made will be discarded.").then(function(confirmed) { confirmed && _this2.emit("resetCache") }) }; var _default = PrefsFormWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18 }], 11: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var SuggestionLookupTextInputWidget = function(config) { OO.ui.TextInputWidget.call(this, config), OO.ui.mixin.LookupElement.call(this, config), this.suggestions = Array.isArray(config.suggestions) ? config.suggestions : [], this.$element.addClass("rater-suggestionLookupTextInputWidget") }; OO.inheritClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.TextInputWidget), OO.mixinClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.mixin.LookupElement), SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions = function(suggestions) { Array.isArray(suggestions) ? this.suggestions = suggestions : null != suggestions && console.warn("[Rater] SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions called with a non-array value:", suggestions) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupRequest = function() { return $.Deferred().resolve(new RegExp("\\b" + mw.util.escapeRegExp(this.getValue()), "i")).promise({ abort: function() {} }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupCacheDataFromResponse = function(response) { return response || [] }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupMenuOptionsFromData = function(pattern) { return this.suggestions.filter(function(suggestionItem) { return pattern.test(suggestionItem.label) || !suggestionItem.label && pattern.test(suggestionItem.data) }).map(function(optionItem) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: optionItem.data, label: optionItem.label || optionItem.data }) }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.onLookupMenuChoose = function(item) { var itemData = item.getData(); itemData && itemData.name && item.setData(itemData.name), this.$input.blur(), OO.ui.mixin.LookupElement.prototype.onLookupMenuChoose.call(this, item), this.emit("choose", itemData) }; var _default = SuggestionLookupTextInputWidget; exports.default = _default }, {}], 12: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _getBanners = require("../../getBanners"); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function TopBarWidget(config) { var _this = this; config = $.extend({ expanded: !1, framed: !1, padded: !1 }, config || {}), TopBarWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.searchBox = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "Wîkîprojeyekê lê zêde bike...", $element: $("<div style='display:inline-block; margin:0 -1px; width:calc(100% - 55px);'>"), $overlay: this.$overlay }), (0, _getBanners.getBannerNames)().then(function(banners) { return [].concat(_toConsumableArray(banners.withRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.withoutRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wrappers.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [template wrapper]", data: { name: bannerName, wrapper: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.notWPBM.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.inactive.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [inactive]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wir.map(function(bannerName) { return { label: bannerName + " [Women In Red meetup/initiative]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } }))) }).then(function(bannerOptions) { return _this.searchBox.setSuggestions(bannerOptions) }), this.addBannerButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "add", title: "Add", flags: "progressive", $element: $("<span style='float:right;margin: 0;transform: translateX(-12px);'>") }); var $searchContainer = $("<div style='display:inline-block; flex-shrink:1; flex-grow:100; min-width:250px; width:50%;'>").append(this.searchBox.$element, this.addBannerButton.$element); this.setAllDropDown = new OO.ui.DropdownWidget({ icon: "tag", label: "Li hemûyan zêde bike...", invisibleLabel: !0, menu: { items: [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Sinif" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(sinif tine)</span>') })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: classname }, label: classname }) })), [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Muhîmî" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(muhîmî tine)</span>') })], _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: importance }, label: importance }) }))) }, $element: $("<span style=\"width:auto;display:inline-block;float:left;margin:0\" title='Set all...'>"), $overlay: this.$overlay }), this.removeAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", title: "Hemû jê bibe", flags: "destructive" }), this.clearAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", title: "Hemû paqij bike", flags: "destructive" }), this.menuButtons = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeAllButton, this.clearAllButton], $element: $("<span style='flex:1 0 auto;'>") }), this.menuButtons.$element.prepend(this.setAllDropDown.$element), this.$element.addClass("rater-topBarWidget").css({ position: "fixed", width: "100%", background: "#ccc", display: "flex", "flex-wrap": "wrap", "justify-content": "space-around", margin: "-2px 0 0 0" }).append($searchContainer, this.menuButtons.$element), this.searchBox.connect(this, { enter: "onSearchSelect", choose: "onSearchSelect" }), this.addBannerButton.connect(this, { click: "onSearchSelect" }), this.setAllDropDown.getMenu().connect(this, { choose: "onRatingChoose" }), this.removeAllButton.connect(this, { click: "onRemoveAllClick" }), this.clearAllButton.connect(this, { click: "onClearAllClick" }) } OO.inheritClass(TopBarWidget, OO.ui.PanelLayout), TopBarWidget.prototype.onSearchSelect = function(data) { this.emit("searchSelect", data) }, TopBarWidget.prototype.onRatingChoose = function(item) { var data = item.getData(); !data.class && null !== data.class || this.emit("setClasses", data.class), !data.importance && null !== data.importance || this.emit("setImportances", data.importance) }, TopBarWidget.prototype.onRemoveAllClick = function() { this.emit("removeAll") }, TopBarWidget.prototype.onClearAllClick = function() { this.emit("clearAll") }, TopBarWidget.prototype.setDisabled = function(disable) { [this.searchBox, this.addBannerButton, this.setAllDropDown, this.removeAllButton, this.clearAllButton].forEach(function(widget) { return widget.setDisabled(disable) }) }; var _default = TopBarWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../getBanners": 20, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 13: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _api = require("../api"); function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function LoadDialog(config) { LoadDialog.super.call(this, config) } OO.inheritClass(LoadDialog, OO.ui.Dialog), LoadDialog.static.name = "loadDialog", LoadDialog.static.title = "Loading Rater...", LoadDialog.prototype.initialize = function() { var _this$content$$elemen; LoadDialog.super.prototype.initialize.call(this), this.content = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1 }), this.progressBar = new OO.ui.ProgressBarWidget({ progress: 1 }), this.setuptasks = [new OO.ui.LabelWidget({ label: "Tercîhên te yên Raterê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên wîkîprojeyan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Wîkînivîsa gotûbêjê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên gotûbêjê tên kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Daneyên parametreyan yên şablonan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Rûpel tê kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Retrieving quality prediction...", $element: $('<p style="display:block">') }).toggle()], this.closeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Bigre" }).toggle(), this.setupPromises = [], (_this$content$$elemen = this.content.$element).append.apply(_this$content$$elemen, [this.progressBar.$element, new OO.ui.LabelWidget({ label: "Dest pê dibe:", $element: $('<strong style="display:block">') }).$element].concat(_toConsumableArray(this.setuptasks.map(function(widget) { return widget.$element })), [this.closeButton.$element])), this.$body.append(this.content.$element), this.closeButton.connect(this, { click: "onCloseButtonClick" }) }, LoadDialog.prototype.onCloseButtonClick = function() { this.close() }, LoadDialog.prototype.getBodyHeight = function() { return this.content.$element.outerHeight(!0) }, LoadDialog.prototype.incrementProgress = function(amount, maximum) { var priorProgress = this.progressBar.getProgress(), incrementedProgress = Math.min(maximum || 100, priorProgress + amount); this.progressBar.setProgress(incrementedProgress) }, LoadDialog.prototype.addTaskPromiseHandlers = function(taskPromises) { var _this = this; taskPromises.forEach(function(promise, index) { promise.then(function() { return function(index) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Çêbû!"); for (var incrementPerStep = 100 / _this.setuptasks.length / 10, step = 0; step < 10; step++) window.setTimeout(_this.incrementProgress.bind(_this), 400 * step / 10, incrementPerStep) }(index) }, function(code, info) { return function(index, code, info) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Têk çû. " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, info)), _this.closeButton.toggle(!0), _this.updateSize() }(index, code, info) }) }) }, LoadDialog.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, LoadDialog.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { var showOresTask = !!data.ores; _this2.setuptasks[6].toggle(showOresTask); var taskPromises = data.ores ? data.promises : data.promises.slice(0, -1); data.isOpened.then(function() { return _this2.addTaskPromiseHandlers(taskPromises) }) }, this) }, LoadDialog.prototype.getHoldProcess = function(data) { return (data = data || {}).success ? LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data).next(800) : LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data) }, LoadDialog.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this3 = this; return LoadDialog.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this3.setuptasks.forEach(function(setuptask) { var currentLabel = setuptask.getLabel(); setuptask.setLabel(currentLabel.slice(0, currentLabel.indexOf("...") + 3)) }) }, this) }; var _default = LoadDialog; exports.default = _default }, { "../api": 15 }], 14: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerWidget")), _BannerListWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerListWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../config")), _api = _interopRequireWildcard(require("../api")), _PrefsFormWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/PrefsFormWidget")), _prefs = require("../prefs"), _Template = require("../Template"), _TopBarWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/TopBarWidget")), _util = require("../util"), cache = _interopRequireWildcard(require("../cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function MainWindow(config) { MainWindow.super.call(this, config) } OO.inheritClass(MainWindow, OO.ui.ProcessDialog), MainWindow.static.name = "main", MainWindow.static.title = $("<span>").css({ "font-weight": "normal" }).append($("<a>").css({ "font-weight": "bold" }).attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("Rater"), " (", $("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("talk"), ") ", $("<span>").css({ "font-size": "90%" }).text("v" + _config.default.script.version)), MainWindow.static.size = "large", MainWindow.static.actions = [{ label: "X", title: "Close (and discard any changes)", flags: "primary", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "showPrefs", flags: "safe", icon: "settings", title: "Preferences", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "save", accessKey: "s", label: new OO.ui.HtmlSnippet("<span style='padding:0 1em;'>Qeyd bike</span>"), flags: ["primary", "progressive"], modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "preview", accessKey: "p", label: "Pêşdîtinê nîşan bide", modes: ["edit", "diff"] }, { action: "changes", accessKey: "v", label: "Guhartinan nîşan bide", modes: ["edit", "preview"] }, { action: "back", label: "Vegere", modes: ["diff", "preview"] }, { action: "savePrefs", label: "Rojane bike", flags: ["primary", "progressive"], modes: "prefs" }, { action: "closePrefs", label: "Betal bike", flags: "safe", modes: "prefs" }], MainWindow.prototype.initialize = function() { MainWindow.super.prototype.initialize.call(this), this.preferences = _config.default.defaultPrefs, this.topBar = new _TopBarWidget.default({ $overlay: this.$overlay }), this.$head.css({ height: "73px" }).append(this.topBar.$element), this.oresLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 50%; text-align: center;'>"), label: $("<span>").append($("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("mw:ORES"), target: "_blank" }).append($("<img>").css({ "vertical-align": "text-bottom;" }).attr({ src: "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg/40px-Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg.png", title: "Texmîna makîneyê ji ORESê", alt: "ORES logo", width: "20px", height: "20px" })), " ", $("<span class='oresPrediction'>")) }).toggle(!1), this.pagetypeLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 33.33%; text-align: center;'>") }).toggle(!1), this.$foot.prepend(this.oresLabel.$element, this.pagetypeLabel.$element), this.bannerList = new _BannerListWidget.default({ preferences: this.preferences }), this.editLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !1, expanded: !1, $content: this.bannerList.$element }), this.prefsForm = new _PrefsFormWidget.default, this.prefsLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.prefsForm.$element }), this.parsedContentContainer = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preview" }), this.parsedContentWidget = new OO.ui.LabelWidget({ label: "", $element: $("<div>") }), this.parsedContentContainer.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.parsedContentWidget, { align: "top" })]), this.parsedContentLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.parsedContentContainer.$element }), this.contentArea = new OO.ui.StackLayout({ items: [this.editLayout, this.prefsLayout, this.parsedContentLayout], padded: !1, expanded: !1 }), this.$body.css({ top: "73px" }).append(this.contentArea.$element), this.topBar.connect(this, { searchSelect: "onSearchSelect", setClasses: "onSetClasses", setImportances: "onSetImportances", removeAll: "onRemoveAll", clearAll: "onClearAll" }), this.bannerList.connect(this, { updatedSize: "onBannerListUpdateSize" }), this.$body.attr("tabindex", "999").parent().attr("tabindex", "999").keydown(function(event) { var scrollAmount; switch (event.which) { case 33: scrollAmount = this.$body.scrollTop() - .9 * this.$body.height(); break; case 34: scrollAmount = this.$body.scrollTop() + .9 * this.$body.height(); break; default: return } this.$body.scrollTop(scrollAmount), event.preventDefault() }.bind(this)), this.prefsForm.connect(this, { resetCache: "onResetCache" }) }, MainWindow.prototype.onBannerListUpdateSize = function() { var scrollAmount = this.$body.scrollTop(); this.updateSize(), this.$body.scrollTop(scrollAmount) }, MainWindow.prototype.makeDraggable = function() { var $frameEl = this.$element.find(".oo-ui-window-frame"), $handleEl = this.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").css({ cursor: "move" }), position = { x: 0, y: 0 }, constrain = function(val, minVal, maxVal) { return val < minVal ? minVal : maxVal < val ? maxVal : val }, pointerdown = !1, dragFrom = {}, pointer = "PointerEvent" in window ? "pointer" : "mouse"; $handleEl.on(pointer + "enter.raterMainWin", function() { return $frameEl.css("will-change", "transform") }), $handleEl.on(pointer + "leave.raterMainWin", function() { pointerdown || $frameEl.css("will-change", "") }), $handleEl.on(pointer + "down.raterMainWin", function(event) { pointerdown = !0, dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY }), $("body").on(pointer + "move.raterMainWin", function(event) { if (pointerdown && null != dragFrom.x && null !== dragFrom.y) { var val, limit, dx = event.clientX - dragFrom.x, dy = event.clientY - dragFrom.y; dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY, position.x = (val = position.x + dx, limit = window.innerWidth / 2 + $frameEl.outerWidth() / 2 - 100, constrain(val, -1 * limit, limit)), position.y = function(val) { var minLimit = -1 * (window.innerHeight - $frameEl.outerHeight()) / 2, maxLimit = (document.documentElement || document).scrollHeight - window.innerHeight / 2; return constrain(val, minLimit, maxLimit) }(position.y + dy), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) } }), $("body").on(pointer + "up.raterMainWin", function() { pointerdown = !1, delete dragFrom.x, delete dragFrom.y, position.x = Math.round(position.x), position.y = Math.round(position.y), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) }) }, MainWindow.prototype.getBodyHeight = function() { var currentlayout = this.contentArea.getCurrentItem(), layoutHeight = currentlayout && currentlayout.$element.outerHeight(!0), contentHeight = currentlayout && currentlayout.$element.children(":first-child").outerHeight(!0); return Math.max(200, layoutHeight, contentHeight) }, MainWindow.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { _this.makeDraggable(), _this.setPreferences(data.preferences), _this.prefsForm.setPrefValues(data.preferences), _this.subjectPage = data.subjectPage, _this.pageInfo = { redirect: data.redirectTarget, isDisambig: data.disambig, hasStubtag: data.stubtag, isArticle: data.isArticle }, _this.actions.setMode("edit"), _this.bannerList.oresClass = data.isArticle && data.isList ? "List" : data.ores && data.ores.prediction, _this.bannerList.pageInfo = _this.pageInfo, _this.bannerList.addItems(data.banners.map(function(bannerTemplate) { return new _BannerWidget.default(bannerTemplate, { preferences: _this.preferences, $overlay: _this.$overlay, isArticle: _this.pageInfo.isArticle }) })); var shellTemplateBanner = _this.bannerList.items.find(function(banner) { console.log(banner) return banner.isShellTemplate }); shellTemplateBanner && shellTemplateBanner.shellParam1Value && (shellTemplateBanner.nonStandardTemplates = _this.bannerList.items.reduce(function(bannersList, curBanner) { return bannersList.replace(curBanner.wikitext, "") }, shellTemplateBanner.shellParam1Value).trim().replace(/\n+/g, "\n")), _this.bannerList.addShellTemplateIfNeeeded().syncShellTemplateWithBiographyBanner(), _this.pageInfo.redirect ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela beralîkirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isDisambig ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela cudakirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isGA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara baş").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFL ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Lîsteya bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isList ? _this.pagetypeLabel.setLabel("List article").toggle(!0) : data.ores ? (_this.oresClass = data.ores.prediction, _this.oresLabel.toggle(!0).$element.find(".oresPrediction").append("Texmîn: ", $("<strong>").text(data.ores.prediction), "&nbsp;(" + data.ores.probability + ")")) : _this.pageInfo.isArticle ? _this.pagetypeLabel.setLabel(`${calculateProseValue()} words`).toggle(!0) : _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela " + _this.subjectPage.getNamespacePrefix().slice(0, -1)).toggle(!0), _this.talkWikitext = data.talkWikitext, _this.existingBannerNames = data.banners.map(function(bannerTemplate) { return bannerTemplate.name }), _this.talkpage = data.talkpage, _this.updateSize() }, this) }, MainWindow.prototype.getReadyProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getReadyProcess.call(this, data).next(function() { return _this2.topBar.searchBox.focus() }) }, MainWindow.prototype.getActionProcess = function(action) { var _this3 = this; if ("showPrefs" === action) this.actions.setMode("prefs"), this.contentArea.setItem(this.prefsLayout), this.topBar.setDisabled(!0), this.updateSize(); else { if ("savePrefs" === action) { var updatedPrefs = this.prefsForm.getPrefs(); return (new OO.ui.Process).next((0, _prefs.setPrefs)(updatedPrefs).then(function() { _this3.setPreferences(updatedPrefs), _this3.actions.setMode("edit"), _this3.contentArea.setItem(_this3.editLayout), _this3.topBar.setDisabled(!1), _this3.updateSize() }, function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save preferences."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })) } if ("clearCache" === action) return (new OO.ui.Process).next(function() { cache.clearAllItems(), _this3.close({ restart: !0 }) }); if ("closePrefs" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.prefsForm.setPrefValues(this.preferences), this.updateSize(); else { if ("save" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.editWithRetry(this.talkpage.getPrefixedText(), { rvsection: 0 }, function(revision) { return { section: 0, text: _this3.transformTalkWikitext(revision.content), summary: _this3.makeEditSummary(), watchlist: _this3.preferences.watchlist } }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save your changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })).next(function() { return _this3.close({ success: !0, upgradedStub: _this3.pageInfo.hasStubtag && _this3.isRatedAndNotStub() }) }); if ("preview" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "parse", contentmodel: "wikitext", text: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext) + "\n<hr>\n'''Kurteya guhartinê:''' " + this.makeEditSummary(), title: this.talkpage.getPrefixedText(), pst: 1 }).then(function(result) { if (!(result && result.parse && result.parse.text && result.parse.text["*"])) return $.Deferred().reject("Empty result"); var previewHtmlSnippet = new OO.ui.HtmlSnippet(result.parse.text["*"]); _this3.parsedContentWidget.setLabel(previewHtmlSnippet), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Preview:"), _this3.actions.setMode("preview"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("changes" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "compare", format: "json", fromtext: this.talkWikitext, fromcontentmodel: "wikitext", totext: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext), tocontentmodel: "wikitext", prop: "diff" }).then(function(result) { if (!result || !result.compare || !result.compare["*"]) return $.Deferred().reject("Empty result"); var $diff = $("<table>").addClass("diff").css("width", "100%").append($("<tr>").append($("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("Latest revision"), $("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("New text")), result.compare["*"], $("<tfoot>").append($("<tr>").append($("<td colspan='4'>").append($("<strong>").text("Edit summary: "), _this3.makeEditSummary())))); _this3.parsedContentWidget.setLabel($diff), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Changes:"), _this3.actions.setMode("diff"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("back" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.updateSize(); else if (!action && this.bannerList.changed) return (new OO.ui.Process).next(OO.ui.confirm("Guhartin dê werin betalkirin.", { title: "Raterê bigire?" }).then(function(confirmed) { return confirmed ? _this3.close() : null })) } } return MainWindow.super.prototype.getActionProcess.call(this, action) }, MainWindow.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this4 = this; return MainWindow.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this4.bannerList.clearItems(), _this4.topBar.searchBox.setValue(""), _this4.contentArea.setItem(_this4.editLayout), _this4.topBar.setDisabled(!1), _this4.oresLabel.toggle(!1).$element.find(".oresPrediction").empty(), _this4.pagetypeLabel.toggle(!1).setLabel(""), _this4.$element.find(".oo-ui-window-frame").css("transform", ""), _this4.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").off(".raterMainWin"), $("body").off(".raterMainWin") }) }, MainWindow.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = $.extend({}, _config.default.defaultPrefs, prefs), this.bannerList.setPreferences(this.preferences) }, MainWindow.prototype.onResetCache = function() { this.executeAction("clearCache") }, MainWindow.prototype.onSearchSelect = function(data) { var _this5 = this; this.topBar.searchBox.pushPending(); var name = this.topBar.searchBox.getValue().trim(); if (name) { var confirmText; if (this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.mainText === name || banner.redirectTargetMainText === name })) return this.topBar.searchBox.popPending(), OO.ui.alert("There is already a {{" + name + "}} banner").then(this.searchBox.focus()); /^^[Ww](?:P|îkî[Pp]roje)/.test(name) ? "WikiProject Disambiguation" === name && 0 !== $("#ca-talk.new").length && 0 === this.bannerList.items.length && (confirmText = "New talk pages shouldn't be created if they will only contain the {{WikiProject Disambiguation}} banner. Continue?") : confirmText = new OO.ui.HtmlSnippet("{{" + mw.html.escape(name) + "}} is not a recognised WikiProject banner.<br/>Do you want to continue?"), $.when(!confirmText || OO.ui.confirm(confirmText)).then(function(confirmed) { if (confirmed) return _BannerWidget.default.newFromTemplateName(name, data, { preferences: _this5.preferences, $overlay: _this5.$overlay, isArticle: _this5.pageInfo.isArticle }).then(function(banner) { _this5.bannerList.addItems([banner]), banner.setChanged(), _this5.updateSize() }) }).then(function() { return _this5.topBar.searchBox.setValue("").focus().popPending() }) } else this.topBar.searchBox.popPending().focus() }, MainWindow.prototype.onSetClasses = function(classVal) { var shellTemplate = this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); shellTemplate && (shellTemplate.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classVal), shellTemplate.classDropdown.setAutofilled(!1)), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasClassRatings && !banner.isShellTemplate && (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellTemplate ? null : classVal), banner.classDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onSetImportances = function(importanceVal) { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasImportanceRatings && (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceVal), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onRemoveAll = function() { this.bannerList.clearItems() }, MainWindow.prototype.onClearAll = function() { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { return banner.onClearButtonClick() }) }, MainWindow.prototype.transformTalkWikitext = function(talkWikitext) { var _this6 = this, bannersWikitext = this.bannerList.makeWikitext(); if (!talkWikitext) return bannersWikitext.trim(); var talkTemplates = (0, _Template.parseTemplates)(talkWikitext, !0); talkTemplates.forEach(function(template) { _this6.existingBannerNames.includes(template.name) && (talkWikitext = talkWikitext.replace(template.wikitext, "\x01")) }); var talkWikitextSections = (talkWikitext = (talkWikitext = talkWikitext.replace("\x01", "\x02")).replace(/(?:\s|\n)*\x01(?:\s|\n)*/g, "")).split("\x02").map(function(t) { return t.trim() }); if (2 === talkWikitextSections.length) return (talkWikitextSections[0] + "\n" + bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitextSections[1]).trim(); var tempStr = talkWikitext; return talkTemplates.forEach(function(template) { tempStr = tempStr.replace(template.wikitext, "") }), /^#BERALÎKIRIN/i.test(talkWikitext) || !tempStr.trim() ? talkWikitext.trim() + "\n" + bannersWikitext.trim() : bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitext.trim() }, MainWindow.prototype.isRatedAndNotStub = function() { return 0 < this.bannerList.items.filter(function(banner) { return banner.hasClassRatings && banner.classDropdown.getValue() && "Şitil" !== banner.classDropdown.getValue() }).length }, MainWindow.prototype.makeEditSummary = function() { var _this7 = this, removedBanners = [], editedBanners = [], newBanners = [], shortName = function(name) { return name.replace("Wîkîproje ", "").replace("Subst:", "") }, allClasses = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.classDropdown.getValue() })), overallClass = 1 === allClasses.length && allClasses[0], allImportances = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasImportanceRatings }, function(banner) { return banner.importanceDropdown.getValue() })), overallImportance = 1 === allImportances.length && allImportances[0], someClassesChanged = !1, someImportancesChanged = !1; this.existingBannerNames.forEach(function(name) { _this7.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.name === name || banner.bypassedName === name }) || removedBanners.push("\u2212" + shortName(name)) }), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { console.log(banner) var isNew = !banner.wikitext; if (isNew || banner.changed) { var newClass = banner.hasClassRatings && (isNew || banner.classChanged) && banner.classDropdown.getValue(); newClass && (someClassesChanged = !0), overallClass && (newClass = null); var newImportance = banner.hasImportanceRatings && (isNew || banner.importanceChanged) && banner.importanceDropdown.getValue(); newImportance && (someImportancesChanged = !0), overallImportance && (newImportance = null); var rating = newClass && newImportance ? newClass + "/" + newImportance : newClass || newImportance || ""; rating = rating && " (" + rating + ")", isNew ? newBanners.push("+" + shortName(banner.name) + rating) : editedBanners.push(shortName(banner.name) + rating) } }); var overallRating = someClassesChanged && overallClass && someImportancesChanged && overallImportance ? overallClass + "/" + overallImportance : someClassesChanged && overallClass || someImportancesChanged && overallImportance || ""; return "Nirxandin".concat(overallRating = overallRating && " (" + overallRating + ")", ": ").concat([].concat(editedBanners, newBanners, removedBanners).join(", ")).concat(_config.default.script.advert) }; var _default = MainWindow; exports.default = _default }, { "../Template": 3, "../api": 15, "../cache": 17, "../config": 18, "../prefs": 21, "../util": 23, "./Components/BannerListWidget": 4, "./Components/BannerWidget": 5, "./Components/PrefsFormWidget": 10, "./Components/TopBarWidget": 12 }], 15: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.makeErrorMsg = exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("./config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } var API = new mw.Api({ ajax: { headers: { "Api-User-Agent": "Rater/" + _config.default.script.version + " ( https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37/Rater )" } } }); API.getORES = function(revisionID) { // This returns a "failed" state immediately to bypass the ORES 404 error return $.Deferred().reject("ORES disabled").promise(); }, // <--- THIS COMMA IS CRITICAL API.getRaw = function(page) { return $.get("https:" + _config.default.mw.wgServer + mw.util.getUrl(page, { action: "raw" })).then(function(data) { return data || $.Deferred().reject("ok-but-empty") }) }; var getPage = function(title, params) { return API.get($.extend({ action: "query", format: "json", curtimestamp: 1, titles: title, prop: "revisions|info", rvprop: "content|timestamp", rvslots: "main" }, params)).then(function(response) { var page = Object.values(response.query.pages)[0], starttime = response.curtimestamp; return $.Deferred().resolve(page, starttime) }) }, processPage = function(page, starttime, transform) { var basetimestamp = page.revisions && page.revisions[0].timestamp, simplifiedPage = { pageid: page.pageid, missing: "" === page.missing, redirect: "" === page.redirect, categories: page.categories, ns: page.ns, title: page.title, content: page.revisions && page.revisions[0].slots.main["*"] }; return $.when(transform(simplifiedPage)).then(function(editParams) { return $.extend({ action: "edit", title: page.title, assert: "user", basetimestamp: basetimestamp, starttimestamp: starttime }, editParams) }) }; API.editWithRetry = function(title, getParams, transform) { return getPage(title, getParams).then(function(page, starttime) { return processPage(page, starttime, transform) }, function() { return getPage(title, getParams).then(processPage, transform) }).then(function(editParams) { return API.postWithToken("csrf", editParams).catch(function(errorCode) { return "editconflict" === errorCode ? API.editWithRetry(title, getParams, transform) : API.postWithToken("csrf", editParams) }) }) }; exports.makeErrorMsg = function(first, second) { var code, xhr, message; if ("object" === _typeof(first) && "string" == typeof second) { var errorObj = first.responseJSON && first.responseJSON.error; errorObj ? (code = errorObj.code, message = errorObj.message) : xhr = first } else if ("string" == typeof first && "object" === _typeof(second)) { second.error ? (code = errorObj.code, message = errorObj.info) : "ok-but-empty" === first ? (code = null, message = "Got an empty response from the server") : xhr = second && second.xhr } return code && message ? "API error ".concat(code, ": ").concat(message) : message ? "API error: ".concat(message) : xhr ? "HTTP error ".concat(xhr.status) : "string" == typeof first && "error" !== first && "string" == typeof second && "error" !== second ? "Error ".concat(first, ": ").concat(second) : "string" == typeof first && "error" !== first ? "Error: ".concat(first) : "Unknown API error" }; var _default = API; exports.default = _default }, { "./config": 18 }], 16: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _prefs = require("./prefs"), _api = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./api")), _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _default() { return (0, _prefs.getPrefs)().then(function(prefs) { if (prefs.autostart && ((prefs.autostartRedirects || !window.location.search.includes("redirect=no")) && !/(action|diff|oldid)/.test(window.location.search) && "Destpêk" !== mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage().getPrefixedText() && (!prefs.autostartNamespaces || !prefs.autostartNamespaces.length || prefs.autostartNamespaces.includes(_config.default.mw.wgNamespaceNumber)))) { if ($("#ca-talk.new").length) return (0, _setup.default)(); var talkTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getTalkPage(); return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "templates", titles: talkTitle.getPrefixedText(), tlnamespace: "10", tllimit: "500", indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids, templates = result.query.pages[id].templates; return templates && templates.some(function(template) { return /(Wîkîproje|WPBanner)/.test(template.title) }) ? void 0 : (0, _setup.default)() }, function(code, jqxhr) { return console.warn(""), $.Deferred().reject() }) } }) } exports.default = _default }, { "./api": 15, "./config": 18, "./prefs": 21, "./setup": 22 }], 17: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.clearAllItems = exports.clearInvalidItems = exports.clearItemIfInvalid = exports.read = exports.write = void 0; var _util = require("./util"); exports.write = function(key, val, staleDays, expiryDays) { try { var staleDuration = 864e5 * (staleDays || 1), expiryDuration = 864e5 * (expiryDays || 30), stringVal = JSON.stringify({ value: val, staleDate: new Date(Date.now() + staleDuration).toISOString(), expiryDate: new Date(Date.now() + expiryDuration).toISOString() }); localStorage.setItem("Rater-" + key, stringVal) } catch (e) {} }; var read = function(key) { var val; try { var stringVal = localStorage.getItem("Rater-" + key); "" !== stringVal && (val = JSON.parse(stringVal)) } catch (e) { console.log("[Rater] error reading " + key + " from localStorage cache:"), console.log("\t" + e.name + " message: " + e.message + (e.at ? " at: " + e.at : "") + (e.text ? " text: " + e.text : "")) } return val || null }; exports.read = read; var isRaterKey = function(key) { return key && 0 === key.indexOf("Rater-") }, clearItemIfInvalid = function(key) { if (isRaterKey(key)) { var item = read(key.replace("Rater-", "")); (!item || !item.expiryDate || (0, _util.isAfterDate)(item.expiryDate)) && localStorage.removeItem(key) } }; exports.clearItemIfInvalid = clearItemIfInvalid; exports.clearInvalidItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) setTimeout(clearItemIfInvalid, 100, localStorage.key(i)) }; exports.clearAllItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) { var key = localStorage.key(i); isRaterKey(key) && localStorage.removeItem(key) } } }, { "./util": 23 }], 18: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var version = require("../package.json").version, _default = { script: { advert: " ([[WP:RATER#".concat(version, "|Rater]])"), version: version }, defaultPrefs: { autostart: !1, autostartRedirects: !1, autostartNamespaces: [0], minForShell: 1, bypassRedirects: !0, autofillClassFromOthers: !0, autofillClassFromOres: !0, autofillImportance: !0, collapseParamsLowerLimit: 6, watchlist: "preferences" }, mw: mw.config.get(["skin", "wgPageName", "wgNamespaceNumber", "wgUserName", "wgFormattedNamespaces", "wgMonthNames", "wgRevisionId", "wgScriptPath", "wgServer", "wgCategories", "wgIsMainPage"]), bannerDefaults: { classes: ["Şitil", "Destpêkî", "C", "B", "GBA", "A", "GB", "LB", "Lîste"], importances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm"], extendedClasses: ["Kategorî", "Draft", "Wêne", "WB", "Portal", "Proje", "Şablon", "Bplus", "Future", "Current", "Cudakirin", "NA", "Beralîkirin", "Book"], extendedImportances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm", "Herî kêm", "NA"] }, customBanners: { "WikiProject Military history": { classes: ["FA", "FL", "A", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "AL", "BL", "CL", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect", "Book"], importances: [] }, "WikiProject Portals": { classes: ["FPo", "Complete", "Substantial", "Basic", "Incomplete", "Meta", "List", "Category", "Draft", "File", "Project", "Template", "Disambig", "NA", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "Bottom", "NA"] }, "WikiProject Video games": { classes: ["FA", "FL", "FM", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "NA"] } }, shellTemplates: ["Kalika wîkîprojeyê","Kalika Wîkîprojeyê", "WikiProject banner shell", "WikiProject Banners", "WPB", "WPBS", "Wikiprojectbannershell", "WikiProject Banner Shell", "Wpb", "WPBannerShell", "Wpbs", "Wikiprojectbanners", "WP Banner Shell", "WP banner shell", "Bannershell", "Wikiproject banner shell", "WikiProject Banners Shell", "WikiProjectBanner Shell", "WikiProjectBannerShell", "WikiProject BannerShell", "WikiprojectBannerShell", "WikiProject banner shell/redirect", "WikiProject Shell", "Banner shell", "Scope shell", "Project shell", "WikiProject banner"], defaultParameterData: { auto: { label: { en: "Auto-rated" }, description: { en: "Automatically rated by a bot. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, listas: { label: { en: "List as" }, description: { en: "Sortkey for talk page" } }, small: { label: { en: "Small?" }, description: { en: "Display a small version. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, attention: { label: { en: "Attention required?" }, description: { en: "Immediate attention required. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, "needs-image": { label: { en: "Needs image?" }, description: { en: "Request that an image or photograph of the subject be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 }, "needs-infobox": { label: { en: "Needs infobox?" }, description: { en: "Request that an infobox be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 } } }; exports.default = _default }, { "../package.json": 1 }], 19: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; exports.default = "table.diff, td.diff-otitle, td.diff-ntitle { table-layout: auto !important;; }\ntd.diff-otitle, td.diff-ntitle { text-align: center; }\ntd.diff-marker { text-align: right; font-weight: bold; font-size: 1.25em; }\ntd.diff-lineno { font-weight: bold; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline, td.diff-context { font-size: 88%; vertical-align: top; white-space: -moz-pre-wrap; white-space: pre-wrap; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline { border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; }\ntd.diff-addedline { border-color: #a3d3ff; }\ntd.diff-deletedline { border-color: #ffe49c; }\ntd.diff-context { background: #f3f3f3; color: #333333; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-color: #e6e6e6; border-radius: 0.33em; }\n.diffchange { font-weight: bold; text-decoration: none; }\ntable.diff {\n border: none;\n width: 98%; border-spacing: 4px;\n table-layout: fixed; /* Ensures that colums are of equal width */\n}\ntd.diff-addedline .diffchange, td.diff-deletedline .diffchange { border-radius: 0.33em; padding: 0.25em 0; }\ntd.diff-addedline .diffchange {\tbackground: #d8ecff; }\ntd.diff-deletedline .diffchange { background: #feeec8; }\ntable.diff td {\tpadding: 0.33em 0.66em; }\ntable.diff col.diff-marker { width: 2%; }\ntable.diff col.diff-content { width: 48%; }\ntable.diff td div {\n /* Force-wrap very long lines such as URLs or page-widening char strings. */\n word-wrap: break-word;\n /* As fallback (FF<3.5, Opera <10.5), scrollbars will be added for very wide cells\n instead of text overflowing or widening */\n overflow: auto;\n}html body.rater-mainWindow-open {\n\tposition: unset;\n\toverflow: unset;\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open .oo-ui-windowManager-modal > .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active {\n position: static;\n padding: 0;\n}html body.rater-mainWindow-open .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active > div {\n z-index: 110;\n transition: all 0.25s ease-out 0s, transform 0s !important\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open #mw-teleport-target {\n top: 0;\n bottom: 0;\n left: 0;\n right:0;\n}\n" }, {}], 20: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getBannerNames = void 0; var _api = _interopRequireWildcard(require("./api")), _util = require("./util"), cache = _interopRequireWildcard(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } var cacheBanners = function(banners) { cache.write("banners", banners, 2, 60) }, getListOfBannersFromApi = function() { var finishedPromise = $.Deferred(), querySkeleton = { action: "query", format: "json", list: "categorymembers", cmprop: "title", cmnamespace: "10", cmlimit: "500" }, categories = [{ title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bi nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withoutRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", abbreviation: "wrappers", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:WikiProject banner templates not based on WPBannerMeta", abbreviation: "notWPBM", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:Inactive WikiProject banners", title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "inactive", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:Wrapper templates for WikiProject Women in Red", abbreviation: "wir", banners: [], processed: $.Deferred() }], processQuery = function(result, catIndex) { if (result.query && result.query.categorymembers) { var resultTitles = result.query.categorymembers.map(function(info) { return info.title.slice(7) }); Array.prototype.push.apply(categories[catIndex].banners, resultTitles), result.continue ? doApiQuery($.extend(categories[catIndex].query, result.continue), catIndex) : categories[catIndex].processed.resolve() } else finishedPromise.reject() }, doApiQuery = function(q, catIndex) { _api.default.get(q).done(function(result) { processQuery(result, catIndex) }).fail(function(code, jqxhr) { console.warn("[Rater] " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr, "Could not retrieve pages from [[:" + q.cmtitle + "]]")), finishedPromise.reject() }) }; return categories.forEach(function(cat, index, arr) { cat.query = $.extend({ cmtitle: cat.title }, querySkeleton), $.when(arr[index - 1] && arr[index - 1].processed || !0).then(function() { doApiQuery(cat.query, index) }) }), categories[categories.length - 1].processed.then(function() { var banners = {}; categories.forEach(function(catObject) { banners[catObject.abbreviation] = catObject.banners }), finishedPromise.resolve(banners) }), finishedPromise }; exports.getBannerNames = function() { return ((cachedBanners = cache.read("banners")) && cachedBanners.value && cachedBanners.staleDate ? ((0, _util.isAfterDate)(cachedBanners.staleDate) && getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.Deferred().resolve(cachedBanners.value)) : $.Deferred().reject()).then(function(banners) { return banners.withRatings && banners.withoutRatings && banners.wrappers && banners.notWPBM && banners.inactive && banners.wir ? banners : (getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.extend({ withRatings: [], withoutRatings: [], wrappers: [], notWPBM: [], inactive: [], wir: [] }, banners)) }).catch(function() { var bannersPromise = getListOfBannersFromApi(); return bannersPromise.then(cacheBanners), bannersPromise }); var cachedBanners } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./util": 23 }], 21: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.setPrefs = exports.getPrefs = exports.default = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var prefsPage = "User:".concat(mw.config.get("wgUserName"), "/raterPrefs.json"), writePrefsToCache = function(prefs) { return cache.write("prefs", prefs, 1 / 24 / 60 * 1, 1 / 24 / 60 * 1) }, getPrefs = function() { return ((cachedPrefs = cache.read("prefs")) && cachedPrefs.value && cachedPrefs.staleDate && !(0, _util.isAfterDate)(cachedPrefs.staleDate) ? $.Deferred().resolve(cachedPrefs.value) : $.Deferred().reject()).then(function(prefs) { return $.Deferred().resolve(prefs) }, function() { return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: prefsPage, rvprop: "content", rvslots: "main" }).then(function(response) { var prefs, page = response.query.pages[Object.keys(response.query.pages)[0]]; if (!page.pageid || "" === page.missing) return _config.default.defaultPrefs; try { prefs = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main["*"]) } catch (e) { return $.Deferred().reject("JSON-parsing-error", e) } return writePrefsToCache(prefs), prefs }) }); var cachedPrefs }, setPrefs = function(updatedPrefs) { return _api.default.editWithRetry(prefsPage, null, function() { return { text: JSON.stringify(updatedPrefs), summary: "Saving Rater preferences " + _config.default.script.advert } }).then(function() { return writePrefsToCache(updatedPrefs) }) }, _default = { get: exports.getPrefs = getPrefs, set: exports.setPrefs = setPrefs }; exports.default = _default }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 22: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _Template = require("./Template"), _getBanners = require("./getBanners"), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")), _prefs = require("./prefs"), _util = require("./util"); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function _default(clickEvent) { clickEvent && clickEvent.preventDefault(); var setupCompletedPromise = $.Deferred(), currentPage = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName), talkPage = currentPage && currentPage.getTalkPage(), subjectPage = currentPage && currentPage.getSubjectPage(), subjectIsArticle = _config.default.mw.wgNamespaceNumber <= 1, prefsPromise = (0, _prefs.getPrefs)(), bannersPromise = (0, _getBanners.getBannerNames)(), loadTalkPromise = _api.default.get({ action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvsection: "0", titles: talkPage.getPrefixedText(), indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids; return id < 0 ? "" : result.query.pages[id].revisions[0]["*"] }), parseTalkPromise = loadTalkPromise.then(function(wikitext) { return (0, _Template.parseTemplates)(wikitext, !0) }).then(function(templates) { return templates.filter(function(template) { return null !== template.getTitle() }) }).then(function(templates) { return (0, _Template.getWithRedirectTo)(templates) }).then(function(templates) { return bannersPromise.then(function(allBanners) { return (0, _util.filterAndMap)(templates, function(template) { if (template.isShellTemplate()) return !0; var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.withRatings.includes(mainText) || allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wrappers.includes(mainText) || allBanners.notWPBM.includes(mainText) || allBanners.inactive.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText) }, function(template) { var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.wrappers.includes(mainText) && (template.redirectTarget = mw.Title.newFromText("Şablon:Subst:" + mainText)), (allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText)) && (template.withoutRatings = !0), allBanners.inactive.includes(mainText) && (template.inactiveProject = !0), template }) }) }), templateDetailsPromise = parseTalkPromise.then(function(templates) { return $.when.apply(null, [].concat(_toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.isShellTemplate() ? null : template.setClassesAndImportances() })), _toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.setParamDataAndSuggestions() })))).then(function() { return templates.forEach(function(template) { return template.addMissingParams() }), templates }) }), subjectPageCheckPromise = _api.default.get({ action: "query", format: "json", formatversion: "2", prop: "categories", titles: subjectPage.getPrefixedText(), redirects: 1, clcategories: ["Kategorî:Rûpelên cudakirinê", "Kategorî:Hemû şitil", "Category:Good articles", "Category:Featured articles", "Category:Featured lists"] }).then(function(response) { if (!response || !response.query || !response.query.pages) return null; var redirectTarget = response.query.redirects && response.query.redirects[0].to || !1; if (redirectTarget || !subjectIsArticle) return { redirectTarget: redirectTarget }; var page = response.query.pages[0], hasCategory = function(category) { return page.categories && page.categories.find(function(cat) { return cat.title === "Kategorî:" + category }) }; return { redirectTarget: redirectTarget, disambig: hasCategory("Rûpelên cudakirinê"), stubtag: hasCategory("Hemû şitil"), isGA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GBA"), isFA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GB"), isFL: hasCategory("Gotarên bi sinifa LB"), isList: !hasCategory("Gotarên bi sinifa LB") && /^Lîste/.test(subjectPage.getPrefixedText()) } }).catch(function() { return null }), shouldGetOres = subjectIsArticle; if (shouldGetOres) var oresPromise = (currentPage.isTalkPage() ? _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: subjectPage.getPrefixedText(), rvprop: "ids", indexpageids: 1 }).then(function(result) { if (result.query.redirects) return !1; var id = result.query.pageids, page = result.query.pages[id]; return "" !== page.missing && (id < 0 ? $.Deferred().reject() : page.revisions[0].revid) }) : $.Deferred().resolve(_config.default.mw.wgRevisionId)).then(function(latestRevId) { return !!latestRevId && _api.default.getORES(latestRevId).then(function(result) { var data = result.enwiki.scores[latestRevId].articlequality; if (data.error) return $.Deferred().reject(data.error.type, data.error.message); var prediction = data.score.prediction, probabilities = data.score.probability; return "FA" === prediction || "GA" === prediction ? { prediction: "B or higher", probability: (100 * (probabilities.FA + probabilities.GA + probabilities.B)).toFixed(1) + "%" } : { prediction: prediction, probability: (100 * probabilities[prediction]).toFixed(1) + "%" } }).catch(function() { return null }) }); var isOpenedPromise = $.Deferred(), loadDialogWin = _windowManager.default.openWindow("loadDialog", { promises: [bannersPromise, loadTalkPromise, parseTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise], ores: shouldGetOres, isOpened: isOpenedPromise }); return loadDialogWin.opened.then(isOpenedPromise.resolve), $.when(prefsPromise, loadTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise).then(function(preferences, talkWikitext, banners, subjectPageCheck, oresPredicition) { var result = { success: !0, talkpage: talkPage, subjectPage: subjectPage, talkWikitext: talkWikitext, banners: banners, preferences: preferences, isArticle: subjectIsArticle }; subjectPageCheck && (result = function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, result, {}, subjectPageCheck)), !oresPredicition || !subjectPageCheck || subjectPageCheck.isGA || subjectPageCheck.isFA || subjectPageCheck.isFL || (result.ores = oresPredicition), _windowManager.default.closeWindow("loadDialog", result) }), loadDialogWin.closed.then(function(data) { data && data.success ? setupCompletedPromise.resolve(data) : data && data.error ? setupCompletedPromise.reject(data.error.code, data.error.info) : setupCompletedPromise.resolve(null), cache.clearInvalidItems() }), setupCompletedPromise } exports.default = _default }, { "./Template": 3, "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./getBanners": 20, "./prefs": 21, "./util": 23, "./windowManager": 24 }], 23: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.mostFrequent = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return null; var map = {}, mostFreq = null; return array.forEach(function(item) { map[item] = (map[item] || 0) + 1, (null === mostFreq || map[item] > map[mostFreq]) && (mostFreq = item) }), mostFreq }, exports.uniqueArray = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return []; var seen = {}, unique = []; return array.forEach(function(item) { seen[item] || (unique.push(item), seen[item] = !0) }), unique }, exports.classMask = function(classVal) { if (!classVal) return classVal; switch (classVal.toLowerCase()) { case "gb": case "lb": case "a": case "gba": case "b": case "c": case "na": case "wb": case "al": case "bl": case "cl": return classVal.toUpperCase(); case "destpêkî": case "şitil": case "lîste": case "portal": case "proje": case "draft": case "book": case "future": case "current": case "complete": case "substantial": case "basic": case "incomplete": case "meta": return classVal.slice(0, 1).toUpperCase() + classVal.slice(1).toLowerCase(); case "wêne": case "img": case "file": return "wêne"; case "kategorî": case "cat": case "categ": return "Kategorî"; case "cudakirin": case "disambig": case "disamb": case "dab": return "Cudakirin"; case "beralîkirin": case "redir": case "red": return "Beralîkirin"; case "şablon": case "temp": case "tpl": return "Şablon"; case "bplus": case "b+": return "Bplus"; case "fpo": return "FPo"; default: return classVal } }, exports.importanceMask = function(importance) { return importance ? "na" !== importance.toLowerCase() ? importance.slice(0, 1).toUpperCase() + importance.slice(1).toLowerCase() : "NA" : importance }, exports.normaliseYesNo = exports.filterAndMap = exports.isAfterDate = void 0; exports.isAfterDate = function(dateString) { return new Date(dateString) < new Date }; var yesWords = ["add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y", "1"], noWords = ["decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed", "0"]; exports.normaliseYesNo = function(val) { if (null == val) return val; var trimmedLcVal = val.trim().toLowerCase(); return yesWords.includes(trimmedLcVal) ? "yes" : noWords.includes(trimmedLcVal) ? "no" : trimmedLcVal }; exports.filterAndMap = function(array, filterPredicate, mapTransform) { return array.reduce(function(accumulated, currentVal, currentIndex) { return filterPredicate(currentVal, currentIndex, array) ? [].concat(_toConsumableArray(accumulated), [mapTransform(currentVal, currentIndex, array)]) : accumulated }, []) } }, {}], 24: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _LoadDialog = _interopRequireDefault(require("./Windows/LoadDialog")), _MainWindow = _interopRequireDefault(require("./Windows/MainWindow")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var factory = new OO.Factory; factory.register(_LoadDialog.default), factory.register(_MainWindow.default); var manager = new OO.ui.WindowManager({ factory: factory }); $(document.body).append(manager.$element); var _default = manager; exports.default = _default }, { "./Windows/LoadDialog": 13, "./Windows/MainWindow": 14 }] }, {}, [2]); /* </nowiki> */ b4unp61s1dnqywdgxck0pabvc62vcm0 2068364 2068363 2026-06-29T20:34:44Z Wikihez 39702 2068364 javascript text/javascript /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin // Disable error logging for this script // There is a high volume of errors with the following error: // Error: inheritClass: Origin is not a function (actually undefined) // This can be removed when that has been addressed. mw.loader.using('mediawiki.storage').then(function() { mw.storage.session.set('client-error-opt-out', '1'); }); * Rater: dialog interface to add, remove, or modify WikiProject banners * Author: Evad37 * Licence: MIT / CC-BY 4.0 [https://github.com/evad37/rater/blob/master/LICENSE] * * Built from source code at GitHub repository [https://github.com/evad37/rater]. * All changes should be made in the repository, otherwise they will be lost. * * To update this script from github, you must have a local repository set up. Then * follow the instructions at [https://github.com/evad37/rater/blob/master/README.md] */ /* jshint esversion: 5, laxbreak: true, undef: true, eqnull: true, maxerr: 3000 */ /* globals console, document, window, $, mw, OO, extraJs */ /* <nowiki> */ function calculateProseValue() { const parserOutput = $('.mw-parser-output'); if (parserOutput.length === 0) { return null; } let wordCount = 0; parserOutput.children('p').each(function () { wordCount += this.innerHTML.replace(/(<([^>]+)>)/gi, '').split(/\s+/).filter(word => word).length; }); return wordCount; } ! function r(e, n, t) { function o(i, f) { if (!n[i]) { if (!e[i]) { var c = "function" == typeof require && require; if (!f && c) return c(i, !0); if (u) return u(i, !0); var a = new Error("Cannot find module '" + i + "'"); throw a.code = "MODULE_NOT_FOUND", a } var p = n[i] = { exports: {} }; e[i][0].call(p.exports, function(r) { return o(e[i][1][r] || r) }, p, p.exports, r, e, n, t) } return n[i].exports } for (var u = "function" == typeof require && require, i = 0; i < t.length; i++) o(t[i]); return o }({ 1: [function(require, module, exports) { module.exports = { name: "rater", version: "2.7.2", description: "Wikipedia userscript that helps assess pages for WikiProjects", homepage: "https://github.com/evad37/rater", browser: "index.js", scripts: { test: 'echo "Error: no test specified" && exit 1', "lint:es5": "jshint index.js", "lint:es6": 'eslint index.js "rater-src/**"', "lint:fix": 'eslint index.js "rater-src/**" --fix', lint: "npm run lint:es6 && npm run lint:es5", "build:bundle": "browserify rater-src/App.js --debug -t babelify --outfile dist/rater.js", "build:minify": "uglifyjs dist/rater.js --compress -b ascii_only=true,beautify=false --output dist/rater.min.js", "build:concat": 'concat-cli -f "comment-top.js" dist/rater.min.js "comment-bottom.js" -o dist/rater.min.js', build: "npm run lint && npm run build:bundle && npm run build:minify && npm run build:concat" }, author: { name: "Evad37", url: "https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37" }, repository: { type: "git", url: "https://github.com/evad37/rater.git" }, license: "(MIT OR CC-BY-4.0)", devDependencies: { "@babel/core": "^7.9.0", "@babel/preset-env": "^7.9.0", babelify: "^10.0.0", browserify: "^16.5.0", "concat-cli": "^4.0.0", eslint: "^6.8.0", jshint: "^2.11.0", "uglify-js": "^3.8.0" } } }, {}], 2: [function(require, module, exports) { "use strict"; var stylesheet, showSetupError, _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")), _autostart = _interopRequireDefault(require("./autostart")), _css = _interopRequireDefault(require("./css.js")), _api = require("./api"), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function showMainWindow(data) { data && data.success && (stylesheet ? stylesheet.disabled = !1 : stylesheet = mw.util.addCSS(_css.default), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.add("rater-mainWindow-open"), _windowManager.default.openWindow("main", data).closed.then(function(result) { if (stylesheet && (stylesheet.disabled = !0), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.remove("rater-mainWindow-open"), result && result.restart) _windowManager.default.removeWindows(["main"]).then(_setup.default).then(showMainWindow, showSetupError); else if (result && result.success) { var $message = $("<span>").append($("<strong>").text("Nirxandin hat qeydkirin.")); result.upgradedStub && $message.append($("<br>"), $("<span>").text("Hay jê hebe, di gotarê de şablona Şitil heye .")), mw.notify($message, { autoHide: !0, autoHideSeconds: "long", tag: "Rater-saved" }) } })) } showSetupError = function(code, jqxhr) { return OO.ui.alert((0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr), { title: "Rater failed to open" }) }, mw.util.addPortletLink("p-cactions", "#", "Rater", "ca-rater", "Rate quality and importance", "5"), $("#ca-rater").click(function(event) { event.preventDefault(), (0, _setup.default)().then(showMainWindow, showSetupError) }), (0, _autostart.default)().then(showMainWindow) }, { "./api": 15, "./autostart": 16, "./css.js": 19, "./setup": 22, "./windowManager": 24 }], 3: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getWithRedirectTo = exports.parseTemplates = exports.Template = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } var Template = function(wikitext) { this.wikitext = wikitext, this.parameters = [], this.pipeStyle = " |", this.equalsStyle = "=", this.endBracesStyle = "}}" }; (exports.Template = Template).prototype.addParam = function(name, val, wikitext) { this.parameters.push({ name: name, value: val, wikitext: "|" + wikitext }) }, Template.prototype.getParam = function(paramName) { return this.parameters.find(function(p) { return p.name == paramName }) }, Template.prototype.setName = function(name) { this.name = name.trim() }, Template.prototype.getTitle = function() { return mw.Title.newFromText("Şablon:" + this.name) }; exports.parseTemplates = function parseTemplates(wikitext, recursive) { if (!wikitext) return []; for (var startIdx, strReplaceAt = function(string, index, _char) { return string.slice(0, index) + _char + string.slice(index + 1) }, result = [], processTemplateText = function(startIdx, endIdx) { for (var text = wikitext.slice(startIdx, endIdx), template = new Template("{{" + text.replace(/\x01/g, "|") + "}}"); /(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g.test(text);) text = text.replace(/(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g, "$1\x01$2"); template.pipeStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.match(/[\s\n]*\|[\s\n]*/g)) || " |", template.equalsStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.replace(/(=[^|]*)=+/g, "$1").match(/[\s\n]*=[\s\n]*/g)) || "="; var endSpacing = text.match(/[\s\n]*$/); template.endBracesStyle = (endSpacing ? endSpacing[0] : "") + "}}"; var chunks = text.split("|").map(function(chunk) { return chunk.replace(/\x01/g, "|") }); template.setName(chunks[0]); var parameterChunks = chunks.slice(1), unnamedIdx = 1; parameterChunks.forEach(function(chunk) { var pName, pNum, pVal, indexOfEqualTo = chunk.indexOf("="), indexOfOpenBraces = chunk.indexOf("{{"), isWithoutEquals = !chunk.includes("="), hasBracesBeforeEquals = chunk.includes("{{") && indexOfOpenBraces < indexOfEqualTo; if (isWithoutEquals || hasBracesBeforeEquals) { for (; template.getParam(unnamedIdx);) unnamedIdx++; pNum = unnamedIdx, pVal = chunk.trim() } else pName = chunk.slice(0, indexOfEqualTo).trim(), pVal = chunk.slice(indexOfEqualTo + 1).trim(); template.addParam(pName || pNum, pVal, chunk) }), result.push(template) }, n = wikitext.length, numUnclosed = 0, inComment = !1, inNowiki = !1, inParameter = !1, i = 0; i < n; i++) inComment || inNowiki || inParameter ? "|" === wikitext[i] ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^-->/.test(wikitext.slice(i, i + 3)) ? (inComment = !1, i += 2) : /^<\/nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 10)) ? (inNowiki = !1, i += 8) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] && "}" === wikitext[i + 2] && (inParameter = !1, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] && "{" === wikitext[i + 2] && "{" !== wikitext[i + 3] ? (inParameter = !0, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] ? (0 === numUnclosed && (startIdx = i + 2), numUnclosed += 2, i++) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] ? (2 === numUnclosed && processTemplateText(startIdx, i), numUnclosed -= 2, i++) : "|" === wikitext[i] && 2 < numUnclosed ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^<!--/.test(wikitext.slice(i, i + 4)) ? (inComment = !0, i += 3) : /^<nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 9)) && (inNowiki = !0, i += 7); if (recursive) { var subtemplates = (0, _util.filterAndMap)(result, function(template) { return /\{\{(?:.|\n)*\}\}/.test(template.wikitext.slice(2, -2)) }, function(template) { return parseTemplates(template.wikitext.slice(2, -2), !0) }); return result.concat.apply(result, subtemplates) } return result }; exports.getWithRedirectTo = function(templates) { var templatesArray = Array.isArray(templates) ? templates : [templates]; return 0 === templatesArray.length ? $.Deferred().resolve([]) : _api.default.get({ action: "query", format: "json", titles: (0, _util.filterAndMap)(templatesArray, function(template) { return null !== template.getTitle() }, function(template) { return template.getTitle().getPrefixedText() }), redirects: 1 }).then(function(result) { return result && result.query ? (result.query.redirects && result.query.redirects.forEach(function(redirect) { var i = templatesArray.findIndex(function(template) { var title = template.getTitle(); return title && title.getPrefixedText() === redirect.from }); - 1 !== i && (templatesArray[i].redirectTarget = mw.Title.newFromText(redirect.to)) }), Array.isArray(templates) ? templatesArray : templatesArray[0]) : $.Deferred().reject("Empty response") }) }, Template.prototype.getDataForParam = function(key, paraName) { if (!this.paramData) return null; var para = this.paramAliases[paraName] || paraName; if (this.paramData[para]) { var data = this.paramData[para][key]; return data && data.en && !Array.isArray(data) ? data.en : data } }, Template.prototype.isShellTemplate = function() { var mainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : this.getTitle().getMainText(); return _config.default.shellTemplates.includes(mainText) }, Template.prototype.setParamDataAndSuggestions = function() { var self = this, paramDataSet = $.Deferred(); if (self.paramData) return paramDataSet.resolve(); var prefixedText = self.redirectTarget ? self.redirectTarget.getPrefixedText() : self.getTitle().getPrefixedText(), cachedInfo = cache.read(prefixedText + "-params"); return cachedInfo && cachedInfo.value && cachedInfo.staleDate && null != cachedInfo.value.paramData && null != cachedInfo.value.parameterSuggestions && null != cachedInfo.value.paramAliases && (self.notemplatedata = cachedInfo.value.notemplatedata, self.paramData = cachedInfo.value.paramData, self.parameterSuggestions = cachedInfo.value.parameterSuggestions, self.paramAliases = cachedInfo.value.paramAliases, paramDataSet.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedInfo.staleDate)) || _api.default.get({ action: "templatedata", titles: prefixedText, redirects: 1, includeMissingTitles: 1 }).then(function(response) { return response }, function() { return null }).then(function(result) { var id = result && $.map(result.pages, function(_value, key) { return key }); result && result.pages[id] && !result.pages[id].notemplatedata && result.pages[id].params ? self.paramData = result.pages[id].params : (self.notemplatedata = !0, self.templatedataApiError = !result, self.paramData = _config.default.defaultParameterData), self.paramAliases = {}, $.each(self.paramData, function(paraName, paraData) { if (paraData.aliases && paraData.aliases.length && paraData.aliases.forEach(function(alias) { self.paramAliases[alias] = paraName }), paraData.description && /\[.*'.+?'.*?\]/.test(paraData.description.en)) try { var allowedVals = JSON.parse(paraData.description.en.replace(/^.*\[/, "[").replace(/"/g, '\\"').replace(/'/g, '"').replace(/,\s*]/, "]").replace(/].*$/, "]")); self.paramData[paraName].allowedValues = allowedVals } catch (e) { console.warn("[Rater] Could not parse allowed values in description:\n " + paraData.description.en + "\n Check TemplateData for parameter |" + paraName + "= in " + self.getTitle().getPrefixedText()) } }); var allParamsArray = !self.notemplatedata && result.pages[id].paramOrder || $.map(self.paramData, function(_val, key) { return key }); return self.parameterSuggestions = allParamsArray.filter(function(paramName) { return paramName && "sinif" !== paramName && "muhîmî" !== paramName }).map(function(paramName) { var optionObject = { data: paramName }, label = self.getDataForParam(label, paramName); return label && (optionObject.label = label + " (|" + paramName + "=)"), optionObject }), self.templatedataApiError || cache.write(prefixedText + "-params", { notemplatedata: self.notemplatedata, paramData: self.paramData, parameterSuggestions: self.parameterSuggestions, paramAliases: self.paramAliases }, 1), !0 }).then(paramDataSet.resolve, paramDataSet.reject), paramDataSet }; Template.prototype.addMissingParams = function() { var thisTemplate = this; if (("WikiProject Biography" === this.getTitle().getMainText() || this.redirectTarget && "WikiProject Biography" === this.redirectTarget.getMainText()) && !this.getParam("listas")) { var subjectTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage(); this.parameters.push({ name: "listas", value: function(subjectTitle) { var name = subjectTitle.getMainText().replace(/\s\(.*\)/, ""); if (-1 === name.indexOf(" ")) return name; var generationalSuffix = ""; return / (?:[JS]r.?|[IVX]+)$/.test(name) && (generationalSuffix = name.slice(name.lastIndexOf(" ")), -1 === (name = name.slice(0, name.lastIndexOf(" "))).indexOf(" ")) ? name + generationalSuffix : name.slice(name.lastIndexOf(" ") + 1).replace(/,$/, "") + ", " + name.slice(0, name.lastIndexOf(" ")) + generationalSuffix }(subjectTitle), autofilled: !0 }) } return $.each(thisTemplate.paramData, function(paraName, paraData) { if ((paraData.required || paraData.suggested) && !thisTemplate.getParam(paraName)) { if (paraData.aliases.length) if (thisTemplate.parameters.filter(function(p) { var isAlias = paraData.aliases.includes(p.name), isEmpty = !p.value; return isAlias && !isEmpty }).length) return; thisTemplate.parameters.push({ name: paraName, value: paraData.autovalue || null, autofilled: !0 }) } }), thisTemplate }, Template.prototype.setClassesAndImportances = function() { var _this = this, parsed = $.Deferred(); if (this.isShellTemplate()) return this.classes = _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), parsed.resolve(); if (this.classes && this.importances || this.withoutRatings) return parsed.resolve(); var mainText = this.getTitle().getMainText(), redirectTargetOrMainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : mainText; if (_config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText]) return this.classes = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].classes, this.importances = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].importances, parsed.resolve(); var cachedRatings = cache.read(mainText + "-ratings"); if (cachedRatings && cachedRatings.value && cachedRatings.staleDate && null != cachedRatings.value.classes && null != cachedRatings.value.importances && (this.classes = cachedRatings.value.classes, this.importances = cachedRatings.value.importances, parsed.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedRatings.staleDate))) return parsed; var wikitextToParse = ""; return _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.forEach(function(classname, index) { wikitextToParse += "{{" + mainText + "|sinif=" + classname + "|muhîmî=" + (_config.default.bannerDefaults.extendedImportances[index] || "") + "}}/n" }), _api.default.get({ action: "parse", title: "Talk:Sandbox", text: wikitextToParse, prop: "categorieshtml" }).then(function(result) { var catsHtml = result.parse.categorieshtml["*"], extendedClasses = _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.filter(function(cl) { return -1 !== catsHtml.indexOf("sinifa " + cl) }); return _this.classes = [].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), _toConsumableArray(extendedClasses)), _this.importances = _config.default.bannerDefaults.extendedImportances.filter(function(imp) { return -1 !== catsHtml.indexOf("muhîmiya " + imp) }), cache.write(mainText + "-ratings", { classes: _this.classes, importances: _this.importances }, 1), !0 }) } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 4: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./BannerWidget")), _util = require("../../util"), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _slicedToArray(arr, i) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return arr }(arr) || function(arr, i) { if ("undefined" == typeof Symbol || !(Symbol.iterator in Object(arr))) return; var _arr = [], _n = !0, _d = !1, _e = void 0; try { for (var _s, _i = arr[Symbol.iterator](); !(_n = (_s = _i.next()).done) && (_arr.push(_s.value), !i || _arr.length !== i); _n = !0); } catch (err) { _d = !0, _e = err } finally { try { _n || null == _i.return || _i.return() } finally { if (_d) throw _e } } return _arr }(arr, i) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr, i) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to destructure non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerListWidget(config) { config = config || {}, BannerListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.$element.addClass("rater-bannerListWidget").css({ padding: "20px 10px 16px 10px" }), this.preferences = config.preferences, this.oresClass = config.oresClass, this.changed = !1, this.aggregate({ remove: "bannerRemove" }), this.connect(this, { bannerRemove: "onBannerRemove" }), this.aggregate({ changed: "bannerChanged" }), this.connect(this, { bannerChanged: "setChanged" }), this.aggregate({ biographyBannerChange: "biographyBannerChanged" }), this.connect(this, { biographyBannerChanged: "syncShellTemplateWithBiographyBanner" }), this.aggregate({ updatedSize: "bannerUpdatedSize" }), this.connect(this, { bannerUpdatedSize: "onUpdatedSize" }) } OO.inheritClass(BannerListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(BannerListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), BannerListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerListWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0 }, BannerListWidget.prototype.onBannerRemove = function(banner) { this.removeItems([banner]), this.setChanged() }, BannerListWidget.prototype.syncShellTemplateWithBiographyBanner = function(biographyBanner) { if (biographyBanner = biographyBanner || this.items.find(function(banner) { return "WikiProject Biography" === banner.mainText || "WikiProject Biography" === banner.redirectTargetMainText })) { var bannerShellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.mainText === _config.default.shellTemplates[0] || banner.redirectTargetMainText === _config.default.shellTemplates[0] }); if (bannerShellTemplate) { [{ name: "living", normalise: !0 }, { name: "blpo", normalise: !0 }, { name: "activepol", normalise: !0 }, { name: "listas", normalise: !1 }].forEach(function(paramToSync) { var _map2 = _slicedToArray([biographyBanner, bannerShellTemplate].map(function(banner) { return banner.parameterList.getParameterItems().find(function(parameter) { return parameter.name === paramToSync.name || banner.paramAliases[parameter.name] === paramToSync.name }) }), 2), biographyParam = _map2[0], shellParam = _map2[1]; if (biographyParam) { var paramSyncValue = paramToSync.normalise ? (0, _util.normaliseYesNo)(biographyParam.value) : biographyParam.value; if (biographyParam.delete(), !shellParam && paramSyncValue) { var index = bannerShellTemplate.addParameterLayout.isVisible() ? -1 : bannerShellTemplate.parameterList.items.length - 1; bannerShellTemplate.parameterList.addItems([new _ParameterWidget.default({ name: paramToSync.name, value: paramSyncValue, autofilled: !0 }, bannerShellTemplate.paramData && bannerShellTemplate.paramData[paramToSync.name])], index) } else !biographyParam.autofilled && paramSyncValue && (shellParam.setValue(paramSyncValue), shellParam.setAutofilled()) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.addShellTemplateIfNeeeded = function() { var _this = this; return this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || _BannerWidget.default.newFromTemplateName(_config.default.shellTemplates[0], { withoutRatings: !0 }, { preferences: this.preferences, isArticle: this.pageInfo.isArticle }).then(function(shellBannerWidget) { OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(_this, [shellBannerWidget], 0), _this.autofillClassRatings({ forBannerShell: !0 }), _this.onUpdatedSize() }), this }, BannerListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings(), this.onUpdatedSize()), this }, BannerListWidget.prototype.autofillClassRatings = function(config) { if (config = config || {}, this.preferences.autofillClassFromOthers || this.preferences.autofillClassFromOres || config.forBannerShell) { var uniqueClassRatings = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { if (banner.isShellTemplate || !banner.hasClassRatings) return !1; var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); return classItem && classItem.getData() }, function(banner) { return banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem().getData() })); if (!(1 < uniqueClassRatings.length)) { var autoClass; if (1 === uniqueClassRatings.length && (this.preferences.autofillClassFromOthers || config.forBannerShell)) autoClass = uniqueClassRatings[0]; else { if (0 !== uniqueClassRatings.length || !this.preferences.autofillClassFromOres || !this.oresClass) return; switch (this.oresClass) { case "Şitil": case "Destpêkî": case "C": case "Lîste": autoClass = this.oresClass } } this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate) { var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && classItem.getData() && !config.forBannerShell || (!config.forBannerShell || banner.isShellTemplate || classItem.getData() !== autoClass ? (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(autoClass), banner.classDropdown.setAutofilled(!0)) : banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(null)) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.autofillImportanceRatings = function() { if (this.preferences.autofillImportance && (this.pageInfo && this.pageInfo.isArticle && !this.pageInfo.redirect && !this.pageInfo.isDisambig)) { this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasImportanceRatings) { var importanceItem = banner.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && importanceItem.getData() || (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData("Low"), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!0)) } }) } }, BannerListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.items.forEach(function(banner) { return banner.setPreferences(prefs) }), this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings() }, BannerListWidget.prototype.makeWikitext = function() { var bannersWikitext = (0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { return !banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.makeWikitext() }).join("\n"), shellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); if (!shellTemplate) return bannersWikitext; var shellParam1 = new _ParameterWidget.default({ name: "1", value: "\n" + bannersWikitext + "\n" + (shellTemplate.nonStandardTemplates ? shellTemplate.nonStandardTemplates + "\n" : "") }); shellTemplate.parameterList.addItems([shellParam1]); var shellWikitext = shellTemplate.makeWikitext(); return shellTemplate.parameterList.removeItems([shellParam1]), shellWikitext }; var _default = BannerListWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../util": 23, "./BannerWidget": 5, "./ParameterWidget": 9 }], 5: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _ParameterListWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterListWidget")), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")), _DropdownParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./DropdownParameterWidget")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _util = require("../../util"), _Template = require("../../Template"), _HorizontalLayoutWidget = _interopRequireDefault(require("./HorizontalLayoutWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../../config")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerWidget(template, config) { var _this = this; if (config = config || {}, BannerWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.preferences = config.preferences, this.paramData = template.paramData, this.paramAliases = template.paramAliases || {}, this.parameterSuggestions = template.parameterSuggestions, this.name = template.name, this.wikitext = template.wikitext, this.pipeStyle = template.pipeStyle, this.equalsStyle = template.equalsStyle, this.endBracesStyle = template.endBracesStyle, this.mainText = template.getTitle().getMainText(), this.redirectTargetMainText = template.redirectTarget && template.redirectTarget.getMainText(), this.isShellTemplate = template.isShellTemplate(), this.changed = template.parameters.some(function(parameter) { return parameter.autofilled }), this.hasClassRatings = template.classes && template.classes.length, this.hasImportanceRatings = template.importances && template.importances.length, this.inactiveProject = template.inactiveProject, this.removeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", label: "Şablonê jê bibe", title: "Remove banner", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.clearButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", label: "Parametreyan paqij bike", title: "Clear parameters", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.removeButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.clearButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.titleButtonsGroup = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeButton, this.clearButton], $element: $("<span style='width:100%;'>") }), this.mainLabelPopupButton = new OO.ui.PopupButtonWidget({ label: "{{".concat(template.getTitle().getMainText(), "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : ""), $element: $("<span style='display:inline-block;width:48%;margin-right:0;padding-right:8px'>"), $overlay: this.$overlay, indicator: "down", framed: !1, popup: { $content: this.titleButtonsGroup.$element, width: 200, padded: !1, align: "force-right", anchor: !1 } }), this.mainLabelPopupButton.$element.children("a").first().css({ "font-size": "110%" }).find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "white-space": "normal" }), this.isShellTemplate) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "sinif tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var shellClassParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellClassParam && (0, _util.classMask)(shellClassParam.value)) } else if (this.hasClassRatings) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "ji kalikê wergire" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var classParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classParam && (0, _util.classMask)(classParam.value)) } if (this.hasImportanceRatings) { this.importanceDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Muhîmî</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "muhîmî tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: importance, label: importance }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var importanceParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "muhîmî" === parameter.name }); this.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceParam && (0, _util.importanceMask)(importanceParam.value)) } this.titleLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.mainLabelPopupButton] }), (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.titleLayout.addItems([this.classDropdown]), this.hasImportanceRatings && this.titleLayout.addItems([this.importanceDropdown]); var parameterWidgets = (0, _util.filterAndMap)(template.parameters, function(param) { return _this.isShellTemplate ? "1" == param.name ? (_this.shellParam1Value = param.value, !1) : "sinif" !== param.name : "sinif" !== param.name && "muhîmî" !== param.name }, function(param) { return new _ParameterWidget.default(param, template.paramData[param.name], { $overlay: _this.$overlay }) }); this.parameterList = new _ParameterListWidget.default({ items: parameterWidgets, preferences: this.preferences }), this.addParameterNameInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ suggestions: template.parameterSuggestions, placeholder: "navê parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter = this.getAddParametersInfo(val), validName = _this$getAddParameter.validName, name = _this$getAddParameter.name, value = _this$getAddParameter.value; return !name && !value || validName }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.updateAddParameterNameSuggestions(), this.addParameterValueInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "nirxa parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter2 = this.getAddParametersInfo(null, val), validValue = _this$getAddParameter2.validValue, name = _this$getAddParameter2.name, value = _this$getAddParameter2.value; return !name && !value || validValue }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.addParameterButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Lê zêde bike", icon: "add", flags: "progressive" }).setDisabled(!0), this.addParameterControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.addParameterNameInput, new OO.ui.LabelWidget({ label: "=" }), this.addParameterValueInput, this.addParameterButton] }), this.addParameterLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.addParameterControls, { label: "Parametre lê zêde bike:", align: "top" }).toggle(!1), this.addParameterLayout.$element.find(".oo-ui-fieldLayout-messages").css({ clear: "both", "padding-top": 0 }), this.$element.addClass("rater-bannerWidget").append(this.titleLayout.$element, this.parameterList.$element, this.addParameterLayout.$element), this.isShellTemplate || this.$element.append($("<hr>")), this.isShellTemplate && this.$element.css({ background: "#eee", "border-radius": "10px", padding: "0 10px 5px", "margin-bottom": "12px", "font-size": "92%" }), this.hasClassRatings && this.classDropdown.connect(this, { change: "onClassChange" }), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.connect(this, { change: "onImportanceChange" }), this.parameterList.connect(this, { change: "onParameterChange", addParametersButtonClick: "showAddParameterInputs", updatedSize: "onUpdatedSize" }), this.addParameterButton.connect(this, { click: "onParameterAdd" }), this.addParameterNameInput.connect(this, { change: "onAddParameterNameChange", enter: "onAddParameterNameEnter", choose: "onAddParameterNameEnter" }), this.addParameterValueInput.connect(this, { change: "onAddParameterValueChange", enter: "onAddParameterValueEnter", choose: "onAddParameterValueEnter" }), this.removeButton.connect(this, { click: "onRemoveButtonClick" }), this.clearButton.connect(this, { click: "onClearButtonClick" }), this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect() } OO.inheritClass(BannerWidget, OO.ui.Widget), BannerWidget.newFromTemplateName = function(templateName, data, config) { var template = new _Template.Template; return template.name = templateName, data && data.withoutRatings && (template.withoutRatings = !0), (0, _Template.getWithRedirectTo)(template).then(function(template) { return $.when(template.setClassesAndImportances(), template.setParamDataAndSuggestions()).then(function() { return template.addMissingParams(), template }) }).then(function(template) { return new BannerWidget(template, config) }) }, BannerWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0, this.emit("changed"), "WikiProject Biography" !== this.mainText && "WikiProject Biography" !== this.redirectTargetMainText || this.emit("biographyBannerChange") }, BannerWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.setChanged(), this.updateAddParameterNameSuggestions() }, BannerWidget.prototype.onClassChange = function() { this.setChanged(), this.classChanged = !0; var classItem = this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && null == classItem.getData() && this.classDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.onImportanceChange = function() { this.setChanged(), this.importanceChanged = !0; var importanceItem = this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && null == importanceItem.getData() && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.showAddParameterInputs = function() { this.addParameterLayout.toggle(!0), this.addParameterNameInput.focus(), this.onUpdatedSize() }, BannerWidget.prototype.getAddParametersInfo = function(nameInputVal, valueInputVal) { var name = nameInputVal && nameInputVal.trim() || this.addParameterNameInput.getValue().trim(), paramAlreadyIncluded = "sinif" === name || "muhîmî" === name || "1" === name && this.isShellTemplate || this.parameterList.getParameterItems().some(function(paramWidget) { return paramWidget.name === name }), value = valueInputVal && valueInputVal.trim() || this.addParameterValueInput.getValue().trim(), autovalue = name && this.paramData[name] && this.paramData[name].autovalue || null; return { validName: !(!name || paramAlreadyIncluded), validValue: !(!value && !autovalue), isAutovalue: !(value || !autovalue), isAlreadyIncluded: !(!name || !paramAlreadyIncluded), name: name, value: value, autovalue: autovalue } }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameChange = function() { var _this$getAddParameter3 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter3.validName, validValue = _this$getAddParameter3.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter3.isAutovalue, isAlreadyIncluded = _this$getAddParameter3.isAlreadyIncluded, name = _this$getAddParameter3.name, autovalue = _this$getAddParameter3.autovalue; this.addParameterValueInput.$input.attr("placeholder", autovalue || ""); var allowedValues = this.paramData[name] && this.paramData[name].allowedValues && this.paramData[name].allowedValues.map(function(val) { return { data: val, label: val } }); this.addParameterValueInput.setSuggestions(allowedValues || []), this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []), this.addParameterLayout.setErrors(isAlreadyIncluded ? ["Parameter is already present"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameEnter = function() { this.addParameterValueInput.focus() }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueChange = function() { var _this$getAddParameter4 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter4.validName, validValue = _this$getAddParameter4.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter4.isAutovalue; this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueEnter = function() { this.onAddParameterValueChange(), this.addParameterButton.isDisabled() || this.onParameterAdd() }, BannerWidget.prototype.onParameterAdd = function() { var _this$getAddParameter5 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter5.validName, validValue = _this$getAddParameter5.validValue, name = _this$getAddParameter5.name, value = _this$getAddParameter5.value, autovalue = _this$getAddParameter5.autovalue; if (validName && validValue) { var newParameter = new _ParameterWidget.default({ name: name, value: value || autovalue }, this.paramData[name], { $overlay: this.$overlay }); this.parameterList.addItems([newParameter]), this.addParameterNameInput.setValue(""), this.addParameterValueInput.setValue(""), this.addParameterNameInput.$input.focus() } }, BannerWidget.prototype.updateAddParameterNameSuggestions = function() { var paramsInUse = {}; this.parameterList.getParameterItems().forEach(function(paramWidget) { return paramsInUse[paramWidget.name] = !0 }), this.addParameterNameInput.setSuggestions(this.parameterSuggestions.filter(function(suggestion) { return !paramsInUse[suggestion.data] })) }, BannerWidget.prototype.onRemoveButtonClick = function() { this.emit("remove") }, BannerWidget.prototype.onClearButtonClick = function() { this.parameterList.clearItems(this.parameterList.getParameterItems()), this.hasClassRatings && this.classDropdown.getMenu().selectItem(), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.bypassRedirect = function() { this.redirectTargetMainText && (this.bypassedName = this.name, this.mainLabelPopupButton.setLabel("{{".concat(this.redirectTargetMainText, "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : "")), this.name = this.redirectTargetMainText, this.mainText = this.redirectTargetMainText, this.redirectTargetMainText = null, this.setChanged()) }, BannerWidget.prototype.makeWikitext = function() { if (!this.changed && this.wikitext) return this.wikitext; var pipe = this.pipeStyle, equals = this.equalsStyle, classItem = (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(), classVal = classItem && classItem.getData(), importanceItem = this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(), importanceVal = importanceItem && importanceItem.getData(); return ("{{" + this.name + ((this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && null != classVal ? "".concat(pipe, "sinif").concat(equals).concat(classVal || "") : "") + (this.hasImportanceRatings && null != importanceVal ? "".concat(pipe, "muhîmî").concat(equals).concat(importanceVal || "") : "") + this.parameterList.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipe, equals) }).join("") + this.endBracesStyle).replace(/\n+}}$/, "\n}}") }, BannerWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect(), this.parameterList.setPreferences(prefs) }; var _default = BannerWidget; exports.default = _default }, { "../../Template": 3, "../../config": 18, "../../util": 23, "./DropdownParameterWidget": 6, "./HorizontalLayoutWidget": 7, "./ParameterListWidget": 8, "./ParameterWidget": 9, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 6: [function(require, module, exports) { "use strict"; function DropdownParameterWidget(config) { config = $.extend({ $element: $("<span style='display:inline-block;width:24%'>") }, config || {}), DropdownParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.$element.addClass("rater-dropdownParameterWidget"), this.autofilled = !!config.autofilled, this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;left:unset;'>") }).toggle(this.autofilled), this.$element.find(".oo-ui-indicatorElement-indicator").before(this.autofilledIcon.$element), this.menu.connect(this, { choose: "onDropdownMenuChoose", select: "onDropdownMenuSelect" }) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(DropdownParameterWidget, OO.ui.DropdownWidget), DropdownParameterWidget.prototype.setAutofilled = function(setAutofill) { this.autofilledIcon.toggle(!!setAutofill), this.$element.find(".oo-ui-dropdownWidget-handle").css({ border: setAutofill ? "1px dashed #36c" : "" }), this.autofilled = !!setAutofill }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuChoose = function() { this.setAutofilled(!1), this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuSelect = function() { this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.getValue = function() { var selectedItem = this.menu.findSelectedItem(); return selectedItem && selectedItem.getData() }; var _default = DropdownParameterWidget; exports.default = _default }, {}], 7: [function(require, module, exports) { "use strict"; function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function HorizontalLayoutWidget(config) { config = config || {}, HorizontalLayoutWidget.super.call(this, {}), this.layout = new OO.ui.HorizontalLayout(function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, config, { $element: this.$element })) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(HorizontalLayoutWidget, OO.ui.Widget); var _default = HorizontalLayoutWidget; exports.default = _default }, {}], 8: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; function ParameterListWidget(config) { config = config || {}, ParameterListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.addItems(config.items), this.$element.addClass("rater-parameterListWidget"), this.preferences = config.preferences; var displayLimit = this.preferences.collapseParamsLowerLimit + 1; if (displayLimit && this.items.length > displayLimit) { for (var hiddenCount = 0, i = displayLimit - 1 - 1; i < this.items.length; i++) this.items[i].autofilled || (this.items[i].toggle(!1), hiddenCount++); 0 < hiddenCount && (this.showMoreParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Show " + hiddenCount + " more " + (1 === hiddenCount ? "parameter" : "parameters"), framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.showMoreParametersButton])) } this.addParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Parametreyê lê zêde bike", icon: "add", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.addParametersButton]), this.aggregate({ delete: "parameterDelete" }), this.connect(this, { parameterDelete: "onParameterDelete" }), this.aggregate({ change: "parameterChange" }), this.connect(this, { parameterChange: "onParameterChange" }), this.aggregate({ updatedSize: "parameterUpdatedSize" }), this.connect(this, { parameterUpdatedSize: "onUpdatedSize" }), this.showMoreParametersButton && this.showMoreParametersButton.connect(this, { click: "onShowMoreParametersButtonClick" }), this.addParametersButton.connect(this, { click: "onAddParametersButtonClick" }) } OO.inheritClass(ParameterListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(ParameterListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), ParameterListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.onUpdatedSize()), this }, ParameterListWidget.prototype.onParameterDelete = function(parameter) { this.removeItems([parameter]), this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.getParameterItems = function() { return this.items.filter(function(item) { return "ParameterWidget" === item.constructor.name }) }, ParameterListWidget.prototype.onShowMoreParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.showMoreParametersButton]), this.items.forEach(function(parameterWidget) { return parameterWidget.toggle(!0) }), this.onUpdatedSize() }, ParameterListWidget.prototype.onAddParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.addParametersButton]), this.emit("addParametersButtonClick") }, ParameterListWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipeStyle, equalsStyle) }).join("") }, ParameterListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs; var params = this.getParameterItems(); if (!(params.length <= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { var hiddenParams = params.filter(function(param) { return !param.isVisible() }), visibleParamsCount = params.length - hiddenParams.length; if (!(0 === hiddenParams || visibleParamsCount >= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { for (var numToUnhide = Math.min(this.preferences.collapseParamsLowerLimit - visibleParamsCount, hiddenParams.length), i = 0; i < numToUnhide; i++) hiddenParams[i].toggle(!0); var stillHiddenCount = hiddenParams.length - numToUnhide; 0 == stillHiddenCount ? this.removeItems([this.showMoreParametersButton]) : this.showMoreParametersButton.setLabel("Show " + stillHiddenCount + " more " + (1 == stillHiddenCount ? "paramter" : "paramters")) } } }; var _default = ParameterListWidget; exports.default = _default }, {}], 9: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _util = require("../../util"), _HorizontalLayoutWidget = (obj = require("./HorizontalLayoutWidget")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function ParameterWidget(parameter, paramData, config) { switch (config = config || {}, ParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.name = parameter.name, this.value = parameter.value, this.autofilled = parameter.autofilled, this.isInvalid = null == parameter.value, this.paramData = paramData || {}, this.allowedValues = this.paramData.allowedValues || [], this.isRequired = this.paramData.required, this.isSuggested = this.paramData.suggested, this.allowedValues.length) { case 1: this.allowedValues[1] = null; case 2: var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(parameter.value ? (0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; this.checkbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget({ selected: isIndeterminate ? void 0 : isFirstAllowedVal, indeterminate: isIndeterminate || void 0, $element: $("<label style='margin:0 0 0 5px'>") }) } this.input = new OO.ui.ComboBoxInputWidget({ value: this.value, options: (0, _util.filterAndMap)(this.allowedValues, function(val) { return null !== val }, function(val) { return { data: val, label: val } }), $element: $("<div style='margin-bottom:0;'>"), $overlay: this.$overlay }), this.input.$element.find("input").css({ "padding-top": 0, "padding-bottom": "2px", height: "24px" }), this.input.$element.find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "line-height": "normal" }), this.input.$element.find("a.oo-ui-buttonElement-button").css({ "padding-top": 0, height: "24px", "min-height": "0" }), this.confirmButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "check", label: "Done", framed: !1, flags: "progressive", $element: $("<span style='margin-right:0'>") }), this.cancelButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "undo", label: "Cancel", framed: !1 }), this.deleteButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: this.isRequired ? "restore" : "trash", label: this.isRequired ? "Required parameter" : "Delete", framed: !1, flags: "destructive", disabled: this.isRequired }), this.editButtonControls = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.confirmButton, this.cancelButton, this.deleteButton], $element: $("<span style='font-size:92%'>") }), this.editButtonControls.$element.find("a span:first-child").css({ "min-width": "unset", width: "16px", "margin-right": 0 }), this.editLayoutControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.input, this.editButtonControls] }), this.editLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.editLayoutControls, { label: this.name + " =", align: "top", help: this.paramData.description && this.paramData.description.en || !1, helpInline: !0 }).toggle(), this.editLayout.$element.find("label.oo-ui-inline-help").css({ margin: "-10px 0 5px 10px" }), this.invalidIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "block", title: "Invalid parameter: no value specified!", flags: "destructive", $element: $("<span style='margin: 0 5px 0 -5px; min-width: 16px; width: 16px;'>") }).toggle(this.isInvalid), this.fullLabel = new OO.ui.LabelWidget({ label: this.name + (this.value ? " = " + this.value : " "), $element: $("<label style='margin: 0;'>") }), this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;'>") }).toggle(this.autofilled), this.editButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "edit", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom: 0;'>") }), this.editButton.$element.find("a").css({ "border-radius": "0 10px 10px 0", "margin-left": "5px" }), this.editButton.$element.find("a span").first().css({ "min-width": "unset", width: "16px" }), this.readLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.invalidIcon, this.fullLabel, this.autofilledIcon, this.editButton], $element: $("<span style='margin:0;width:unset;'>") }), this.checkbox && this.readLayout.addItems([this.checkbox], 2), this.$element = $("<div>").addClass("rater-parameterWidget").css({ width: "unset", display: "inline-block", border: this.autofilled ? "1px dashed #36c" : "1px solid #ddd", "border-radius": "10px", "padding-left": "10px", margin: "0 8px 8px 0", background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }).append(this.readLayout.$element, this.editLayout.$element), this.editButton.connect(this, { click: "onEditClick" }), this.confirmButton.connect(this, { click: "onConfirmClick" }), this.cancelButton.connect(this, { click: "onCancelClick" }), this.deleteButton.connect(this, { click: "onDeleteClick" }), this.checkbox && this.checkbox.connect(this, { change: "onCheckboxChange" }) } OO.inheritClass(ParameterWidget, OO.ui.Widget), ParameterWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterWidget.prototype.onEditClick = function() { this.readLayout.toggle(!1), this.editLayout.toggle(!0), this.$element.css({ background: "#fffe" }), this.input.focus(), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onConfirmClick = function() { this.setValue(this.input.getValue()), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onCancelClick = function() { this.input.setValue(this.value), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onDeleteClick = function() { this.delete() }, ParameterWidget.prototype.onCheckboxChange = function(isSelected, isIndeterminate) { isIndeterminate || (isSelected ? this.setValue(this.allowedValues[0]) : this.setValue(this.allowedValues[1])) }, ParameterWidget.prototype.delete = function() { this.emit("delete") }, ParameterWidget.prototype.setValue = function(val) { if (this.autofilled = !1, this.autofilledIcon.toggle(!1), this.$element.css({ border: "1px solid #ddd" }), this.value = val, this.input.setValue(this.value), this.isInvalid = null == this.value, this.invalidIcon.toggle(this.isInvalid), this.$element.css({ background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }), this.fullLabel.setLabel(this.name + (this.value ? " = " + this.value : "")), this.checkbox) { var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(val) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(val)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(val || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(val ? (0, _util.normaliseYesNo)(val) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; if (this.checkbox.setIndeterminate(isIndeterminate, !0), !isIndeterminate) { var isSelected = isFirstAllowedVal; this.checkbox.setSelected(isSelected, !0) } } this.emit("change") }, ParameterWidget.prototype.setAutofilled = function() { this.autofilled = !0, this.autofilledIcon.toggle(!0), this.$element.css({ border: "1px dashed #36c" }) }, ParameterWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.isInvalid ? "" : pipeStyle + this.name + equalsStyle + (this.value || "") }, ParameterWidget.prototype.focusInput = function() { return this.input.focus() }; var _default = ParameterWidget; exports.default = _default }, { "../../util": 23, "./HorizontalLayoutWidget": 7 }], 10: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("../../config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function PrefsFormWidget(config) { for (var prefName in config = config || {}, PrefsFormWidget.super.call(this, config), this.$element.addClass("rater-prefsFormWidget"), this.layout = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preferences", $element: this.$element }), this.preferences = { autostart: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart Rater" }, autostartRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart on redirects" }, autostartNamespaces: { input: new mw.widgets.NamespacesMultiselectWidget, label: "Autostart in these namespaces" }, bypassRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Bypass redirects to banners" }, autofillClassFromOthers: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class from other banners" }, autofillClassFromOres: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class based on ORES prediction" }, autofillImportance: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill low importance" }, collapseParamsLowerLimit: { input: new OO.ui.NumberInputWidget({ min: 1 }), label: "Minimum number of parameters to show uncollapsed" }, watchlist: { input: new OO.ui.ButtonSelectWidget({ items: [new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "preferences", label: "Default", title: "Uses the same setting as if you manually edited the page, as per Special:Preferences" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "watch", label: "Always", title: "Always add pages Rater edits to your watchlist" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "nochange", label: "Never", title: "Never add pages Rater edit to your watchlist" })] }).selectItemByData("preferences"), label: "Add edited pages to watchlist" }, resetCache: { input: new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Reset cache", title: "Remove cached data, including list of WikiProjects and template parameters", flags: ["destructive"] }) } }, this.preferences) this.layout.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.preferences[prefName].input, { label: this.preferences[prefName].label, align: "right" })]); this.preferences.resetCache.input.connect(this, { click: "onResetCacheClick" }) } OO.inheritClass(PrefsFormWidget, OO.ui.Widget), PrefsFormWidget.prototype.setPrefValues = function(prefs) { var _this = this, _loop = function(prefName) { var value = prefs[prefName], input = _this.preferences[prefName] && _this.preferences[prefName].input; switch (input && input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": input.selectItemByData(value); break; case "OoUiNumberInputWidget": case "OoUiToggleSwitchWidget": input.setValue(value); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": input.clearItems(), value.forEach(function(ns) { return input.addTag(ns.toString(), 0 === ns ? "(Main)" : _config.default.mw.wgFormattedNamespaces[ns]) }) } }; for (var prefName in prefs) _loop(prefName) }, PrefsFormWidget.prototype.getPrefs = function() { var prefs = {}; for (var prefName in this.preferences) { var input = this.preferences[prefName].input, value = void 0; switch (input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": value = input.findSelectedItem().getData(); break; case "OoUiToggleSwitchWidget": value = input.getValue(); break; case "OoUiNumberInputWidget": value = Number(input.getValue()); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": value = input.getValue().map(Number) } prefs[prefName] = value } return prefs }, PrefsFormWidget.prototype.onResetCacheClick = function() { var _this2 = this; OO.ui.confirm("After reseting cache, Rater will close and restart. Any changes made will be discarded.").then(function(confirmed) { confirmed && _this2.emit("resetCache") }) }; var _default = PrefsFormWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18 }], 11: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var SuggestionLookupTextInputWidget = function(config) { OO.ui.TextInputWidget.call(this, config), OO.ui.mixin.LookupElement.call(this, config), this.suggestions = Array.isArray(config.suggestions) ? config.suggestions : [], this.$element.addClass("rater-suggestionLookupTextInputWidget") }; OO.inheritClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.TextInputWidget), OO.mixinClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.mixin.LookupElement), SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions = function(suggestions) { Array.isArray(suggestions) ? this.suggestions = suggestions : null != suggestions && console.warn("[Rater] SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions called with a non-array value:", suggestions) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupRequest = function() { return $.Deferred().resolve(new RegExp("\\b" + mw.util.escapeRegExp(this.getValue()), "i")).promise({ abort: function() {} }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupCacheDataFromResponse = function(response) { return response || [] }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupMenuOptionsFromData = function(pattern) { return this.suggestions.filter(function(suggestionItem) { return pattern.test(suggestionItem.label) || !suggestionItem.label && pattern.test(suggestionItem.data) }).map(function(optionItem) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: optionItem.data, label: optionItem.label || optionItem.data }) }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.onLookupMenuChoose = function(item) { var itemData = item.getData(); itemData && itemData.name && item.setData(itemData.name), this.$input.blur(), OO.ui.mixin.LookupElement.prototype.onLookupMenuChoose.call(this, item), this.emit("choose", itemData) }; var _default = SuggestionLookupTextInputWidget; exports.default = _default }, {}], 12: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _getBanners = require("../../getBanners"); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function TopBarWidget(config) { var _this = this; config = $.extend({ expanded: !1, framed: !1, padded: !1 }, config || {}), TopBarWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.searchBox = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "Wîkîprojeyekê lê zêde bike...", $element: $("<div style='display:inline-block; margin:0 -1px; width:calc(100% - 55px);'>"), $overlay: this.$overlay }), (0, _getBanners.getBannerNames)().then(function(banners) { return [].concat(_toConsumableArray(banners.withRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.withoutRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wrappers.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [template wrapper]", data: { name: bannerName, wrapper: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.notWPBM.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.inactive.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [inactive]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wir.map(function(bannerName) { return { label: bannerName + " [Women In Red meetup/initiative]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } }))) }).then(function(bannerOptions) { return _this.searchBox.setSuggestions(bannerOptions) }), this.addBannerButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "add", title: "Add", flags: "progressive", $element: $("<span style='float:right;margin: 0;transform: translateX(-12px);'>") }); var $searchContainer = $("<div style='display:inline-block; flex-shrink:1; flex-grow:100; min-width:250px; width:50%;'>").append(this.searchBox.$element, this.addBannerButton.$element); this.setAllDropDown = new OO.ui.DropdownWidget({ icon: "tag", label: "Li hemûyan zêde bike...", invisibleLabel: !0, menu: { items: [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Sinif" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(sinif tine)</span>') })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: classname }, label: classname }) })), [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Muhîmî" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(muhîmî tine)</span>') })], _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: importance }, label: importance }) }))) }, $element: $("<span style=\"width:auto;display:inline-block;float:left;margin:0\" title='Set all...'>"), $overlay: this.$overlay }), this.removeAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", title: "Hemû jê bibe", flags: "destructive" }), this.clearAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", title: "Hemû paqij bike", flags: "destructive" }), this.menuButtons = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeAllButton, this.clearAllButton], $element: $("<span style='flex:1 0 auto;'>") }), this.menuButtons.$element.prepend(this.setAllDropDown.$element), this.$element.addClass("rater-topBarWidget").css({ position: "fixed", width: "100%", background: "#ccc", display: "flex", "flex-wrap": "wrap", "justify-content": "space-around", margin: "-2px 0 0 0" }).append($searchContainer, this.menuButtons.$element), this.searchBox.connect(this, { enter: "onSearchSelect", choose: "onSearchSelect" }), this.addBannerButton.connect(this, { click: "onSearchSelect" }), this.setAllDropDown.getMenu().connect(this, { choose: "onRatingChoose" }), this.removeAllButton.connect(this, { click: "onRemoveAllClick" }), this.clearAllButton.connect(this, { click: "onClearAllClick" }) } OO.inheritClass(TopBarWidget, OO.ui.PanelLayout), TopBarWidget.prototype.onSearchSelect = function(data) { this.emit("searchSelect", data) }, TopBarWidget.prototype.onRatingChoose = function(item) { var data = item.getData(); !data.class && null !== data.class || this.emit("setClasses", data.class), !data.importance && null !== data.importance || this.emit("setImportances", data.importance) }, TopBarWidget.prototype.onRemoveAllClick = function() { this.emit("removeAll") }, TopBarWidget.prototype.onClearAllClick = function() { this.emit("clearAll") }, TopBarWidget.prototype.setDisabled = function(disable) { [this.searchBox, this.addBannerButton, this.setAllDropDown, this.removeAllButton, this.clearAllButton].forEach(function(widget) { return widget.setDisabled(disable) }) }; var _default = TopBarWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../getBanners": 20, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 13: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _api = require("../api"); function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function LoadDialog(config) { LoadDialog.super.call(this, config) } OO.inheritClass(LoadDialog, OO.ui.Dialog), LoadDialog.static.name = "loadDialog", LoadDialog.static.title = "Loading Rater...", LoadDialog.prototype.initialize = function() { var _this$content$$elemen; LoadDialog.super.prototype.initialize.call(this), this.content = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1 }), this.progressBar = new OO.ui.ProgressBarWidget({ progress: 1 }), this.setuptasks = [new OO.ui.LabelWidget({ label: "Tercîhên te yên Raterê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên wîkîprojeyan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Wîkînivîsa gotûbêjê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên gotûbêjê tên kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Daneyên parametreyan yên şablonan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Rûpel tê kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Retrieving quality prediction...", $element: $('<p style="display:block">') }).toggle()], this.closeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Bigre" }).toggle(), this.setupPromises = [], (_this$content$$elemen = this.content.$element).append.apply(_this$content$$elemen, [this.progressBar.$element, new OO.ui.LabelWidget({ label: "Dest pê dibe:", $element: $('<strong style="display:block">') }).$element].concat(_toConsumableArray(this.setuptasks.map(function(widget) { return widget.$element })), [this.closeButton.$element])), this.$body.append(this.content.$element), this.closeButton.connect(this, { click: "onCloseButtonClick" }) }, LoadDialog.prototype.onCloseButtonClick = function() { this.close() }, LoadDialog.prototype.getBodyHeight = function() { return this.content.$element.outerHeight(!0) }, LoadDialog.prototype.incrementProgress = function(amount, maximum) { var priorProgress = this.progressBar.getProgress(), incrementedProgress = Math.min(maximum || 100, priorProgress + amount); this.progressBar.setProgress(incrementedProgress) }, LoadDialog.prototype.addTaskPromiseHandlers = function(taskPromises) { var _this = this; taskPromises.forEach(function(promise, index) { promise.then(function() { return function(index) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Çêbû!"); for (var incrementPerStep = 100 / _this.setuptasks.length / 10, step = 0; step < 10; step++) window.setTimeout(_this.incrementProgress.bind(_this), 400 * step / 10, incrementPerStep) }(index) }, function(code, info) { return function(index, code, info) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Têk çû. " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, info)), _this.closeButton.toggle(!0), _this.updateSize() }(index, code, info) }) }) }, LoadDialog.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, LoadDialog.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { var showOresTask = !!data.ores; _this2.setuptasks[6].toggle(showOresTask); var taskPromises = data.ores ? data.promises : data.promises.slice(0, -1); data.isOpened.then(function() { return _this2.addTaskPromiseHandlers(taskPromises) }) }, this) }, LoadDialog.prototype.getHoldProcess = function(data) { return (data = data || {}).success ? LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data).next(800) : LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data) }, LoadDialog.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this3 = this; return LoadDialog.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this3.setuptasks.forEach(function(setuptask) { var currentLabel = setuptask.getLabel(); setuptask.setLabel(currentLabel.slice(0, currentLabel.indexOf("...") + 3)) }) }, this) }; var _default = LoadDialog; exports.default = _default }, { "../api": 15 }], 14: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerWidget")), _BannerListWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerListWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../config")), _api = _interopRequireWildcard(require("../api")), _PrefsFormWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/PrefsFormWidget")), _prefs = require("../prefs"), _Template = require("../Template"), _TopBarWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/TopBarWidget")), _util = require("../util"), cache = _interopRequireWildcard(require("../cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function MainWindow(config) { MainWindow.super.call(this, config) } OO.inheritClass(MainWindow, OO.ui.ProcessDialog), MainWindow.static.name = "main", MainWindow.static.title = $("<span>").css({ "font-weight": "normal" }).append($("<a>").css({ "font-weight": "bold" }).attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("Rater"), " (", $("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("talk"), ") ", $("<span>").css({ "font-size": "90%" }).text("v" + _config.default.script.version)), MainWindow.static.size = "large", MainWindow.static.actions = [{ label: "X", title: "Close (and discard any changes)", flags: "primary", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "showPrefs", flags: "safe", icon: "settings", title: "Preferences", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "save", accessKey: "s", label: new OO.ui.HtmlSnippet("<span style='padding:0 1em;'>Qeyd bike</span>"), flags: ["primary", "progressive"], modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "preview", accessKey: "p", label: "Pêşdîtinê nîşan bide", modes: ["edit", "diff"] }, { action: "changes", accessKey: "v", label: "Guhartinan nîşan bide", modes: ["edit", "preview"] }, { action: "back", label: "Vegere", modes: ["diff", "preview"] }, { action: "savePrefs", label: "Rojane bike", flags: ["primary", "progressive"], modes: "prefs" }, { action: "closePrefs", label: "Betal bike", flags: "safe", modes: "prefs" }], MainWindow.prototype.initialize = function() { MainWindow.super.prototype.initialize.call(this), this.preferences = _config.default.defaultPrefs, this.topBar = new _TopBarWidget.default({ $overlay: this.$overlay }), this.$head.css({ height: "73px" }).append(this.topBar.$element), this.oresLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 50%; text-align: center;'>"), label: $("<span>").append($("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("mw:ORES"), target: "_blank" }).append($("<img>").css({ "vertical-align": "text-bottom;" }).attr({ src: "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg/40px-Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg.png", title: "Texmîna makîneyê ji ORESê", alt: "ORES logo", width: "20px", height: "20px" })), " ", $("<span class='oresPrediction'>")) }).toggle(!1), this.pagetypeLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 33.33%; text-align: center;'>") }).toggle(!1), this.$foot.prepend(this.oresLabel.$element, this.pagetypeLabel.$element), this.bannerList = new _BannerListWidget.default({ preferences: this.preferences }), this.editLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !1, expanded: !1, $content: this.bannerList.$element }), this.prefsForm = new _PrefsFormWidget.default, this.prefsLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.prefsForm.$element }), this.parsedContentContainer = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preview" }), this.parsedContentWidget = new OO.ui.LabelWidget({ label: "", $element: $("<div>") }), this.parsedContentContainer.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.parsedContentWidget, { align: "top" })]), this.parsedContentLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.parsedContentContainer.$element }), this.contentArea = new OO.ui.StackLayout({ items: [this.editLayout, this.prefsLayout, this.parsedContentLayout], padded: !1, expanded: !1 }), this.$body.css({ top: "73px" }).append(this.contentArea.$element), this.topBar.connect(this, { searchSelect: "onSearchSelect", setClasses: "onSetClasses", setImportances: "onSetImportances", removeAll: "onRemoveAll", clearAll: "onClearAll" }), this.bannerList.connect(this, { updatedSize: "onBannerListUpdateSize" }), this.$body.attr("tabindex", "999").parent().attr("tabindex", "999").keydown(function(event) { var scrollAmount; switch (event.which) { case 33: scrollAmount = this.$body.scrollTop() - .9 * this.$body.height(); break; case 34: scrollAmount = this.$body.scrollTop() + .9 * this.$body.height(); break; default: return } this.$body.scrollTop(scrollAmount), event.preventDefault() }.bind(this)), this.prefsForm.connect(this, { resetCache: "onResetCache" }) }, MainWindow.prototype.onBannerListUpdateSize = function() { var scrollAmount = this.$body.scrollTop(); this.updateSize(), this.$body.scrollTop(scrollAmount) }, MainWindow.prototype.makeDraggable = function() { var $frameEl = this.$element.find(".oo-ui-window-frame"), $handleEl = this.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").css({ cursor: "move" }), position = { x: 0, y: 0 }, constrain = function(val, minVal, maxVal) { return val < minVal ? minVal : maxVal < val ? maxVal : val }, pointerdown = !1, dragFrom = {}, pointer = "PointerEvent" in window ? "pointer" : "mouse"; $handleEl.on(pointer + "enter.raterMainWin", function() { return $frameEl.css("will-change", "transform") }), $handleEl.on(pointer + "leave.raterMainWin", function() { pointerdown || $frameEl.css("will-change", "") }), $handleEl.on(pointer + "down.raterMainWin", function(event) { pointerdown = !0, dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY }), $("body").on(pointer + "move.raterMainWin", function(event) { if (pointerdown && null != dragFrom.x && null !== dragFrom.y) { var val, limit, dx = event.clientX - dragFrom.x, dy = event.clientY - dragFrom.y; dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY, position.x = (val = position.x + dx, limit = window.innerWidth / 2 + $frameEl.outerWidth() / 2 - 100, constrain(val, -1 * limit, limit)), position.y = function(val) { var minLimit = -1 * (window.innerHeight - $frameEl.outerHeight()) / 2, maxLimit = (document.documentElement || document).scrollHeight - window.innerHeight / 2; return constrain(val, minLimit, maxLimit) }(position.y + dy), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) } }), $("body").on(pointer + "up.raterMainWin", function() { pointerdown = !1, delete dragFrom.x, delete dragFrom.y, position.x = Math.round(position.x), position.y = Math.round(position.y), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) }) }, MainWindow.prototype.getBodyHeight = function() { var currentlayout = this.contentArea.getCurrentItem(), layoutHeight = currentlayout && currentlayout.$element.outerHeight(!0), contentHeight = currentlayout && currentlayout.$element.children(":first-child").outerHeight(!0); return Math.max(200, layoutHeight, contentHeight) }, MainWindow.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { _this.makeDraggable(), _this.setPreferences(data.preferences), _this.prefsForm.setPrefValues(data.preferences), _this.subjectPage = data.subjectPage, _this.pageInfo = { redirect: data.redirectTarget, isDisambig: data.disambig, hasStubtag: data.stubtag, isArticle: data.isArticle }, _this.actions.setMode("edit"), _this.bannerList.oresClass = data.isArticle && data.isList ? "List" : data.ores && data.ores.prediction, _this.bannerList.pageInfo = _this.pageInfo, _this.bannerList.addItems(data.banners.map(function(bannerTemplate) { return new _BannerWidget.default(bannerTemplate, { preferences: _this.preferences, $overlay: _this.$overlay, isArticle: _this.pageInfo.isArticle }) })); var shellTemplateBanner = _this.bannerList.items.find(function(banner) { console.log(banner) return banner.isShellTemplate }); shellTemplateBanner && shellTemplateBanner.shellParam1Value && (shellTemplateBanner.nonStandardTemplates = _this.bannerList.items.reduce(function(bannersList, curBanner) { return bannersList.replace(curBanner.wikitext, "") }, shellTemplateBanner.shellParam1Value).trim().replace(/\n+/g, "\n")), _this.bannerList.addShellTemplateIfNeeeded().syncShellTemplateWithBiographyBanner(), _this.pageInfo.redirect ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela beralîkirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isDisambig ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela cudakirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isGA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara baş").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFL ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Lîsteya bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isList ? _this.pagetypeLabel.setLabel("List article").toggle(!0) : data.ores ? (_this.oresClass = data.ores.prediction, _this.oresLabel.toggle(!0).$element.find(".oresPrediction").append("Texmîn: ", $("<strong>").text(data.ores.prediction), "&nbsp;(" + data.ores.probability + ")")) : _this.pageInfo.isArticle ? _this.pagetypeLabel.setLabel(`${calculateProseValue()} words`).toggle(!0) : _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela " + _this.subjectPage.getNamespacePrefix().slice(0, -1)).toggle(!0), _this.talkWikitext = data.talkWikitext, _this.existingBannerNames = data.banners.map(function(bannerTemplate) { return bannerTemplate.name }), _this.talkpage = data.talkpage, _this.updateSize() }, this) }, MainWindow.prototype.getReadyProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getReadyProcess.call(this, data).next(function() { return _this2.topBar.searchBox.focus() }) }, MainWindow.prototype.getActionProcess = function(action) { var _this3 = this; if ("showPrefs" === action) this.actions.setMode("prefs"), this.contentArea.setItem(this.prefsLayout), this.topBar.setDisabled(!0), this.updateSize(); else { if ("savePrefs" === action) { var updatedPrefs = this.prefsForm.getPrefs(); return (new OO.ui.Process).next((0, _prefs.setPrefs)(updatedPrefs).then(function() { _this3.setPreferences(updatedPrefs), _this3.actions.setMode("edit"), _this3.contentArea.setItem(_this3.editLayout), _this3.topBar.setDisabled(!1), _this3.updateSize() }, function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save preferences."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })) } if ("clearCache" === action) return (new OO.ui.Process).next(function() { cache.clearAllItems(), _this3.close({ restart: !0 }) }); if ("closePrefs" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.prefsForm.setPrefValues(this.preferences), this.updateSize(); else { if ("save" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.editWithRetry(this.talkpage.getPrefixedText(), { rvsection: 0 }, function(revision) { return { section: 0, text: _this3.transformTalkWikitext(revision.content), summary: _this3.makeEditSummary(), watchlist: _this3.preferences.watchlist } }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save your changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })).next(function() { return _this3.close({ success: !0, upgradedStub: _this3.pageInfo.hasStubtag && _this3.isRatedAndNotStub() }) }); if ("preview" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "parse", contentmodel: "wikitext", text: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext) + "\n<hr>\n'''Kurteya guhartinê:''' " + this.makeEditSummary(), title: this.talkpage.getPrefixedText(), pst: 1 }).then(function(result) { if (!(result && result.parse && result.parse.text && result.parse.text["*"])) return $.Deferred().reject("Empty result"); var previewHtmlSnippet = new OO.ui.HtmlSnippet(result.parse.text["*"]); _this3.parsedContentWidget.setLabel(previewHtmlSnippet), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Preview:"), _this3.actions.setMode("preview"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("changes" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "compare", format: "json", fromtext: this.talkWikitext, fromcontentmodel: "wikitext", totext: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext), tocontentmodel: "wikitext", prop: "diff" }).then(function(result) { if (!result || !result.compare || !result.compare["*"]) return $.Deferred().reject("Empty result"); var $diff = $("<table>").addClass("diff").css("width", "100%").append($("<tr>").append($("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("Latest revision"), $("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("New text")), result.compare["*"], $("<tfoot>").append($("<tr>").append($("<td colspan='4'>").append($("<strong>").text("Edit summary: "), _this3.makeEditSummary())))); _this3.parsedContentWidget.setLabel($diff), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Changes:"), _this3.actions.setMode("diff"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("back" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.updateSize(); else if (!action && this.bannerList.changed) return (new OO.ui.Process).next(OO.ui.confirm("Guhartin dê werin betalkirin.", { title: "Raterê bigire?" }).then(function(confirmed) { return confirmed ? _this3.close() : null })) } } return MainWindow.super.prototype.getActionProcess.call(this, action) }, MainWindow.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this4 = this; return MainWindow.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this4.bannerList.clearItems(), _this4.topBar.searchBox.setValue(""), _this4.contentArea.setItem(_this4.editLayout), _this4.topBar.setDisabled(!1), _this4.oresLabel.toggle(!1).$element.find(".oresPrediction").empty(), _this4.pagetypeLabel.toggle(!1).setLabel(""), _this4.$element.find(".oo-ui-window-frame").css("transform", ""), _this4.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").off(".raterMainWin"), $("body").off(".raterMainWin") }) }, MainWindow.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = $.extend({}, _config.default.defaultPrefs, prefs), this.bannerList.setPreferences(this.preferences) }, MainWindow.prototype.onResetCache = function() { this.executeAction("clearCache") }, MainWindow.prototype.onSearchSelect = function(data) { var _this5 = this; this.topBar.searchBox.pushPending(); var name = this.topBar.searchBox.getValue().trim(); if (name) { var confirmText; if (this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.mainText === name || banner.redirectTargetMainText === name })) return this.topBar.searchBox.popPending(), OO.ui.alert("There is already a {{" + name + "}} banner").then(this.searchBox.focus()); /^^[Ww](?:P|îkî[Pp]roje)/.test(name) ? "WikiProject Disambiguation" === name && 0 !== $("#ca-talk.new").length && 0 === this.bannerList.items.length && (confirmText = "New talk pages shouldn't be created if they will only contain the {{WikiProject Disambiguation}} banner. Continue?") : confirmText = new OO.ui.HtmlSnippet("{{" + mw.html.escape(name) + "}} is not a recognised WikiProject banner.<br/>Do you want to continue?"), $.when(!confirmText || OO.ui.confirm(confirmText)).then(function(confirmed) { if (confirmed) return _BannerWidget.default.newFromTemplateName(name, data, { preferences: _this5.preferences, $overlay: _this5.$overlay, isArticle: _this5.pageInfo.isArticle }).then(function(banner) { _this5.bannerList.addItems([banner]), banner.setChanged(), _this5.updateSize() }) }).then(function() { return _this5.topBar.searchBox.setValue("").focus().popPending() }) } else this.topBar.searchBox.popPending().focus() }, MainWindow.prototype.onSetClasses = function(classVal) { var shellTemplate = this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); shellTemplate && (shellTemplate.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classVal), shellTemplate.classDropdown.setAutofilled(!1)), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasClassRatings && !banner.isShellTemplate && (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellTemplate ? null : classVal), banner.classDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onSetImportances = function(importanceVal) { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasImportanceRatings && (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceVal), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onRemoveAll = function() { this.bannerList.clearItems() }, MainWindow.prototype.onClearAll = function() { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { return banner.onClearButtonClick() }) }, MainWindow.prototype.transformTalkWikitext = function(talkWikitext) { var _this6 = this, bannersWikitext = this.bannerList.makeWikitext(); if (!talkWikitext) return bannersWikitext.trim(); var talkTemplates = (0, _Template.parseTemplates)(talkWikitext, !0); talkTemplates.forEach(function(template) { _this6.existingBannerNames.includes(template.name) && (talkWikitext = talkWikitext.replace(template.wikitext, "\x01")) }); var talkWikitextSections = (talkWikitext = (talkWikitext = talkWikitext.replace("\x01", "\x02")).replace(/(?:\s|\n)*\x01(?:\s|\n)*/g, "")).split("\x02").map(function(t) { return t.trim() }); if (2 === talkWikitextSections.length) return (talkWikitextSections[0] + "\n" + bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitextSections[1]).trim(); var tempStr = talkWikitext; return talkTemplates.forEach(function(template) { tempStr = tempStr.replace(template.wikitext, "") }), /^#BERALÎKIRIN/i.test(talkWikitext) || !tempStr.trim() ? talkWikitext.trim() + "\n" + bannersWikitext.trim() : bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitext.trim() }, MainWindow.prototype.isRatedAndNotStub = function() { return 0 < this.bannerList.items.filter(function(banner) { return banner.hasClassRatings && banner.classDropdown.getValue() && "Şitil" !== banner.classDropdown.getValue() }).length }, MainWindow.prototype.makeEditSummary = function() { var _this7 = this, removedBanners = [], editedBanners = [], newBanners = [], shortName = function(name) { return name.replace("Wîkîproje ", "").replace("Subst:", "") }, allClasses = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.classDropdown.getValue() })), overallClass = 1 === allClasses.length && allClasses[0], allImportances = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasImportanceRatings }, function(banner) { return banner.importanceDropdown.getValue() })), overallImportance = 1 === allImportances.length && allImportances[0], someClassesChanged = !1, someImportancesChanged = !1; this.existingBannerNames.forEach(function(name) { _this7.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.name === name || banner.bypassedName === name }) || removedBanners.push("\u2212" + shortName(name)) }), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { console.log(banner) var isNew = !banner.wikitext; if (isNew || banner.changed) { var newClass = banner.hasClassRatings && (isNew || banner.classChanged) && banner.classDropdown.getValue(); newClass && (someClassesChanged = !0), overallClass && (newClass = null); var newImportance = banner.hasImportanceRatings && (isNew || banner.importanceChanged) && banner.importanceDropdown.getValue(); newImportance && (someImportancesChanged = !0), overallImportance && (newImportance = null); var rating = newClass && newImportance ? newClass + "/" + newImportance : newClass || newImportance || ""; rating = rating && " (" + rating + ")", isNew ? newBanners.push("+" + shortName(banner.name) + rating) : editedBanners.push(shortName(banner.name) + rating) } }); var overallRating = someClassesChanged && overallClass && someImportancesChanged && overallImportance ? overallClass + "/" + overallImportance : someClassesChanged && overallClass || someImportancesChanged && overallImportance || ""; return "Nirxandin".concat(overallRating = overallRating && " (" + overallRating + ")", ": ").concat([].concat(editedBanners, newBanners, removedBanners).join(", ")).concat(_config.default.script.advert) }; var _default = MainWindow; exports.default = _default }, { "../Template": 3, "../api": 15, "../cache": 17, "../config": 18, "../prefs": 21, "../util": 23, "./Components/BannerListWidget": 4, "./Components/BannerWidget": 5, "./Components/PrefsFormWidget": 10, "./Components/TopBarWidget": 12 }], 15: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.makeErrorMsg = exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("./config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } var API = new mw.Api({ ajax: { headers: { "Api-User-Agent": "Rater/" + _config.default.script.version + " ( https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37/Rater )" } } }); API.getORES = function(revisionID) { // This returns a "failed" state immediately to bypass the ORES 404 error return $.Deferred().reject("ORES disabled").promise(); }, // <--- THIS COMMA IS CRITICAL API.getRaw = function(page) { return $.get("https:" + _config.default.mw.wgServer + mw.util.getUrl(page, { action: "raw" })).then(function(data) { return data || $.Deferred().reject("ok-but-empty") }) }; var getPage = function(title, params) { return API.get($.extend({ action: "query", format: "json", curtimestamp: 1, titles: title, prop: "revisions|info", rvprop: "content|timestamp", rvslots: "main" }, params)).then(function(response) { var page = Object.values(response.query.pages)[0], starttime = response.curtimestamp; return $.Deferred().resolve(page, starttime) }) }, processPage = function(page, starttime, transform) { var basetimestamp = page.revisions && page.revisions[0].timestamp, simplifiedPage = { pageid: page.pageid, missing: "" === page.missing, redirect: "" === page.redirect, categories: page.categories, ns: page.ns, title: page.title, content: page.revisions && page.revisions[0].slots.main["*"] }; return $.when(transform(simplifiedPage)).then(function(editParams) { return $.extend({ action: "edit", title: page.title, assert: "user", basetimestamp: basetimestamp, starttimestamp: starttime }, editParams) }) }; API.editWithRetry = function(title, getParams, transform) { return getPage(title, getParams).then(function(page, starttime) { return processPage(page, starttime, transform) }, function() { return getPage(title, getParams).then(processPage, transform) }).then(function(editParams) { return API.postWithToken("csrf", editParams).catch(function(errorCode) { return "editconflict" === errorCode ? API.editWithRetry(title, getParams, transform) : API.postWithToken("csrf", editParams) }) }) }; exports.makeErrorMsg = function(first, second) { var code, xhr, message; if ("object" === _typeof(first) && "string" == typeof second) { var errorObj = first.responseJSON && first.responseJSON.error; errorObj ? (code = errorObj.code, message = errorObj.message) : xhr = first } else if ("string" == typeof first && "object" === _typeof(second)) { second.error ? (code = errorObj.code, message = errorObj.info) : "ok-but-empty" === first ? (code = null, message = "Got an empty response from the server") : xhr = second && second.xhr } return code && message ? "API error ".concat(code, ": ").concat(message) : message ? "API error: ".concat(message) : xhr ? "HTTP error ".concat(xhr.status) : "string" == typeof first && "error" !== first && "string" == typeof second && "error" !== second ? "Error ".concat(first, ": ").concat(second) : "string" == typeof first && "error" !== first ? "Error: ".concat(first) : "Unknown API error" }; var _default = API; exports.default = _default }, { "./config": 18 }], 16: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _prefs = require("./prefs"), _api = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./api")), _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _default() { return (0, _prefs.getPrefs)().then(function(prefs) { if (prefs.autostart && ((prefs.autostartRedirects || !window.location.search.includes("redirect=no")) && !/(action|diff|oldid)/.test(window.location.search) && "Destpêk" !== mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage().getPrefixedText() && (!prefs.autostartNamespaces || !prefs.autostartNamespaces.length || prefs.autostartNamespaces.includes(_config.default.mw.wgNamespaceNumber)))) { if ($("#ca-talk.new").length) return (0, _setup.default)(); var talkTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getTalkPage(); return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "templates", titles: talkTitle.getPrefixedText(), tlnamespace: "10", tllimit: "500", indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids, templates = result.query.pages[id].templates; return templates && templates.some(function(template) { return /(Wîkîproje|WPBanner)/.test(template.title) }) ? void 0 : (0, _setup.default)() }, function(code, jqxhr) { return console.warn(""), $.Deferred().reject() }) } }) } exports.default = _default }, { "./api": 15, "./config": 18, "./prefs": 21, "./setup": 22 }], 17: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.clearAllItems = exports.clearInvalidItems = exports.clearItemIfInvalid = exports.read = exports.write = void 0; var _util = require("./util"); exports.write = function(key, val, staleDays, expiryDays) { try { var staleDuration = 864e5 * (staleDays || 1), expiryDuration = 864e5 * (expiryDays || 30), stringVal = JSON.stringify({ value: val, staleDate: new Date(Date.now() + staleDuration).toISOString(), expiryDate: new Date(Date.now() + expiryDuration).toISOString() }); localStorage.setItem("Rater-" + key, stringVal) } catch (e) {} }; var read = function(key) { var val; try { var stringVal = localStorage.getItem("Rater-" + key); "" !== stringVal && (val = JSON.parse(stringVal)) } catch (e) { console.log("[Rater] error reading " + key + " from localStorage cache:"), console.log("\t" + e.name + " message: " + e.message + (e.at ? " at: " + e.at : "") + (e.text ? " text: " + e.text : "")) } return val || null }; exports.read = read; var isRaterKey = function(key) { return key && 0 === key.indexOf("Rater-") }, clearItemIfInvalid = function(key) { if (isRaterKey(key)) { var item = read(key.replace("Rater-", "")); (!item || !item.expiryDate || (0, _util.isAfterDate)(item.expiryDate)) && localStorage.removeItem(key) } }; exports.clearItemIfInvalid = clearItemIfInvalid; exports.clearInvalidItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) setTimeout(clearItemIfInvalid, 100, localStorage.key(i)) }; exports.clearAllItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) { var key = localStorage.key(i); isRaterKey(key) && localStorage.removeItem(key) } } }, { "./util": 23 }], 18: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var version = require("../package.json").version, _default = { script: { advert: " ([[WP:RATER#".concat(version, "|Rater]])"), version: version }, defaultPrefs: { autostart: !1, autostartRedirects: !1, autostartNamespaces: [0], minForShell: 1, bypassRedirects: !0, autofillClassFromOthers: !0, autofillClassFromOres: !0, autofillImportance: !0, collapseParamsLowerLimit: 6, watchlist: "preferences" }, mw: mw.config.get(["skin", "wgPageName", "wgNamespaceNumber", "wgUserName", "wgFormattedNamespaces", "wgMonthNames", "wgRevisionId", "wgScriptPath", "wgServer", "wgCategories", "wgIsMainPage"]), bannerDefaults: { classes: ["Şitil", "Destpêkî", "C", "B", "GBA", "A", "GB", "LB", "Lîste"], importances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm"], extendedClasses: ["Kategorî", "Draft", "Wêne", "WB", "Portal", "Proje", "Şablon", "Bplus", "Future", "Current", "Cudakirin", "NA", "Beralîkirin", "Book"], extendedImportances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm", "Herî kêm", "NA"] }, customBanners: { "WikiProject Military history": { classes: ["FA", "FL", "A", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "AL", "BL", "CL", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect", "Book"], importances: [] }, "WikiProject Portals": { classes: ["FPo", "Complete", "Substantial", "Basic", "Incomplete", "Meta", "List", "Category", "Draft", "File", "Project", "Template", "Disambig", "NA", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "Bottom", "NA"] }, "WikiProject Video games": { classes: ["FA", "FL", "FM", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "NA"] } }, shellTemplates: ["Kalika wîkîprojeyê","Kalika Wîkîprojeyê", "WikiProject banner shell", "WikiProject Banners", "WPB", "WPBS", "Wikiprojectbannershell", "WikiProject Banner Shell", "Wpb", "WPBannerShell", "Wpbs", "Wikiprojectbanners", "WP Banner Shell", "WP banner shell", "Bannershell", "Wikiproject banner shell", "WikiProject Banners Shell", "WikiProjectBanner Shell", "WikiProjectBannerShell", "WikiProject BannerShell", "WikiprojectBannerShell", "WikiProject banner shell/redirect", "WikiProject Shell", "Banner shell", "Scope shell", "Project shell", "WikiProject banner"], defaultParameterData: { auto: { label: { en: "Auto-rated" }, description: { en: "Automatically rated by a bot. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, listas: { label: { en: "List as" }, description: { en: "Sortkey for talk page" } }, small: { label: { en: "Small?" }, description: { en: "Display a small version. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, attention: { label: { en: "Attention required?" }, description: { en: "Immediate attention required. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, "needs-image": { label: { en: "Needs image?" }, description: { en: "Request that an image or photograph of the subject be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 }, "needs-infobox": { label: { en: "Needs infobox?" }, description: { en: "Request that an infobox be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 } } }; exports.default = _default }, { "../package.json": 1 }], 19: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; exports.default = "table.diff, td.diff-otitle, td.diff-ntitle { table-layout: auto !important;; }\ntd.diff-otitle, td.diff-ntitle { text-align: center; }\ntd.diff-marker { text-align: right; font-weight: bold; font-size: 1.25em; }\ntd.diff-lineno { font-weight: bold; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline, td.diff-context { font-size: 88%; vertical-align: top; white-space: -moz-pre-wrap; white-space: pre-wrap; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline { border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; }\ntd.diff-addedline { border-color: #a3d3ff; }\ntd.diff-deletedline { border-color: #ffe49c; }\ntd.diff-context { background: #f3f3f3; color: #333333; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-color: #e6e6e6; border-radius: 0.33em; }\n.diffchange { font-weight: bold; text-decoration: none; }\ntable.diff {\n border: none;\n width: 98%; border-spacing: 4px;\n table-layout: fixed; /* Ensures that colums are of equal width */\n}\ntd.diff-addedline .diffchange, td.diff-deletedline .diffchange { border-radius: 0.33em; padding: 0.25em 0; }\ntd.diff-addedline .diffchange {\tbackground: #d8ecff; }\ntd.diff-deletedline .diffchange { background: #feeec8; }\ntable.diff td {\tpadding: 0.33em 0.66em; }\ntable.diff col.diff-marker { width: 2%; }\ntable.diff col.diff-content { width: 48%; }\ntable.diff td div {\n /* Force-wrap very long lines such as URLs or page-widening char strings. */\n word-wrap: break-word;\n /* As fallback (FF<3.5, Opera <10.5), scrollbars will be added for very wide cells\n instead of text overflowing or widening */\n overflow: auto;\n}html body.rater-mainWindow-open {\n\tposition: unset;\n\toverflow: unset;\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open .oo-ui-windowManager-modal > .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active {\n position: static;\n padding: 0;\n}html body.rater-mainWindow-open .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active > div {\n z-index: 110;\n transition: all 0.25s ease-out 0s, transform 0s !important\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open #mw-teleport-target {\n top: 0;\n bottom: 0;\n left: 0;\n right:0;\n}\n" }, {}], 20: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getBannerNames = void 0; var _api = _interopRequireWildcard(require("./api")), _util = require("./util"), cache = _interopRequireWildcard(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } var cacheBanners = function(banners) { cache.write("banners", banners, 2, 60) }, getListOfBannersFromApi = function() { var finishedPromise = $.Deferred(), querySkeleton = { action: "query", format: "json", list: "categorymembers", cmprop: "title", cmnamespace: "10", cmlimit: "500" }, categories = [{ title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bi nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withoutRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", abbreviation: "wrappers", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:WikiProject banner templates not based on WPBannerMeta", abbreviation: "notWPBM", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:Inactive WikiProject banners", title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "inactive", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:Wrapper templates for WikiProject Women in Red", abbreviation: "wir", banners: [], processed: $.Deferred() }], processQuery = function(result, catIndex) { if (result.query && result.query.categorymembers) { var resultTitles = result.query.categorymembers.map(function(info) { return info.title.slice(7) }); Array.prototype.push.apply(categories[catIndex].banners, resultTitles), result.continue ? doApiQuery($.extend(categories[catIndex].query, result.continue), catIndex) : categories[catIndex].processed.resolve() } else finishedPromise.reject() }, doApiQuery = function(q, catIndex) { _api.default.get(q).done(function(result) { processQuery(result, catIndex) }).fail(function(code, jqxhr) { console.warn("[Rater] " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr, "Could not retrieve pages from [[:" + q.cmtitle + "]]")), finishedPromise.reject() }) }; return categories.forEach(function(cat, index, arr) { cat.query = $.extend({ cmtitle: cat.title }, querySkeleton), $.when(arr[index - 1] && arr[index - 1].processed || !0).then(function() { doApiQuery(cat.query, index) }) }), categories[categories.length - 1].processed.then(function() { var banners = {}; categories.forEach(function(catObject) { banners[catObject.abbreviation] = catObject.banners }), finishedPromise.resolve(banners) }), finishedPromise }; exports.getBannerNames = function() { return ((cachedBanners = cache.read("banners")) && cachedBanners.value && cachedBanners.staleDate ? ((0, _util.isAfterDate)(cachedBanners.staleDate) && getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.Deferred().resolve(cachedBanners.value)) : $.Deferred().reject()).then(function(banners) { return banners.withRatings && banners.withoutRatings && banners.wrappers && banners.notWPBM && banners.inactive && banners.wir ? banners : (getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.extend({ withRatings: [], withoutRatings: [], wrappers: [], notWPBM: [], inactive: [], wir: [] }, banners)) }).catch(function() { var bannersPromise = getListOfBannersFromApi(); return bannersPromise.then(cacheBanners), bannersPromise }); var cachedBanners } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./util": 23 }], 21: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.setPrefs = exports.getPrefs = exports.default = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var prefsPage = "User:".concat(mw.config.get("wgUserName"), "/raterPrefs.json"), writePrefsToCache = function(prefs) { return cache.write("prefs", prefs, 1 / 24 / 60 * 1, 1 / 24 / 60 * 1) }, getPrefs = function() { return ((cachedPrefs = cache.read("prefs")) && cachedPrefs.value && cachedPrefs.staleDate && !(0, _util.isAfterDate)(cachedPrefs.staleDate) ? $.Deferred().resolve(cachedPrefs.value) : $.Deferred().reject()).then(function(prefs) { return $.Deferred().resolve(prefs) }, function() { return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: prefsPage, rvprop: "content", rvslots: "main" }).then(function(response) { var prefs, page = response.query.pages[Object.keys(response.query.pages)[0]]; if (!page.pageid || "" === page.missing) return _config.default.defaultPrefs; try { prefs = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main["*"]) } catch (e) { return $.Deferred().reject("JSON-parsing-error", e) } return writePrefsToCache(prefs), prefs }) }); var cachedPrefs }, setPrefs = function(updatedPrefs) { return _api.default.editWithRetry(prefsPage, null, function() { return { text: JSON.stringify(updatedPrefs), summary: "Saving Rater preferences " + _config.default.script.advert } }).then(function() { return writePrefsToCache(updatedPrefs) }) }, _default = { get: exports.getPrefs = getPrefs, set: exports.setPrefs = setPrefs }; exports.default = _default }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 22: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _Template = require("./Template"), _getBanners = require("./getBanners"), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")), _prefs = require("./prefs"), _util = require("./util"); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function _default(clickEvent) { clickEvent && clickEvent.preventDefault(); var setupCompletedPromise = $.Deferred(), currentPage = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName), talkPage = currentPage && currentPage.getTalkPage(), subjectPage = currentPage && currentPage.getSubjectPage(), subjectIsArticle = _config.default.mw.wgNamespaceNumber <= 1, prefsPromise = (0, _prefs.getPrefs)(), bannersPromise = (0, _getBanners.getBannerNames)(), loadTalkPromise = _api.default.get({ action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvsection: "0", titles: talkPage.getPrefixedText(), indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids; return id < 0 ? "" : result.query.pages[id].revisions[0]["*"] }), parseTalkPromise = loadTalkPromise.then(function(wikitext) { return (0, _Template.parseTemplates)(wikitext, !0) }).then(function(templates) { return templates.filter(function(template) { return null !== template.getTitle() }) }).then(function(templates) { return (0, _Template.getWithRedirectTo)(templates) }).then(function(templates) { return bannersPromise.then(function(allBanners) { return (0, _util.filterAndMap)(templates, function(template) { if (template.isShellTemplate()) return !0; var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.withRatings.includes(mainText) || allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wrappers.includes(mainText) || allBanners.notWPBM.includes(mainText) || allBanners.inactive.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText) }, function(template) { var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.wrappers.includes(mainText) && (template.redirectTarget = mw.Title.newFromText("Şablon:Subst:" + mainText)), (allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText)) && (template.withoutRatings = !0), allBanners.inactive.includes(mainText) && (template.inactiveProject = !0), template }) }) }), templateDetailsPromise = parseTalkPromise.then(function(templates) { return $.when.apply(null, [].concat(_toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.isShellTemplate() ? null : template.setClassesAndImportances() })), _toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.setParamDataAndSuggestions() })))).then(function() { return templates.forEach(function(template) { return template.addMissingParams() }), templates }) }), subjectPageCheckPromise = _api.default.get({ action: "query", format: "json", formatversion: "2", prop: "categories", titles: subjectPage.getPrefixedText(), redirects: 1, clcategories: ["Kategorî:Rûpelên cudakirinê", "Kategorî:Hemû şitil", "Category:Good articles", "Category:Featured articles", "Category:Featured lists"] }).then(function(response) { if (!response || !response.query || !response.query.pages) return null; var redirectTarget = response.query.redirects && response.query.redirects[0].to || !1; if (redirectTarget || !subjectIsArticle) return { redirectTarget: redirectTarget }; var page = response.query.pages[0], hasCategory = function(category) { return page.categories && page.categories.find(function(cat) { return cat.title === "Kategorî:" + category }) }; return { redirectTarget: redirectTarget, disambig: hasCategory("Rûpelên cudakirinê"), stubtag: hasCategory("Hemû şitil"), isGA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GBA"), isFA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GB"), isFL: hasCategory("Gotarên bi sinifa LB"), isList: !hasCategory("Gotarên bi sinifa LB") && /^Lîste/.test(subjectPage.getPrefixedText()) } }).catch(function() { return null }), shouldGetOres = subjectIsArticle; if (shouldGetOres) var oresPromise = (currentPage.isTalkPage() ? _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: subjectPage.getPrefixedText(), rvprop: "ids", indexpageids: 1 }).then(function(result) { if (result.query.redirects) return !1; var id = result.query.pageids, page = result.query.pages[id]; return "" !== page.missing && (id < 0 ? $.Deferred().reject() : page.revisions[0].revid) }) : $.Deferred().resolve(_config.default.mw.wgRevisionId)).then(function(latestRevId) { return !!latestRevId && _api.default.getORES(latestRevId).then(function(result) { var data = result.enwiki.scores[latestRevId].articlequality; if (data.error) return $.Deferred().reject(data.error.type, data.error.message); var prediction = data.score.prediction, probabilities = data.score.probability; return "FA" === prediction || "GA" === prediction ? { prediction: "B or higher", probability: (100 * (probabilities.FA + probabilities.GA + probabilities.B)).toFixed(1) + "%" } : { prediction: prediction, probability: (100 * probabilities[prediction]).toFixed(1) + "%" } }).catch(function() { return null }) }); var isOpenedPromise = $.Deferred(), loadDialogWin = _windowManager.default.openWindow("loadDialog", { promises: [bannersPromise, loadTalkPromise, parseTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise], ores: shouldGetOres, isOpened: isOpenedPromise }); return loadDialogWin.opened.then(isOpenedPromise.resolve), $.when(prefsPromise, loadTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise).then(function(preferences, talkWikitext, banners, subjectPageCheck, oresPredicition) { var result = { success: !0, talkpage: talkPage, subjectPage: subjectPage, talkWikitext: talkWikitext, banners: banners, preferences: preferences, isArticle: subjectIsArticle }; subjectPageCheck && (result = function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, result, {}, subjectPageCheck)), !oresPredicition || !subjectPageCheck || subjectPageCheck.isGA || subjectPageCheck.isFA || subjectPageCheck.isFL || (result.ores = oresPredicition), _windowManager.default.closeWindow("loadDialog", result) }), loadDialogWin.closed.then(function(data) { data && data.success ? setupCompletedPromise.resolve(data) : data && data.error ? setupCompletedPromise.reject(data.error.code, data.error.info) : setupCompletedPromise.resolve(null), cache.clearInvalidItems() }), setupCompletedPromise } exports.default = _default }, { "./Template": 3, "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./getBanners": 20, "./prefs": 21, "./util": 23, "./windowManager": 24 }], 23: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.mostFrequent = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return null; var map = {}, mostFreq = null; return array.forEach(function(item) { map[item] = (map[item] || 0) + 1, (null === mostFreq || map[item] > map[mostFreq]) && (mostFreq = item) }), mostFreq }, exports.uniqueArray = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return []; var seen = {}, unique = []; return array.forEach(function(item) { seen[item] || (unique.push(item), seen[item] = !0) }), unique }, exports.classMask = function(classVal) { if (!classVal) return classVal; switch (classVal.toLowerCase()) { case "gb": case "lb": case "a": case "gba": case "b": case "c": case "na": case "wb": case "al": case "bl": case "cl": return classVal.toUpperCase(); case "destpêkî": case "şitil": case "lîste": case "portal": case "proje": case "draft": case "book": case "future": case "current": case "complete": case "substantial": case "basic": case "incomplete": case "meta": return classVal.slice(0, 1).toUpperCase() + classVal.slice(1).toLowerCase(); case "wêne": case "img": case "file": return "wêne"; case "kategorî": case "cat": case "categ": return "Kategorî"; case "cudakirin": case "disambig": case "disamb": case "dab": return "Cudakirin"; case "beralîkirin": case "redir": case "red": return "Beralîkirin"; case "şablon": case "temp": case "tpl": return "Şablon"; case "bplus": case "b+": return "Bplus"; case "fpo": return "FPo"; default: return classVal } }, exports.importanceMask = function(importance) { return importance ? "na" !== importance.toLowerCase() ? importance.slice(0, 1).toUpperCase() + importance.slice(1).toLowerCase() : "NA" : importance }, exports.normaliseYesNo = exports.filterAndMap = exports.isAfterDate = void 0; exports.isAfterDate = function(dateString) { return new Date(dateString) < new Date }; var yesWords = ["add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y", "1"], noWords = ["decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed", "0"]; exports.normaliseYesNo = function(val) { if (null == val) return val; var trimmedLcVal = val.trim().toLowerCase(); return yesWords.includes(trimmedLcVal) ? "yes" : noWords.includes(trimmedLcVal) ? "no" : trimmedLcVal }; exports.filterAndMap = function(array, filterPredicate, mapTransform) { return array.reduce(function(accumulated, currentVal, currentIndex) { return filterPredicate(currentVal, currentIndex, array) ? [].concat(_toConsumableArray(accumulated), [mapTransform(currentVal, currentIndex, array)]) : accumulated }, []) } }, {}], 24: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _LoadDialog = _interopRequireDefault(require("./Windows/LoadDialog")), _MainWindow = _interopRequireDefault(require("./Windows/MainWindow")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var factory = new OO.Factory; factory.register(_LoadDialog.default), factory.register(_MainWindow.default); var manager = new OO.ui.WindowManager({ factory: factory }); $(document.body).append(manager.$element); var _default = manager; exports.default = _default }, { "./Windows/LoadDialog": 13, "./Windows/MainWindow": 14 }] }, {}, [2]); /* </nowiki> */ sx3qjyb1m3ajj6nzctfb27tflsb9yv4 2068366 2068364 2026-06-29T20:37:10Z Wikihez 39702 2068366 javascript text/javascript /*Ji [[en:User:Evad37/rater]] hatiye kopîkirin // Disable error logging for this script // There is a high volume of errors with the following error: // Error: inheritClass: Origin is not a function (actually undefined) // This can be removed when that has been addressed. mw.loader.using('mediawiki.storage').then(function() { mw.storage.session.set('client-error-opt-out', '1'); }); * Rater: dialog interface to add, remove, or modify WikiProject banners * Author: Evad37 * Licence: MIT / CC-BY 4.0 [https://github.com/evad37/rater/blob/master/LICENSE] * * Built from source code at GitHub repository [https://github.com/evad37/rater]. * All changes should be made in the repository, otherwise they will be lost. * * To update this script from github, you must have a local repository set up. Then * follow the instructions at [https://github.com/evad37/rater/blob/master/README.md] */ /* jshint esversion: 5, laxbreak: true, undef: true, eqnull: true, maxerr: 3000 */ /* globals console, document, window, $, mw, OO, extraJs */ /* <nowiki> */ function calculateProseValue() { const parserOutput = $('.mw-parser-output'); if (parserOutput.length === 0) { return null; } let wordCount = 0; parserOutput.children('p').each(function () { wordCount += this.innerHTML.replace(/(<([^>]+)>)/gi, '').split(/\s+/).filter(word => word).length; }); return wordCount; } ! function r(e, n, t) { function o(i, f) { if (!n[i]) { if (!e[i]) { var c = "function" == typeof require && require; if (!f && c) return c(i, !0); if (u) return u(i, !0); var a = new Error("Cannot find module '" + i + "'"); throw a.code = "MODULE_NOT_FOUND", a } var p = n[i] = { exports: {} }; e[i][0].call(p.exports, function(r) { return o(e[i][1][r] || r) }, p, p.exports, r, e, n, t) } return n[i].exports } for (var u = "function" == typeof require && require, i = 0; i < t.length; i++) o(t[i]); return o }({ 1: [function(require, module, exports) { module.exports = { name: "rater", version: "2.7.2", description: "Wikipedia userscript that helps assess pages for WikiProjects", homepage: "https://github.com/evad37/rater", browser: "index.js", scripts: { test: 'echo "Error: no test specified" && exit 1', "lint:es5": "jshint index.js", "lint:es6": 'eslint index.js "rater-src/**"', "lint:fix": 'eslint index.js "rater-src/**" --fix', lint: "npm run lint:es6 && npm run lint:es5", "build:bundle": "browserify rater-src/App.js --debug -t babelify --outfile dist/rater.js", "build:minify": "uglifyjs dist/rater.js --compress -b ascii_only=true,beautify=false --output dist/rater.min.js", "build:concat": 'concat-cli -f "comment-top.js" dist/rater.min.js "comment-bottom.js" -o dist/rater.min.js', build: "npm run lint && npm run build:bundle && npm run build:minify && npm run build:concat" }, author: { name: "Evad37", url: "https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37" }, repository: { type: "git", url: "https://github.com/evad37/rater.git" }, license: "(MIT OR CC-BY-4.0)", devDependencies: { "@babel/core": "^7.9.0", "@babel/preset-env": "^7.9.0", babelify: "^10.0.0", browserify: "^16.5.0", "concat-cli": "^4.0.0", eslint: "^6.8.0", jshint: "^2.11.0", "uglify-js": "^3.8.0" } } }, {}], 2: [function(require, module, exports) { "use strict"; var stylesheet, showSetupError, _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")), _autostart = _interopRequireDefault(require("./autostart")), _css = _interopRequireDefault(require("./css.js")), _api = require("./api"), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function showMainWindow(data) { data && data.success && (stylesheet ? stylesheet.disabled = !1 : stylesheet = mw.util.addCSS(_css.default), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.add("rater-mainWindow-open"), _windowManager.default.openWindow("main", data).closed.then(function(result) { if (stylesheet && (stylesheet.disabled = !0), document.getElementsByTagName("body")[0].classList.remove("rater-mainWindow-open"), result && result.restart) _windowManager.default.removeWindows(["main"]).then(_setup.default).then(showMainWindow, showSetupError); else if (result && result.success) { var $message = $("<span>").append($("<strong>").text("Nirxandin hat qeydkirin.")); result.upgradedStub && $message.append($("<br>"), $("<span>").text("Hay jê hebe, di gotarê de şablona Şitil heye .")), mw.notify($message, { autoHide: !0, autoHideSeconds: "long", tag: "Rater-saved" }) } })) } showSetupError = function(code, jqxhr) { return OO.ui.alert((0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr), { title: "Rater failed to open" }) }, mw.util.addPortletLink("p-cactions", "#", "Rater", "ca-rater", "Rate quality and importance", "5"), $("#ca-rater").click(function(event) { event.preventDefault(), (0, _setup.default)().then(showMainWindow, showSetupError) }), (0, _autostart.default)().then(showMainWindow) }, { "./api": 15, "./autostart": 16, "./css.js": 19, "./setup": 22, "./windowManager": 24 }], 3: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getWithRedirectTo = exports.parseTemplates = exports.Template = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } var Template = function(wikitext) { this.wikitext = wikitext, this.parameters = [], this.pipeStyle = " |", this.equalsStyle = "=", this.endBracesStyle = "}}" }; (exports.Template = Template).prototype.addParam = function(name, val, wikitext) { this.parameters.push({ name: name, value: val, wikitext: "|" + wikitext }) }, Template.prototype.getParam = function(paramName) { return this.parameters.find(function(p) { return p.name == paramName }) }, Template.prototype.setName = function(name) { this.name = name.trim() }, Template.prototype.getTitle = function() { return mw.Title.newFromText("Şablon:" + this.name) }; exports.parseTemplates = function parseTemplates(wikitext, recursive) { if (!wikitext) return []; for (var startIdx, strReplaceAt = function(string, index, _char) { return string.slice(0, index) + _char + string.slice(index + 1) }, result = [], processTemplateText = function(startIdx, endIdx) { for (var text = wikitext.slice(startIdx, endIdx), template = new Template("{{" + text.replace(/\x01/g, "|") + "}}"); /(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g.test(text);) text = text.replace(/(\[\[[^\]]*?)\|(.*?\]\])/g, "$1\x01$2"); template.pipeStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.match(/[\s\n]*\|[\s\n]*/g)) || " |", template.equalsStyle = (0, _util.mostFrequent)(text.replace(/(=[^|]*)=+/g, "$1").match(/[\s\n]*=[\s\n]*/g)) || "="; var endSpacing = text.match(/[\s\n]*$/); template.endBracesStyle = (endSpacing ? endSpacing[0] : "") + "}}"; var chunks = text.split("|").map(function(chunk) { return chunk.replace(/\x01/g, "|") }); template.setName(chunks[0]); var parameterChunks = chunks.slice(1), unnamedIdx = 1; parameterChunks.forEach(function(chunk) { var pName, pNum, pVal, indexOfEqualTo = chunk.indexOf("="), indexOfOpenBraces = chunk.indexOf("{{"), isWithoutEquals = !chunk.includes("="), hasBracesBeforeEquals = chunk.includes("{{") && indexOfOpenBraces < indexOfEqualTo; if (isWithoutEquals || hasBracesBeforeEquals) { for (; template.getParam(unnamedIdx);) unnamedIdx++; pNum = unnamedIdx, pVal = chunk.trim() } else pName = chunk.slice(0, indexOfEqualTo).trim(), pVal = chunk.slice(indexOfEqualTo + 1).trim(); template.addParam(pName || pNum, pVal, chunk) }), result.push(template) }, n = wikitext.length, numUnclosed = 0, inComment = !1, inNowiki = !1, inParameter = !1, i = 0; i < n; i++) inComment || inNowiki || inParameter ? "|" === wikitext[i] ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^-->/.test(wikitext.slice(i, i + 3)) ? (inComment = !1, i += 2) : /^<\/nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 10)) ? (inNowiki = !1, i += 8) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] && "}" === wikitext[i + 2] && (inParameter = !1, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] && "{" === wikitext[i + 2] && "{" !== wikitext[i + 3] ? (inParameter = !0, i += 2) : "{" === wikitext[i] && "{" === wikitext[i + 1] ? (0 === numUnclosed && (startIdx = i + 2), numUnclosed += 2, i++) : "}" === wikitext[i] && "}" === wikitext[i + 1] ? (2 === numUnclosed && processTemplateText(startIdx, i), numUnclosed -= 2, i++) : "|" === wikitext[i] && 2 < numUnclosed ? wikitext = strReplaceAt(wikitext, i, "\x01") : /^<!--/.test(wikitext.slice(i, i + 4)) ? (inComment = !0, i += 3) : /^<nowiki ?>/.test(wikitext.slice(i, i + 9)) && (inNowiki = !0, i += 7); if (recursive) { var subtemplates = (0, _util.filterAndMap)(result, function(template) { return /\{\{(?:.|\n)*\}\}/.test(template.wikitext.slice(2, -2)) }, function(template) { return parseTemplates(template.wikitext.slice(2, -2), !0) }); return result.concat.apply(result, subtemplates) } return result }; exports.getWithRedirectTo = function(templates) { var templatesArray = Array.isArray(templates) ? templates : [templates]; return 0 === templatesArray.length ? $.Deferred().resolve([]) : _api.default.get({ action: "query", format: "json", titles: (0, _util.filterAndMap)(templatesArray, function(template) { return null !== template.getTitle() }, function(template) { return template.getTitle().getPrefixedText() }), redirects: 1 }).then(function(result) { return result && result.query ? (result.query.redirects && result.query.redirects.forEach(function(redirect) { var i = templatesArray.findIndex(function(template) { var title = template.getTitle(); return title && title.getPrefixedText() === redirect.from }); - 1 !== i && (templatesArray[i].redirectTarget = mw.Title.newFromText(redirect.to)) }), Array.isArray(templates) ? templatesArray : templatesArray[0]) : $.Deferred().reject("Empty response") }) }, Template.prototype.getDataForParam = function(key, paraName) { if (!this.paramData) return null; var para = this.paramAliases[paraName] || paraName; if (this.paramData[para]) { var data = this.paramData[para][key]; return data && data.en && !Array.isArray(data) ? data.en : data } }, Template.prototype.isShellTemplate = function() { var mainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : this.getTitle().getMainText(); return _config.default.shellTemplates.includes(mainText) }, Template.prototype.setParamDataAndSuggestions = function() { var self = this, paramDataSet = $.Deferred(); if (self.paramData) return paramDataSet.resolve(); var prefixedText = self.redirectTarget ? self.redirectTarget.getPrefixedText() : self.getTitle().getPrefixedText(), cachedInfo = cache.read(prefixedText + "-params"); return cachedInfo && cachedInfo.value && cachedInfo.staleDate && null != cachedInfo.value.paramData && null != cachedInfo.value.parameterSuggestions && null != cachedInfo.value.paramAliases && (self.notemplatedata = cachedInfo.value.notemplatedata, self.paramData = cachedInfo.value.paramData, self.parameterSuggestions = cachedInfo.value.parameterSuggestions, self.paramAliases = cachedInfo.value.paramAliases, paramDataSet.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedInfo.staleDate)) || _api.default.get({ action: "templatedata", titles: prefixedText, redirects: 1, includeMissingTitles: 1 }).then(function(response) { return response }, function() { return null }).then(function(result) { var id = result && $.map(result.pages, function(_value, key) { return key }); result && result.pages[id] && !result.pages[id].notemplatedata && result.pages[id].params ? self.paramData = result.pages[id].params : (self.notemplatedata = !0, self.templatedataApiError = !result, self.paramData = _config.default.defaultParameterData), self.paramAliases = {}, $.each(self.paramData, function(paraName, paraData) { if (paraData.aliases && paraData.aliases.length && paraData.aliases.forEach(function(alias) { self.paramAliases[alias] = paraName }), paraData.description && /\[.*'.+?'.*?\]/.test(paraData.description.en)) try { var allowedVals = JSON.parse(paraData.description.en.replace(/^.*\[/, "[").replace(/"/g, '\\"').replace(/'/g, '"').replace(/,\s*]/, "]").replace(/].*$/, "]")); self.paramData[paraName].allowedValues = allowedVals } catch (e) { console.warn("[Rater] Could not parse allowed values in description:\n " + paraData.description.en + "\n Check TemplateData for parameter |" + paraName + "= in " + self.getTitle().getPrefixedText()) } }); var allParamsArray = !self.notemplatedata && result.pages[id].paramOrder || $.map(self.paramData, function(_val, key) { return key }); return self.parameterSuggestions = allParamsArray.filter(function(paramName) { return paramName && "sinif" !== paramName && "muhîmî" !== paramName }).map(function(paramName) { var optionObject = { data: paramName }, label = self.getDataForParam(label, paramName); return label && (optionObject.label = label + " (|" + paramName + "=)"), optionObject }), self.templatedataApiError || cache.write(prefixedText + "-params", { notemplatedata: self.notemplatedata, paramData: self.paramData, parameterSuggestions: self.parameterSuggestions, paramAliases: self.paramAliases }, 1), !0 }).then(paramDataSet.resolve, paramDataSet.reject), paramDataSet }; Template.prototype.addMissingParams = function() { var thisTemplate = this; if (("WikiProject Biography" === this.getTitle().getMainText() || this.redirectTarget && "WikiProject Biography" === this.redirectTarget.getMainText()) && !this.getParam("listas")) { var subjectTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage(); this.parameters.push({ name: "listas", value: function(subjectTitle) { var name = subjectTitle.getMainText().replace(/\s\(.*\)/, ""); if (-1 === name.indexOf(" ")) return name; var generationalSuffix = ""; return / (?:[JS]r.?|[IVX]+)$/.test(name) && (generationalSuffix = name.slice(name.lastIndexOf(" ")), -1 === (name = name.slice(0, name.lastIndexOf(" "))).indexOf(" ")) ? name + generationalSuffix : name.slice(name.lastIndexOf(" ") + 1).replace(/,$/, "") + ", " + name.slice(0, name.lastIndexOf(" ")) + generationalSuffix }(subjectTitle), autofilled: !0 }) } return $.each(thisTemplate.paramData, function(paraName, paraData) { if ((paraData.required || paraData.suggested) && !thisTemplate.getParam(paraName)) { if (paraData.aliases.length) if (thisTemplate.parameters.filter(function(p) { var isAlias = paraData.aliases.includes(p.name), isEmpty = !p.value; return isAlias && !isEmpty }).length) return; thisTemplate.parameters.push({ name: paraName, value: paraData.autovalue || null, autofilled: !0 }) } }), thisTemplate }, Template.prototype.setClassesAndImportances = function() { var _this = this, parsed = $.Deferred(); if (this.isShellTemplate()) return this.classes = _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), parsed.resolve(); if (this.classes && this.importances || this.withoutRatings) return parsed.resolve(); var mainText = this.getTitle().getMainText(), redirectTargetOrMainText = this.redirectTarget ? this.redirectTarget.getMainText() : mainText; if (_config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText]) return this.classes = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].classes, this.importances = _config.default.customBanners[redirectTargetOrMainText].importances, parsed.resolve(); var cachedRatings = cache.read(mainText + "-ratings"); if (cachedRatings && cachedRatings.value && cachedRatings.staleDate && null != cachedRatings.value.classes && null != cachedRatings.value.importances && (this.classes = cachedRatings.value.classes, this.importances = cachedRatings.value.importances, parsed.resolve(), !(0, _util.isAfterDate)(cachedRatings.staleDate))) return parsed; var wikitextToParse = ""; return _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.forEach(function(classname, index) { wikitextToParse += "{{" + mainText + "|sinif=" + classname + "|muhîmî=" + (_config.default.bannerDefaults.extendedImportances[index] || "") + "}}/n" }), _api.default.get({ action: "parse", title: "Talk:Sandbox", text: wikitextToParse, prop: "categorieshtml" }).then(function(result) { var catsHtml = result.parse.categorieshtml["*"], extendedClasses = _config.default.bannerDefaults.extendedClasses.filter(function(cl) { return -1 !== catsHtml.indexOf("sinifa " + cl) }); return _this.classes = [].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes), _toConsumableArray(extendedClasses)), _this.importances = _config.default.bannerDefaults.extendedImportances.filter(function(imp) { return -1 !== catsHtml.indexOf("muhîmiya " + imp) }), cache.write(mainText + "-ratings", { classes: _this.classes, importances: _this.importances }, 1), !0 }) } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 4: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./BannerWidget")), _util = require("../../util"), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _slicedToArray(arr, i) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return arr }(arr) || function(arr, i) { if ("undefined" == typeof Symbol || !(Symbol.iterator in Object(arr))) return; var _arr = [], _n = !0, _d = !1, _e = void 0; try { for (var _s, _i = arr[Symbol.iterator](); !(_n = (_s = _i.next()).done) && (_arr.push(_s.value), !i || _arr.length !== i); _n = !0); } catch (err) { _d = !0, _e = err } finally { try { _n || null == _i.return || _i.return() } finally { if (_d) throw _e } } return _arr }(arr, i) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr, i) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to destructure non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerListWidget(config) { config = config || {}, BannerListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.$element.addClass("rater-bannerListWidget").css({ padding: "20px 10px 16px 10px" }), this.preferences = config.preferences, this.oresClass = config.oresClass, this.changed = !1, this.aggregate({ remove: "bannerRemove" }), this.connect(this, { bannerRemove: "onBannerRemove" }), this.aggregate({ changed: "bannerChanged" }), this.connect(this, { bannerChanged: "setChanged" }), this.aggregate({ biographyBannerChange: "biographyBannerChanged" }), this.connect(this, { biographyBannerChanged: "syncShellTemplateWithBiographyBanner" }), this.aggregate({ updatedSize: "bannerUpdatedSize" }), this.connect(this, { bannerUpdatedSize: "onUpdatedSize" }) } OO.inheritClass(BannerListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(BannerListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), BannerListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerListWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0 }, BannerListWidget.prototype.onBannerRemove = function(banner) { this.removeItems([banner]), this.setChanged() }, BannerListWidget.prototype.syncShellTemplateWithBiographyBanner = function(biographyBanner) { if (biographyBanner = biographyBanner || this.items.find(function(banner) { return "WikiProject Biography" === banner.mainText || "WikiProject Biography" === banner.redirectTargetMainText })) { var bannerShellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.mainText === _config.default.shellTemplates[0] || banner.redirectTargetMainText === _config.default.shellTemplates[0] }); if (bannerShellTemplate) { [{ name: "living", normalise: !0 }, { name: "blpo", normalise: !0 }, { name: "activepol", normalise: !0 }, { name: "listas", normalise: !1 }].forEach(function(paramToSync) { var _map2 = _slicedToArray([biographyBanner, bannerShellTemplate].map(function(banner) { return banner.parameterList.getParameterItems().find(function(parameter) { return parameter.name === paramToSync.name || banner.paramAliases[parameter.name] === paramToSync.name }) }), 2), biographyParam = _map2[0], shellParam = _map2[1]; if (biographyParam) { var paramSyncValue = paramToSync.normalise ? (0, _util.normaliseYesNo)(biographyParam.value) : biographyParam.value; if (biographyParam.delete(), !shellParam && paramSyncValue) { var index = bannerShellTemplate.addParameterLayout.isVisible() ? -1 : bannerShellTemplate.parameterList.items.length - 1; bannerShellTemplate.parameterList.addItems([new _ParameterWidget.default({ name: paramToSync.name, value: paramSyncValue, autofilled: !0 }, bannerShellTemplate.paramData && bannerShellTemplate.paramData[paramToSync.name])], index) } else !biographyParam.autofilled && paramSyncValue && (shellParam.setValue(paramSyncValue), shellParam.setAutofilled()) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.addShellTemplateIfNeeeded = function() { var _this = this; return this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || _BannerWidget.default.newFromTemplateName(_config.default.shellTemplates[0], { withoutRatings: !0 }, { preferences: this.preferences, isArticle: this.pageInfo.isArticle }).then(function(shellBannerWidget) { OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(_this, [shellBannerWidget], 0), _this.autofillClassRatings({ forBannerShell: !0 }), _this.onUpdatedSize() }), this }, BannerListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.items.some(function(banner) { return banner.isShellTemplate }) || this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings(), this.onUpdatedSize()), this }, BannerListWidget.prototype.autofillClassRatings = function(config) { if (config = config || {}, this.preferences.autofillClassFromOthers || this.preferences.autofillClassFromOres || config.forBannerShell) { var uniqueClassRatings = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { if (banner.isShellTemplate || !banner.hasClassRatings) return !1; var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); return classItem && classItem.getData() }, function(banner) { return banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem().getData() })); if (!(1 < uniqueClassRatings.length)) { var autoClass; if (1 === uniqueClassRatings.length && (this.preferences.autofillClassFromOthers || config.forBannerShell)) autoClass = uniqueClassRatings[0]; else { if (0 !== uniqueClassRatings.length || !this.preferences.autofillClassFromOres || !this.oresClass) return; switch (this.oresClass) { case "Şitil": case "Destpêkî": case "C": case "Lîste": autoClass = this.oresClass } } this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate) { var classItem = banner.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && classItem.getData() && !config.forBannerShell || (!config.forBannerShell || banner.isShellTemplate || classItem.getData() !== autoClass ? (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(autoClass), banner.classDropdown.setAutofilled(!0)) : banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(null)) } }) } } }, BannerListWidget.prototype.autofillImportanceRatings = function() { if (this.preferences.autofillImportance && (this.pageInfo && this.pageInfo.isArticle && !this.pageInfo.redirect && !this.pageInfo.isDisambig)) { this.items.forEach(function(banner) { if (banner.hasImportanceRatings) { var importanceItem = banner.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && importanceItem.getData() || (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData("Low"), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!0)) } }) } }, BannerListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.items.forEach(function(banner) { return banner.setPreferences(prefs) }), this.autofillClassRatings(), this.autofillImportanceRatings() }, BannerListWidget.prototype.makeWikitext = function() { var bannersWikitext = (0, _util.filterAndMap)(this.items, function(banner) { return !banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.makeWikitext() }).join("\n"), shellTemplate = this.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); if (!shellTemplate) return bannersWikitext; var shellParam1 = new _ParameterWidget.default({ name: "1", value: "\n" + bannersWikitext + "\n" + (shellTemplate.nonStandardTemplates ? shellTemplate.nonStandardTemplates + "\n" : "") }); shellTemplate.parameterList.addItems([shellParam1]); var shellWikitext = shellTemplate.makeWikitext(); return shellTemplate.parameterList.removeItems([shellParam1]), shellWikitext }; var _default = BannerListWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../util": 23, "./BannerWidget": 5, "./ParameterWidget": 9 }], 5: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _ParameterListWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterListWidget")), _ParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./ParameterWidget")), _DropdownParameterWidget = _interopRequireDefault(require("./DropdownParameterWidget")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _util = require("../../util"), _Template = require("../../Template"), _HorizontalLayoutWidget = _interopRequireDefault(require("./HorizontalLayoutWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../../config")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function BannerWidget(template, config) { var _this = this; if (config = config || {}, BannerWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.preferences = config.preferences, this.paramData = template.paramData, this.paramAliases = template.paramAliases || {}, this.parameterSuggestions = template.parameterSuggestions, this.name = template.name, this.wikitext = template.wikitext, this.pipeStyle = template.pipeStyle, this.equalsStyle = template.equalsStyle, this.endBracesStyle = template.endBracesStyle, this.mainText = template.getTitle().getMainText(), this.redirectTargetMainText = template.redirectTarget && template.redirectTarget.getMainText(), this.isShellTemplate = template.isShellTemplate(), this.changed = template.parameters.some(function(parameter) { return parameter.autofilled }), this.hasClassRatings = template.classes && template.classes.length, this.hasImportanceRatings = template.importances && template.importances.length, this.inactiveProject = template.inactiveProject, this.removeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", label: "Şablonê jê bibe", title: "Remove banner", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.clearButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", label: "Parametreyan paqij bike", title: "Clear parameters", flags: "destructive", $element: $('<div style="width:100%">') }), this.removeButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.clearButton.$element.find("a").css("width", "100%"), this.titleButtonsGroup = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeButton, this.clearButton], $element: $("<span style='width:100%;'>") }), this.mainLabelPopupButton = new OO.ui.PopupButtonWidget({ label: "{{".concat(template.getTitle().getMainText(), "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : ""), $element: $("<span style='display:inline-block;width:48%;margin-right:0;padding-right:8px'>"), $overlay: this.$overlay, indicator: "down", framed: !1, popup: { $content: this.titleButtonsGroup.$element, width: 200, padded: !1, align: "force-right", anchor: !1 } }), this.mainLabelPopupButton.$element.children("a").first().css({ "font-size": "110%" }).find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "white-space": "normal" }), this.isShellTemplate) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "sinif tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var shellClassParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellClassParam && (0, _util.classMask)(shellClassParam.value)) } else if (this.hasClassRatings) { this.classDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Sinif</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "ji kalikê wergire" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: classname, label: classname }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var classParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "sinif" === parameter.name }); this.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classParam && (0, _util.classMask)(classParam.value)) } if (this.hasImportanceRatings) { this.importanceDropdown = new _DropdownParameterWidget.default({ label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">Muhîmî</span>'), menu: { items: [new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: null, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">('.concat(config.isArticle ? "muhîmî tine" : "auto-detect", ")</span>")) })].concat(_toConsumableArray(template.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: importance, label: importance }) }))) }, $overlay: this.$overlay }); var importanceParam = template.parameters.find(function(parameter) { return "muhîmî" === parameter.name }); this.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceParam && (0, _util.importanceMask)(importanceParam.value)) } this.titleLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.mainLabelPopupButton] }), (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.titleLayout.addItems([this.classDropdown]), this.hasImportanceRatings && this.titleLayout.addItems([this.importanceDropdown]); var parameterWidgets = (0, _util.filterAndMap)(template.parameters, function(param) { return _this.isShellTemplate ? "1" == param.name ? (_this.shellParam1Value = param.value, !1) : "sinif" !== param.name : "sinif" !== param.name && "muhîmî" !== param.name }, function(param) { return new _ParameterWidget.default(param, template.paramData[param.name], { $overlay: _this.$overlay }) }); this.parameterList = new _ParameterListWidget.default({ items: parameterWidgets, preferences: this.preferences }), this.addParameterNameInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ suggestions: template.parameterSuggestions, placeholder: "navê parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter = this.getAddParametersInfo(val), validName = _this$getAddParameter.validName, name = _this$getAddParameter.name, value = _this$getAddParameter.value; return !name && !value || validName }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.updateAddParameterNameSuggestions(), this.addParameterValueInput = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "nirxa parametreyê", $element: $("<div style='display:inline-block;width:40%'>"), validate: function(val) { var _this$getAddParameter2 = this.getAddParametersInfo(null, val), validValue = _this$getAddParameter2.validValue, name = _this$getAddParameter2.name, value = _this$getAddParameter2.value; return !name && !value || validValue }.bind(this), allowSuggestionsWhenEmpty: !0, $overlay: this.$overlay }), this.addParameterButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Lê zêde bike", icon: "add", flags: "progressive" }).setDisabled(!0), this.addParameterControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.addParameterNameInput, new OO.ui.LabelWidget({ label: "=" }), this.addParameterValueInput, this.addParameterButton] }), this.addParameterLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.addParameterControls, { label: "Parametre lê zêde bike:", align: "top" }).toggle(!1), this.addParameterLayout.$element.find(".oo-ui-fieldLayout-messages").css({ clear: "both", "padding-top": 0 }), this.$element.addClass("rater-bannerWidget").append(this.titleLayout.$element, this.parameterList.$element, this.addParameterLayout.$element), this.isShellTemplate || this.$element.append($("<hr>")), this.isShellTemplate && this.$element.css({ background: "#eee", "border-radius": "10px", padding: "0 10px 5px", "margin-bottom": "12px", "font-size": "92%" }), this.hasClassRatings && this.classDropdown.connect(this, { change: "onClassChange" }), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.connect(this, { change: "onImportanceChange" }), this.parameterList.connect(this, { change: "onParameterChange", addParametersButtonClick: "showAddParameterInputs", updatedSize: "onUpdatedSize" }), this.addParameterButton.connect(this, { click: "onParameterAdd" }), this.addParameterNameInput.connect(this, { change: "onAddParameterNameChange", enter: "onAddParameterNameEnter", choose: "onAddParameterNameEnter" }), this.addParameterValueInput.connect(this, { change: "onAddParameterValueChange", enter: "onAddParameterValueEnter", choose: "onAddParameterValueEnter" }), this.removeButton.connect(this, { click: "onRemoveButtonClick" }), this.clearButton.connect(this, { click: "onClearButtonClick" }), this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect() } OO.inheritClass(BannerWidget, OO.ui.Widget), BannerWidget.newFromTemplateName = function(templateName, data, config) { var template = new _Template.Template; return template.name = templateName, data && data.withoutRatings && (template.withoutRatings = !0), (0, _Template.getWithRedirectTo)(template).then(function(template) { return $.when(template.setClassesAndImportances(), template.setParamDataAndSuggestions()).then(function() { return template.addMissingParams(), template }) }).then(function(template) { return new BannerWidget(template, config) }) }, BannerWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, BannerWidget.prototype.setChanged = function() { this.changed = !0, this.emit("changed"), "WikiProject Biography" !== this.mainText && "WikiProject Biography" !== this.redirectTargetMainText || this.emit("biographyBannerChange") }, BannerWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.setChanged(), this.updateAddParameterNameSuggestions() }, BannerWidget.prototype.onClassChange = function() { this.setChanged(), this.classChanged = !0; var classItem = this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(); classItem && null == classItem.getData() && this.classDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.onImportanceChange = function() { this.setChanged(), this.importanceChanged = !0; var importanceItem = this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(); importanceItem && null == importanceItem.getData() && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.showAddParameterInputs = function() { this.addParameterLayout.toggle(!0), this.addParameterNameInput.focus(), this.onUpdatedSize() }, BannerWidget.prototype.getAddParametersInfo = function(nameInputVal, valueInputVal) { var name = nameInputVal && nameInputVal.trim() || this.addParameterNameInput.getValue().trim(), paramAlreadyIncluded = "sinif" === name || "muhîmî" === name || "1" === name && this.isShellTemplate || this.parameterList.getParameterItems().some(function(paramWidget) { return paramWidget.name === name }), value = valueInputVal && valueInputVal.trim() || this.addParameterValueInput.getValue().trim(), autovalue = name && this.paramData[name] && this.paramData[name].autovalue || null; return { validName: !(!name || paramAlreadyIncluded), validValue: !(!value && !autovalue), isAutovalue: !(value || !autovalue), isAlreadyIncluded: !(!name || !paramAlreadyIncluded), name: name, value: value, autovalue: autovalue } }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameChange = function() { var _this$getAddParameter3 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter3.validName, validValue = _this$getAddParameter3.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter3.isAutovalue, isAlreadyIncluded = _this$getAddParameter3.isAlreadyIncluded, name = _this$getAddParameter3.name, autovalue = _this$getAddParameter3.autovalue; this.addParameterValueInput.$input.attr("placeholder", autovalue || ""); var allowedValues = this.paramData[name] && this.paramData[name].allowedValues && this.paramData[name].allowedValues.map(function(val) { return { data: val, label: val } }); this.addParameterValueInput.setSuggestions(allowedValues || []), this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []), this.addParameterLayout.setErrors(isAlreadyIncluded ? ["Parameter is already present"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterNameEnter = function() { this.addParameterValueInput.focus() }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueChange = function() { var _this$getAddParameter4 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter4.validName, validValue = _this$getAddParameter4.validValue, isAutovalue = _this$getAddParameter4.isAutovalue; this.addParameterButton.setDisabled(!validName || !validValue), this.addParameterLayout.setNotices(validName && isAutovalue ? ["Parameter value will be autofilled"] : []) }, BannerWidget.prototype.onAddParameterValueEnter = function() { this.onAddParameterValueChange(), this.addParameterButton.isDisabled() || this.onParameterAdd() }, BannerWidget.prototype.onParameterAdd = function() { var _this$getAddParameter5 = this.getAddParametersInfo(), validName = _this$getAddParameter5.validName, validValue = _this$getAddParameter5.validValue, name = _this$getAddParameter5.name, value = _this$getAddParameter5.value, autovalue = _this$getAddParameter5.autovalue; if (validName && validValue) { var newParameter = new _ParameterWidget.default({ name: name, value: value || autovalue }, this.paramData[name], { $overlay: this.$overlay }); this.parameterList.addItems([newParameter]), this.addParameterNameInput.setValue(""), this.addParameterValueInput.setValue(""), this.addParameterNameInput.$input.focus() } }, BannerWidget.prototype.updateAddParameterNameSuggestions = function() { var paramsInUse = {}; this.parameterList.getParameterItems().forEach(function(paramWidget) { return paramsInUse[paramWidget.name] = !0 }), this.addParameterNameInput.setSuggestions(this.parameterSuggestions.filter(function(suggestion) { return !paramsInUse[suggestion.data] })) }, BannerWidget.prototype.onRemoveButtonClick = function() { this.emit("remove") }, BannerWidget.prototype.onClearButtonClick = function() { this.parameterList.clearItems(this.parameterList.getParameterItems()), this.hasClassRatings && this.classDropdown.getMenu().selectItem(), this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().selectItem() }, BannerWidget.prototype.bypassRedirect = function() { this.redirectTargetMainText && (this.bypassedName = this.name, this.mainLabelPopupButton.setLabel("{{".concat(this.redirectTargetMainText, "}}").concat(this.inactiveProject ? " (inactive)" : "")), this.name = this.redirectTargetMainText, this.mainText = this.redirectTargetMainText, this.redirectTargetMainText = null, this.setChanged()) }, BannerWidget.prototype.makeWikitext = function() { if (!this.changed && this.wikitext) return this.wikitext; var pipe = this.pipeStyle, equals = this.equalsStyle, classItem = (this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && this.classDropdown.getMenu().findSelectedItem(), classVal = classItem && classItem.getData(), importanceItem = this.hasImportanceRatings && this.importanceDropdown.getMenu().findSelectedItem(), importanceVal = importanceItem && importanceItem.getData(); return ("{{" + this.name + ((this.hasClassRatings || this.isShellTemplate) && null != classVal ? "".concat(pipe, "sinif").concat(equals).concat(classVal || "") : "") + (this.hasImportanceRatings && null != importanceVal ? "".concat(pipe, "muhîmî").concat(equals).concat(importanceVal || "") : "") + this.parameterList.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipe, equals) }).join("") + this.endBracesStyle).replace(/\n+}}$/, "\n}}") }, BannerWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs, this.preferences.bypassRedirects && this.bypassRedirect(), this.parameterList.setPreferences(prefs) }; var _default = BannerWidget; exports.default = _default }, { "../../Template": 3, "../../config": 18, "../../util": 23, "./DropdownParameterWidget": 6, "./HorizontalLayoutWidget": 7, "./ParameterListWidget": 8, "./ParameterWidget": 9, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 6: [function(require, module, exports) { "use strict"; function DropdownParameterWidget(config) { config = $.extend({ $element: $("<span style='display:inline-block;width:24%'>") }, config || {}), DropdownParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.$element.addClass("rater-dropdownParameterWidget"), this.autofilled = !!config.autofilled, this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;left:unset;'>") }).toggle(this.autofilled), this.$element.find(".oo-ui-indicatorElement-indicator").before(this.autofilledIcon.$element), this.menu.connect(this, { choose: "onDropdownMenuChoose", select: "onDropdownMenuSelect" }) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(DropdownParameterWidget, OO.ui.DropdownWidget), DropdownParameterWidget.prototype.setAutofilled = function(setAutofill) { this.autofilledIcon.toggle(!!setAutofill), this.$element.find(".oo-ui-dropdownWidget-handle").css({ border: setAutofill ? "1px dashed #36c" : "" }), this.autofilled = !!setAutofill }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuChoose = function() { this.setAutofilled(!1), this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.onDropdownMenuSelect = function() { this.emit("change") }, DropdownParameterWidget.prototype.getValue = function() { var selectedItem = this.menu.findSelectedItem(); return selectedItem && selectedItem.getData() }; var _default = DropdownParameterWidget; exports.default = _default }, {}], 7: [function(require, module, exports) { "use strict"; function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function HorizontalLayoutWidget(config) { config = config || {}, HorizontalLayoutWidget.super.call(this, {}), this.layout = new OO.ui.HorizontalLayout(function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, config, { $element: this.$element })) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0, OO.inheritClass(HorizontalLayoutWidget, OO.ui.Widget); var _default = HorizontalLayoutWidget; exports.default = _default }, {}], 8: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; function ParameterListWidget(config) { config = config || {}, ParameterListWidget.parent.call(this, config), OO.ui.mixin.GroupElement.call(this, { $group: this.$element }), this.addItems(config.items), this.$element.addClass("rater-parameterListWidget"), this.preferences = config.preferences; var displayLimit = this.preferences.collapseParamsLowerLimit + 1; if (displayLimit && this.items.length > displayLimit) { for (var hiddenCount = 0, i = displayLimit - 1 - 1; i < this.items.length; i++) this.items[i].autofilled || (this.items[i].toggle(!1), hiddenCount++); 0 < hiddenCount && (this.showMoreParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Show " + hiddenCount + " more " + (1 === hiddenCount ? "parameter" : "parameters"), framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.showMoreParametersButton])) } this.addParametersButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Parametreyê lê zêde bike", icon: "add", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom:0'>") }), this.addItems([this.addParametersButton]), this.aggregate({ delete: "parameterDelete" }), this.connect(this, { parameterDelete: "onParameterDelete" }), this.aggregate({ change: "parameterChange" }), this.connect(this, { parameterChange: "onParameterChange" }), this.aggregate({ updatedSize: "parameterUpdatedSize" }), this.connect(this, { parameterUpdatedSize: "onUpdatedSize" }), this.showMoreParametersButton && this.showMoreParametersButton.connect(this, { click: "onShowMoreParametersButtonClick" }), this.addParametersButton.connect(this, { click: "onAddParametersButtonClick" }) } OO.inheritClass(ParameterListWidget, OO.ui.Widget), OO.mixinClass(ParameterListWidget, OO.ui.mixin.GroupElement), ParameterListWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterListWidget.prototype.addItems = function(items, index) { return 0 === items.length || (OO.ui.mixin.GroupElement.prototype.addItems.call(this, items, index), this.onUpdatedSize()), this }, ParameterListWidget.prototype.onParameterDelete = function(parameter) { this.removeItems([parameter]), this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.onParameterChange = function() { this.emit("change") }, ParameterListWidget.prototype.getParameterItems = function() { return this.items.filter(function(item) { return "ParameterWidget" === item.constructor.name }) }, ParameterListWidget.prototype.onShowMoreParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.showMoreParametersButton]), this.items.forEach(function(parameterWidget) { return parameterWidget.toggle(!0) }), this.onUpdatedSize() }, ParameterListWidget.prototype.onAddParametersButtonClick = function() { this.removeItems([this.addParametersButton]), this.emit("addParametersButtonClick") }, ParameterListWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.getParameterItems().map(function(parameter) { return parameter.makeWikitext(pipeStyle, equalsStyle) }).join("") }, ParameterListWidget.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = prefs; var params = this.getParameterItems(); if (!(params.length <= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { var hiddenParams = params.filter(function(param) { return !param.isVisible() }), visibleParamsCount = params.length - hiddenParams.length; if (!(0 === hiddenParams || visibleParamsCount >= this.preferences.collapseParamsLowerLimit)) { for (var numToUnhide = Math.min(this.preferences.collapseParamsLowerLimit - visibleParamsCount, hiddenParams.length), i = 0; i < numToUnhide; i++) hiddenParams[i].toggle(!0); var stillHiddenCount = hiddenParams.length - numToUnhide; 0 == stillHiddenCount ? this.removeItems([this.showMoreParametersButton]) : this.showMoreParametersButton.setLabel("Show " + stillHiddenCount + " more " + (1 == stillHiddenCount ? "paramter" : "paramters")) } } }; var _default = ParameterListWidget; exports.default = _default }, {}], 9: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _util = require("../../util"), _HorizontalLayoutWidget = (obj = require("./HorizontalLayoutWidget")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function ParameterWidget(parameter, paramData, config) { switch (config = config || {}, ParameterWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.name = parameter.name, this.value = parameter.value, this.autofilled = parameter.autofilled, this.isInvalid = null == parameter.value, this.paramData = paramData || {}, this.allowedValues = this.paramData.allowedValues || [], this.isRequired = this.paramData.required, this.isSuggested = this.paramData.suggested, this.allowedValues.length) { case 1: this.allowedValues[1] = null; case 2: var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(parameter.value || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(parameter.value ? (0, _util.normaliseYesNo)(parameter.value) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; this.checkbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget({ selected: isIndeterminate ? void 0 : isFirstAllowedVal, indeterminate: isIndeterminate || void 0, $element: $("<label style='margin:0 0 0 5px'>") }) } this.input = new OO.ui.ComboBoxInputWidget({ value: this.value, options: (0, _util.filterAndMap)(this.allowedValues, function(val) { return null !== val }, function(val) { return { data: val, label: val } }), $element: $("<div style='margin-bottom:0;'>"), $overlay: this.$overlay }), this.input.$element.find("input").css({ "padding-top": 0, "padding-bottom": "2px", height: "24px" }), this.input.$element.find("span.oo-ui-labelElement-label").css({ "line-height": "normal" }), this.input.$element.find("a.oo-ui-buttonElement-button").css({ "padding-top": 0, height: "24px", "min-height": "0" }), this.confirmButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "check", label: "Done", framed: !1, flags: "progressive", $element: $("<span style='margin-right:0'>") }), this.cancelButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "undo", label: "Cancel", framed: !1 }), this.deleteButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: this.isRequired ? "restore" : "trash", label: this.isRequired ? "Required parameter" : "Delete", framed: !1, flags: "destructive", disabled: this.isRequired }), this.editButtonControls = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.confirmButton, this.cancelButton, this.deleteButton], $element: $("<span style='font-size:92%'>") }), this.editButtonControls.$element.find("a span:first-child").css({ "min-width": "unset", width: "16px", "margin-right": 0 }), this.editLayoutControls = new _HorizontalLayoutWidget.default({ items: [this.input, this.editButtonControls] }), this.editLayout = new OO.ui.FieldLayout(this.editLayoutControls, { label: this.name + " =", align: "top", help: this.paramData.description && this.paramData.description.en || !1, helpInline: !0 }).toggle(), this.editLayout.$element.find("label.oo-ui-inline-help").css({ margin: "-10px 0 5px 10px" }), this.invalidIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "block", title: "Invalid parameter: no value specified!", flags: "destructive", $element: $("<span style='margin: 0 5px 0 -5px; min-width: 16px; width: 16px;'>") }).toggle(this.isInvalid), this.fullLabel = new OO.ui.LabelWidget({ label: this.name + (this.value ? " = " + this.value : " "), $element: $("<label style='margin: 0;'>") }), this.autofilledIcon = new OO.ui.IconWidget({ icon: "robot", title: "Autofilled by Rater", flags: "progressive", $element: $("<span style='margin: 0 -5px 0 5px;min-width: 16px;width: 16px;'>") }).toggle(this.autofilled), this.editButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "edit", framed: !1, $element: $("<span style='margin-bottom: 0;'>") }), this.editButton.$element.find("a").css({ "border-radius": "0 10px 10px 0", "margin-left": "5px" }), this.editButton.$element.find("a span").first().css({ "min-width": "unset", width: "16px" }), this.readLayout = new OO.ui.HorizontalLayout({ items: [this.invalidIcon, this.fullLabel, this.autofilledIcon, this.editButton], $element: $("<span style='margin:0;width:unset;'>") }), this.checkbox && this.readLayout.addItems([this.checkbox], 2), this.$element = $("<div>").addClass("rater-parameterWidget").css({ width: "unset", display: "inline-block", border: this.autofilled ? "1px dashed #36c" : "1px solid #ddd", "border-radius": "10px", "padding-left": "10px", margin: "0 8px 8px 0", background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }).append(this.readLayout.$element, this.editLayout.$element), this.editButton.connect(this, { click: "onEditClick" }), this.confirmButton.connect(this, { click: "onConfirmClick" }), this.cancelButton.connect(this, { click: "onCancelClick" }), this.deleteButton.connect(this, { click: "onDeleteClick" }), this.checkbox && this.checkbox.connect(this, { change: "onCheckboxChange" }) } OO.inheritClass(ParameterWidget, OO.ui.Widget), ParameterWidget.prototype.onUpdatedSize = function() { this.emit("updatedSize") }, ParameterWidget.prototype.onEditClick = function() { this.readLayout.toggle(!1), this.editLayout.toggle(!0), this.$element.css({ background: "#fffe" }), this.input.focus(), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onConfirmClick = function() { this.setValue(this.input.getValue()), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onCancelClick = function() { this.input.setValue(this.value), this.readLayout.toggle(!0), this.editLayout.toggle(!1), this.onUpdatedSize() }, ParameterWidget.prototype.onDeleteClick = function() { this.delete() }, ParameterWidget.prototype.onCheckboxChange = function(isSelected, isIndeterminate) { isIndeterminate || (isSelected ? this.setValue(this.allowedValues[0]) : this.setValue(this.allowedValues[1])) }, ParameterWidget.prototype.delete = function() { this.emit("delete") }, ParameterWidget.prototype.setValue = function(val) { if (this.autofilled = !1, this.autofilledIcon.toggle(!1), this.$element.css({ border: "1px solid #ddd" }), this.value = val, this.input.setValue(this.value), this.isInvalid = null == this.value, this.invalidIcon.toggle(this.isInvalid), this.$element.css({ background: this.isInvalid ? "#fddd" : "#fffe" }), this.fullLabel.setLabel(this.name + (this.value ? " = " + this.value : "")), this.checkbox) { var isFirstAllowedVal = 0 === this.allowedValues.indexOf(val) || 0 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf((0, _util.normaliseYesNo)(val)), isSecondAllowedVal = 1 === this.allowedValues.indexOf(val || null) || 1 === this.allowedValues.map(_util.normaliseYesNo).indexOf(val ? (0, _util.normaliseYesNo)(val) : null), isIndeterminate = !isFirstAllowedVal && !isSecondAllowedVal; if (this.checkbox.setIndeterminate(isIndeterminate, !0), !isIndeterminate) { var isSelected = isFirstAllowedVal; this.checkbox.setSelected(isSelected, !0) } } this.emit("change") }, ParameterWidget.prototype.setAutofilled = function() { this.autofilled = !0, this.autofilledIcon.toggle(!0), this.$element.css({ border: "1px dashed #36c" }) }, ParameterWidget.prototype.makeWikitext = function(pipeStyle, equalsStyle) { return this.isInvalid ? "" : pipeStyle + this.name + equalsStyle + (this.value || "") }, ParameterWidget.prototype.focusInput = function() { return this.input.focus() }; var _default = ParameterWidget; exports.default = _default }, { "../../util": 23, "./HorizontalLayoutWidget": 7 }], 10: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("../../config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function PrefsFormWidget(config) { for (var prefName in config = config || {}, PrefsFormWidget.super.call(this, config), this.$element.addClass("rater-prefsFormWidget"), this.layout = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preferences", $element: this.$element }), this.preferences = { autostart: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart Rater" }, autostartRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autostart on redirects" }, autostartNamespaces: { input: new mw.widgets.NamespacesMultiselectWidget, label: "Autostart in these namespaces" }, bypassRedirects: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Bypass redirects to banners" }, autofillClassFromOthers: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class from other banners" }, autofillClassFromOres: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill class based on ORES prediction" }, autofillImportance: { input: new OO.ui.ToggleSwitchWidget, label: "Autofill low importance" }, collapseParamsLowerLimit: { input: new OO.ui.NumberInputWidget({ min: 1 }), label: "Minimum number of parameters to show uncollapsed" }, watchlist: { input: new OO.ui.ButtonSelectWidget({ items: [new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "preferences", label: "Default", title: "Uses the same setting as if you manually edited the page, as per Special:Preferences" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "watch", label: "Always", title: "Always add pages Rater edits to your watchlist" }), new OO.ui.ButtonOptionWidget({ data: "nochange", label: "Never", title: "Never add pages Rater edit to your watchlist" })] }).selectItemByData("preferences"), label: "Add edited pages to watchlist" }, resetCache: { input: new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Reset cache", title: "Remove cached data, including list of WikiProjects and template parameters", flags: ["destructive"] }) } }, this.preferences) this.layout.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.preferences[prefName].input, { label: this.preferences[prefName].label, align: "right" })]); this.preferences.resetCache.input.connect(this, { click: "onResetCacheClick" }) } OO.inheritClass(PrefsFormWidget, OO.ui.Widget), PrefsFormWidget.prototype.setPrefValues = function(prefs) { var _this = this, _loop = function(prefName) { var value = prefs[prefName], input = _this.preferences[prefName] && _this.preferences[prefName].input; switch (input && input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": input.selectItemByData(value); break; case "OoUiNumberInputWidget": case "OoUiToggleSwitchWidget": input.setValue(value); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": input.clearItems(), value.forEach(function(ns) { return input.addTag(ns.toString(), 0 === ns ? "(Main)" : _config.default.mw.wgFormattedNamespaces[ns]) }) } }; for (var prefName in prefs) _loop(prefName) }, PrefsFormWidget.prototype.getPrefs = function() { var prefs = {}; for (var prefName in this.preferences) { var input = this.preferences[prefName].input, value = void 0; switch (input.constructor.name) { case "OoUiButtonSelectWidget": value = input.findSelectedItem().getData(); break; case "OoUiToggleSwitchWidget": value = input.getValue(); break; case "OoUiNumberInputWidget": value = Number(input.getValue()); break; case "MwWidgetsNamespacesMultiselectWidget": value = input.getValue().map(Number) } prefs[prefName] = value } return prefs }, PrefsFormWidget.prototype.onResetCacheClick = function() { var _this2 = this; OO.ui.confirm("After reseting cache, Rater will close and restart. Any changes made will be discarded.").then(function(confirmed) { confirmed && _this2.emit("resetCache") }) }; var _default = PrefsFormWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18 }], 11: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var SuggestionLookupTextInputWidget = function(config) { OO.ui.TextInputWidget.call(this, config), OO.ui.mixin.LookupElement.call(this, config), this.suggestions = Array.isArray(config.suggestions) ? config.suggestions : [], this.$element.addClass("rater-suggestionLookupTextInputWidget") }; OO.inheritClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.TextInputWidget), OO.mixinClass(SuggestionLookupTextInputWidget, OO.ui.mixin.LookupElement), SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions = function(suggestions) { Array.isArray(suggestions) ? this.suggestions = suggestions : null != suggestions && console.warn("[Rater] SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.setSuggestions called with a non-array value:", suggestions) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupRequest = function() { return $.Deferred().resolve(new RegExp("\\b" + mw.util.escapeRegExp(this.getValue()), "i")).promise({ abort: function() {} }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupCacheDataFromResponse = function(response) { return response || [] }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.getLookupMenuOptionsFromData = function(pattern) { return this.suggestions.filter(function(suggestionItem) { return pattern.test(suggestionItem.label) || !suggestionItem.label && pattern.test(suggestionItem.data) }).map(function(optionItem) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: optionItem.data, label: optionItem.label || optionItem.data }) }) }, SuggestionLookupTextInputWidget.prototype.onLookupMenuChoose = function(item) { var itemData = item.getData(); itemData && itemData.name && item.setData(itemData.name), this.$input.blur(), OO.ui.mixin.LookupElement.prototype.onLookupMenuChoose.call(this, item), this.emit("choose", itemData) }; var _default = SuggestionLookupTextInputWidget; exports.default = _default }, {}], 12: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("../../config")), _SuggestionLookupTextInputWidget = _interopRequireDefault(require("./SuggestionLookupTextInputWidget")), _getBanners = require("../../getBanners"); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function TopBarWidget(config) { var _this = this; config = $.extend({ expanded: !1, framed: !1, padded: !1 }, config || {}), TopBarWidget.super.call(this, config), this.$overlay = config.$overlay, this.searchBox = new _SuggestionLookupTextInputWidget.default({ placeholder: "Wîkîprojeyekê lê zêde bike...", $element: $("<div style='display:inline-block; margin:0 -1px; width:calc(100% - 55px);'>"), $overlay: this.$overlay }), (0, _getBanners.getBannerNames)().then(function(banners) { return [].concat(_toConsumableArray(banners.withRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.withoutRatings.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wrappers.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [template wrapper]", data: { name: bannerName, wrapper: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.notWPBM.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", ""), data: { name: bannerName } } })), _toConsumableArray(banners.inactive.map(function(bannerName) { return { label: bannerName.replace("Wîkîproje ", "") + " [inactive]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } })), _toConsumableArray(banners.wir.map(function(bannerName) { return { label: bannerName + " [Women In Red meetup/initiative]", data: { name: bannerName, withoutRatings: !0 } } }))) }).then(function(bannerOptions) { return _this.searchBox.setSuggestions(bannerOptions) }), this.addBannerButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "add", title: "Add", flags: "progressive", $element: $("<span style='float:right;margin: 0;transform: translateX(-12px);'>") }); var $searchContainer = $("<div style='display:inline-block; flex-shrink:1; flex-grow:100; min-width:250px; width:50%;'>").append(this.searchBox.$element, this.addBannerButton.$element); this.setAllDropDown = new OO.ui.DropdownWidget({ icon: "tag", label: "Li hemûyan zêde bike...", invisibleLabel: !0, menu: { items: [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Sinif" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(sinif tine)</span>') })].concat(_toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.classes.map(function(classname) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { class: classname }, label: classname }) })), [new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({ label: "Muhîmî" }), new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: null }, label: new OO.ui.HtmlSnippet('<span style="color:#777">(muhîmî tine)</span>') })], _toConsumableArray(_config.default.bannerDefaults.importances.map(function(importance) { return new OO.ui.MenuOptionWidget({ data: { importance: importance }, label: importance }) }))) }, $element: $("<span style=\"width:auto;display:inline-block;float:left;margin:0\" title='Set all...'>"), $overlay: this.$overlay }), this.removeAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "trash", title: "Hemû jê bibe", flags: "destructive" }), this.clearAllButton = new OO.ui.ButtonWidget({ icon: "cancel", title: "Hemû paqij bike", flags: "destructive" }), this.menuButtons = new OO.ui.ButtonGroupWidget({ items: [this.removeAllButton, this.clearAllButton], $element: $("<span style='flex:1 0 auto;'>") }), this.menuButtons.$element.prepend(this.setAllDropDown.$element), this.$element.addClass("rater-topBarWidget").css({ position: "fixed", width: "100%", background: "#ccc", display: "flex", "flex-wrap": "wrap", "justify-content": "space-around", margin: "-2px 0 0 0" }).append($searchContainer, this.menuButtons.$element), this.searchBox.connect(this, { enter: "onSearchSelect", choose: "onSearchSelect" }), this.addBannerButton.connect(this, { click: "onSearchSelect" }), this.setAllDropDown.getMenu().connect(this, { choose: "onRatingChoose" }), this.removeAllButton.connect(this, { click: "onRemoveAllClick" }), this.clearAllButton.connect(this, { click: "onClearAllClick" }) } OO.inheritClass(TopBarWidget, OO.ui.PanelLayout), TopBarWidget.prototype.onSearchSelect = function(data) { this.emit("searchSelect", data) }, TopBarWidget.prototype.onRatingChoose = function(item) { var data = item.getData(); !data.class && null !== data.class || this.emit("setClasses", data.class), !data.importance && null !== data.importance || this.emit("setImportances", data.importance) }, TopBarWidget.prototype.onRemoveAllClick = function() { this.emit("removeAll") }, TopBarWidget.prototype.onClearAllClick = function() { this.emit("clearAll") }, TopBarWidget.prototype.setDisabled = function(disable) { [this.searchBox, this.addBannerButton, this.setAllDropDown, this.removeAllButton, this.clearAllButton].forEach(function(widget) { return widget.setDisabled(disable) }) }; var _default = TopBarWidget; exports.default = _default }, { "../../config": 18, "../../getBanners": 20, "./SuggestionLookupTextInputWidget": 11 }], 13: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _api = require("../api"); function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function LoadDialog(config) { LoadDialog.super.call(this, config) } OO.inheritClass(LoadDialog, OO.ui.Dialog), LoadDialog.static.name = "loadDialog", LoadDialog.static.title = "Loading Rater...", LoadDialog.prototype.initialize = function() { var _this$content$$elemen; LoadDialog.super.prototype.initialize.call(this), this.content = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1 }), this.progressBar = new OO.ui.ProgressBarWidget({ progress: 1 }), this.setuptasks = [new OO.ui.LabelWidget({ label: "Tercîhên te yên Raterê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên wîkîprojeyan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Wîkînivîsa gotûbêjê tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Şablonên gotûbêjê tên kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Daneyên parametreyan yên şablonan tê barkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Rûpel tê kontrolkirin...", $element: $('<p style="display:block">') }), new OO.ui.LabelWidget({ label: "Retrieving quality prediction...", $element: $('<p style="display:block">') }).toggle()], this.closeButton = new OO.ui.ButtonWidget({ label: "Bigre" }).toggle(), this.setupPromises = [], (_this$content$$elemen = this.content.$element).append.apply(_this$content$$elemen, [this.progressBar.$element, new OO.ui.LabelWidget({ label: "Dest pê dibe:", $element: $('<strong style="display:block">') }).$element].concat(_toConsumableArray(this.setuptasks.map(function(widget) { return widget.$element })), [this.closeButton.$element])), this.$body.append(this.content.$element), this.closeButton.connect(this, { click: "onCloseButtonClick" }) }, LoadDialog.prototype.onCloseButtonClick = function() { this.close() }, LoadDialog.prototype.getBodyHeight = function() { return this.content.$element.outerHeight(!0) }, LoadDialog.prototype.incrementProgress = function(amount, maximum) { var priorProgress = this.progressBar.getProgress(), incrementedProgress = Math.min(maximum || 100, priorProgress + amount); this.progressBar.setProgress(incrementedProgress) }, LoadDialog.prototype.addTaskPromiseHandlers = function(taskPromises) { var _this = this; taskPromises.forEach(function(promise, index) { promise.then(function() { return function(index) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Çêbû!"); for (var incrementPerStep = 100 / _this.setuptasks.length / 10, step = 0; step < 10; step++) window.setTimeout(_this.incrementProgress.bind(_this), 400 * step / 10, incrementPerStep) }(index) }, function(code, info) { return function(index, code, info) { var widget = _this.setuptasks[index]; widget.setLabel(widget.getLabel() + " Têk çû. " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, info)), _this.closeButton.toggle(!0), _this.updateSize() }(index, code, info) }) }) }, LoadDialog.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, LoadDialog.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { var showOresTask = !!data.ores; _this2.setuptasks[6].toggle(showOresTask); var taskPromises = data.ores ? data.promises : data.promises.slice(0, -1); data.isOpened.then(function() { return _this2.addTaskPromiseHandlers(taskPromises) }) }, this) }, LoadDialog.prototype.getHoldProcess = function(data) { return (data = data || {}).success ? LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data).next(800) : LoadDialog.super.prototype.getHoldProcess.call(this, data) }, LoadDialog.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this3 = this; return LoadDialog.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this3.setuptasks.forEach(function(setuptask) { var currentLabel = setuptask.getLabel(); setuptask.setLabel(currentLabel.slice(0, currentLabel.indexOf("...") + 3)) }) }, this) }; var _default = LoadDialog; exports.default = _default }, { "../api": 15 }], 14: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _BannerWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerWidget")), _BannerListWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/BannerListWidget")), _config = _interopRequireDefault(require("../config")), _api = _interopRequireWildcard(require("../api")), _PrefsFormWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/PrefsFormWidget")), _prefs = require("../prefs"), _Template = require("../Template"), _TopBarWidget = _interopRequireDefault(require("./Components/TopBarWidget")), _util = require("../util"), cache = _interopRequireWildcard(require("../cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function MainWindow(config) { MainWindow.super.call(this, config) } OO.inheritClass(MainWindow, OO.ui.ProcessDialog), MainWindow.static.name = "main", MainWindow.static.title = $("<span>").css({ "font-weight": "normal" }).append($("<a>").css({ "font-weight": "bold" }).attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("Rater"), " (", $("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("Bikarhêner:Wikihez/rater.js"), target: "_blank" }).text("talk"), ") ", $("<span>").css({ "font-size": "90%" }).text("v" + _config.default.script.version)), MainWindow.static.size = "large", MainWindow.static.actions = [{ label: "X", title: "Close (and discard any changes)", flags: "primary", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "showPrefs", flags: "safe", icon: "settings", title: "Preferences", modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "save", accessKey: "s", label: new OO.ui.HtmlSnippet("<span style='padding:0 1em;'>Qeyd bike</span>"), flags: ["primary", "progressive"], modes: ["edit", "diff", "preview"] }, { action: "preview", accessKey: "p", label: "Pêşdîtinê nîşan bide", modes: ["edit", "diff"] }, { action: "changes", accessKey: "v", label: "Guhartinan nîşan bide", modes: ["edit", "preview"] }, { action: "back", label: "Vegere", modes: ["diff", "preview"] }, { action: "savePrefs", label: "Rojane bike", flags: ["primary", "progressive"], modes: "prefs" }, { action: "closePrefs", label: "Betal bike", flags: "safe", modes: "prefs" }], MainWindow.prototype.initialize = function() { MainWindow.super.prototype.initialize.call(this), this.preferences = _config.default.defaultPrefs, this.topBar = new _TopBarWidget.default({ $overlay: this.$overlay }), this.$head.css({ height: "73px" }).append(this.topBar.$element), this.oresLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 50%; text-align: center;'>"), label: $("<span>").append($("<a>").attr({ href: mw.util.getUrl("mw:ORES"), target: "_blank" }).append($("<img>").css({ "vertical-align": "text-bottom;" }).attr({ src: "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg/40px-Objective_Revision_Evaluation_Service_logo.svg.png", title: "Texmîna makîneyê ji ORESê", alt: "ORES logo", width: "20px", height: "20px" })), " ", $("<span class='oresPrediction'>")) }).toggle(!1), this.pagetypeLabel = new OO.ui.LabelWidget({ $element: $("<span style='float:right; padding: 10px; max-width: 33.33%; text-align: center;'>") }).toggle(!1), this.$foot.prepend(this.oresLabel.$element, this.pagetypeLabel.$element), this.bannerList = new _BannerListWidget.default({ preferences: this.preferences }), this.editLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !1, expanded: !1, $content: this.bannerList.$element }), this.prefsForm = new _PrefsFormWidget.default, this.prefsLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.prefsForm.$element }), this.parsedContentContainer = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: "Preview" }), this.parsedContentWidget = new OO.ui.LabelWidget({ label: "", $element: $("<div>") }), this.parsedContentContainer.addItems([new OO.ui.FieldLayout(this.parsedContentWidget, { align: "top" })]), this.parsedContentLayout = new OO.ui.PanelLayout({ padded: !0, expanded: !1, $content: this.parsedContentContainer.$element }), this.contentArea = new OO.ui.StackLayout({ items: [this.editLayout, this.prefsLayout, this.parsedContentLayout], padded: !1, expanded: !1 }), this.$body.css({ top: "73px" }).append(this.contentArea.$element), this.topBar.connect(this, { searchSelect: "onSearchSelect", setClasses: "onSetClasses", setImportances: "onSetImportances", removeAll: "onRemoveAll", clearAll: "onClearAll" }), this.bannerList.connect(this, { updatedSize: "onBannerListUpdateSize" }), this.$body.attr("tabindex", "999").parent().attr("tabindex", "999").keydown(function(event) { var scrollAmount; switch (event.which) { case 33: scrollAmount = this.$body.scrollTop() - .9 * this.$body.height(); break; case 34: scrollAmount = this.$body.scrollTop() + .9 * this.$body.height(); break; default: return } this.$body.scrollTop(scrollAmount), event.preventDefault() }.bind(this)), this.prefsForm.connect(this, { resetCache: "onResetCache" }) }, MainWindow.prototype.onBannerListUpdateSize = function() { var scrollAmount = this.$body.scrollTop(); this.updateSize(), this.$body.scrollTop(scrollAmount) }, MainWindow.prototype.makeDraggable = function() { var $frameEl = this.$element.find(".oo-ui-window-frame"), $handleEl = this.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").css({ cursor: "move" }), position = { x: 0, y: 0 }, constrain = function(val, minVal, maxVal) { return val < minVal ? minVal : maxVal < val ? maxVal : val }, pointerdown = !1, dragFrom = {}, pointer = "PointerEvent" in window ? "pointer" : "mouse"; $handleEl.on(pointer + "enter.raterMainWin", function() { return $frameEl.css("will-change", "transform") }), $handleEl.on(pointer + "leave.raterMainWin", function() { pointerdown || $frameEl.css("will-change", "") }), $handleEl.on(pointer + "down.raterMainWin", function(event) { pointerdown = !0, dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY }), $("body").on(pointer + "move.raterMainWin", function(event) { if (pointerdown && null != dragFrom.x && null !== dragFrom.y) { var val, limit, dx = event.clientX - dragFrom.x, dy = event.clientY - dragFrom.y; dragFrom.x = event.clientX, dragFrom.y = event.clientY, position.x = (val = position.x + dx, limit = window.innerWidth / 2 + $frameEl.outerWidth() / 2 - 100, constrain(val, -1 * limit, limit)), position.y = function(val) { var minLimit = -1 * (window.innerHeight - $frameEl.outerHeight()) / 2, maxLimit = (document.documentElement || document).scrollHeight - window.innerHeight / 2; return constrain(val, minLimit, maxLimit) }(position.y + dy), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) } }), $("body").on(pointer + "up.raterMainWin", function() { pointerdown = !1, delete dragFrom.x, delete dragFrom.y, position.x = Math.round(position.x), position.y = Math.round(position.y), $frameEl.css("transform", "translate(".concat(position.x, "px, ").concat(position.y, "px)")) }) }, MainWindow.prototype.getBodyHeight = function() { var currentlayout = this.contentArea.getCurrentItem(), layoutHeight = currentlayout && currentlayout.$element.outerHeight(!0), contentHeight = currentlayout && currentlayout.$element.children(":first-child").outerHeight(!0); return Math.max(200, layoutHeight, contentHeight) }, MainWindow.prototype.getSetupProcess = function(data) { var _this = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getSetupProcess.call(this, data).next(function() { _this.makeDraggable(), _this.setPreferences(data.preferences), _this.prefsForm.setPrefValues(data.preferences), _this.subjectPage = data.subjectPage, _this.pageInfo = { redirect: data.redirectTarget, isDisambig: data.disambig, hasStubtag: data.stubtag, isArticle: data.isArticle }, _this.actions.setMode("edit"), _this.bannerList.oresClass = data.isArticle && data.isList ? "List" : data.ores && data.ores.prediction, _this.bannerList.pageInfo = _this.pageInfo, _this.bannerList.addItems(data.banners.map(function(bannerTemplate) { return new _BannerWidget.default(bannerTemplate, { preferences: _this.preferences, $overlay: _this.$overlay, isArticle: _this.pageInfo.isArticle }) })); var shellTemplateBanner = _this.bannerList.items.find(function(banner) { console.log(banner) return banner.isShellTemplate }); shellTemplateBanner && shellTemplateBanner.shellParam1Value && (shellTemplateBanner.nonStandardTemplates = _this.bannerList.items.reduce(function(bannersList, curBanner) { return bannersList.replace(curBanner.wikitext, "") }, shellTemplateBanner.shellParam1Value).trim().replace(/\n+/g, "\n")), _this.bannerList.addShellTemplateIfNeeeded().syncShellTemplateWithBiographyBanner(), _this.pageInfo.redirect ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela beralîkirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isDisambig ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela cudakirinê").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isGA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara baş").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFA ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Gotara bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isFL ? _this.pagetypeLabel.setLabel("Lîsteya bijartî").toggle(!0) : _this.pageInfo.isArticle && data.isList ? _this.pagetypeLabel.setLabel("List article").toggle(!0) : data.ores ? (_this.oresClass = data.ores.prediction, _this.oresLabel.toggle(!0).$element.find(".oresPrediction").append("Texmîn: ", $("<strong>").text(data.ores.prediction), "&nbsp;(" + data.ores.probability + ")")) : _this.pageInfo.isArticle ? _this.pagetypeLabel.setLabel(`${calculateProseValue()} kelîme`).toggle(!0) : _this.pagetypeLabel.setLabel("Rûpela " + _this.subjectPage.getNamespacePrefix().slice(0, -1)).toggle(!0), _this.talkWikitext = data.talkWikitext, _this.existingBannerNames = data.banners.map(function(bannerTemplate) { return bannerTemplate.name }), _this.talkpage = data.talkpage, _this.updateSize() }, this) }, MainWindow.prototype.getReadyProcess = function(data) { var _this2 = this; return data = data || {}, MainWindow.super.prototype.getReadyProcess.call(this, data).next(function() { return _this2.topBar.searchBox.focus() }) }, MainWindow.prototype.getActionProcess = function(action) { var _this3 = this; if ("showPrefs" === action) this.actions.setMode("prefs"), this.contentArea.setItem(this.prefsLayout), this.topBar.setDisabled(!0), this.updateSize(); else { if ("savePrefs" === action) { var updatedPrefs = this.prefsForm.getPrefs(); return (new OO.ui.Process).next((0, _prefs.setPrefs)(updatedPrefs).then(function() { _this3.setPreferences(updatedPrefs), _this3.actions.setMode("edit"), _this3.contentArea.setItem(_this3.editLayout), _this3.topBar.setDisabled(!1), _this3.updateSize() }, function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save preferences."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })) } if ("clearCache" === action) return (new OO.ui.Process).next(function() { cache.clearAllItems(), _this3.close({ restart: !0 }) }); if ("closePrefs" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.prefsForm.setPrefValues(this.preferences), this.updateSize(); else { if ("save" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.editWithRetry(this.talkpage.getPrefixedText(), { rvsection: 0 }, function(revision) { return { section: 0, text: _this3.transformTalkWikitext(revision.content), summary: _this3.makeEditSummary(), watchlist: _this3.preferences.watchlist } }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not save your changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })).next(function() { return _this3.close({ success: !0, upgradedStub: _this3.pageInfo.hasStubtag && _this3.isRatedAndNotStub() }) }); if ("preview" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "parse", contentmodel: "wikitext", text: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext) + "\n<hr>\n'''Kurteya guhartinê:''' " + this.makeEditSummary(), title: this.talkpage.getPrefixedText(), pst: 1 }).then(function(result) { if (!(result && result.parse && result.parse.text && result.parse.text["*"])) return $.Deferred().reject("Empty result"); var previewHtmlSnippet = new OO.ui.HtmlSnippet(result.parse.text["*"]); _this3.parsedContentWidget.setLabel(previewHtmlSnippet), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Preview:"), _this3.actions.setMode("preview"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("changes" === action) return (new OO.ui.Process).next(_api.default.post({ action: "compare", format: "json", fromtext: this.talkWikitext, fromcontentmodel: "wikitext", totext: this.transformTalkWikitext(this.talkWikitext), tocontentmodel: "wikitext", prop: "diff" }).then(function(result) { if (!result || !result.compare || !result.compare["*"]) return $.Deferred().reject("Empty result"); var $diff = $("<table>").addClass("diff").css("width", "100%").append($("<tr>").append($("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("Latest revision"), $("<th>").attr({ colspan: "2", scope: "col" }).css("width", "50%").text("New text")), result.compare["*"], $("<tfoot>").append($("<tr>").append($("<td colspan='4'>").append($("<strong>").text("Edit summary: "), _this3.makeEditSummary())))); _this3.parsedContentWidget.setLabel($diff), _this3.parsedContentContainer.setLabel("Changes:"), _this3.actions.setMode("diff"), _this3.contentArea.setItem(_this3.parsedContentLayout), _this3.topBar.setDisabled(!0), _this3.updateSize() }).catch(function(code, err) { return $.Deferred().reject(new OO.ui.Error($("<div>").append($("<strong style='display:block;'>").text("Could not show changes."), $("<span style='color:#777'>").text((0, _api.makeErrorMsg)(code, err))))) })); if ("back" === action) this.actions.setMode("edit"), this.contentArea.setItem(this.editLayout), this.topBar.setDisabled(!1), this.updateSize(); else if (!action && this.bannerList.changed) return (new OO.ui.Process).next(OO.ui.confirm("Guhartin dê werin betalkirin.", { title: "Raterê bigire?" }).then(function(confirmed) { return confirmed ? _this3.close() : null })) } } return MainWindow.super.prototype.getActionProcess.call(this, action) }, MainWindow.prototype.getTeardownProcess = function(data) { var _this4 = this; return MainWindow.super.prototype.getTeardownProcess.call(this, data).first(function() { _this4.bannerList.clearItems(), _this4.topBar.searchBox.setValue(""), _this4.contentArea.setItem(_this4.editLayout), _this4.topBar.setDisabled(!1), _this4.oresLabel.toggle(!1).$element.find(".oresPrediction").empty(), _this4.pagetypeLabel.toggle(!1).setLabel(""), _this4.$element.find(".oo-ui-window-frame").css("transform", ""), _this4.$element.find(".oo-ui-processDialog-location").off(".raterMainWin"), $("body").off(".raterMainWin") }) }, MainWindow.prototype.setPreferences = function(prefs) { this.preferences = $.extend({}, _config.default.defaultPrefs, prefs), this.bannerList.setPreferences(this.preferences) }, MainWindow.prototype.onResetCache = function() { this.executeAction("clearCache") }, MainWindow.prototype.onSearchSelect = function(data) { var _this5 = this; this.topBar.searchBox.pushPending(); var name = this.topBar.searchBox.getValue().trim(); if (name) { var confirmText; if (this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.mainText === name || banner.redirectTargetMainText === name })) return this.topBar.searchBox.popPending(), OO.ui.alert("There is already a {{" + name + "}} banner").then(this.searchBox.focus()); /^^[Ww](?:P|îkî[Pp]roje)/.test(name) ? "WikiProject Disambiguation" === name && 0 !== $("#ca-talk.new").length && 0 === this.bannerList.items.length && (confirmText = "New talk pages shouldn't be created if they will only contain the {{WikiProject Disambiguation}} banner. Continue?") : confirmText = new OO.ui.HtmlSnippet("{{" + mw.html.escape(name) + "}} is not a recognised WikiProject banner.<br/>Do you want to continue?"), $.when(!confirmText || OO.ui.confirm(confirmText)).then(function(confirmed) { if (confirmed) return _BannerWidget.default.newFromTemplateName(name, data, { preferences: _this5.preferences, $overlay: _this5.$overlay, isArticle: _this5.pageInfo.isArticle }).then(function(banner) { _this5.bannerList.addItems([banner]), banner.setChanged(), _this5.updateSize() }) }).then(function() { return _this5.topBar.searchBox.setValue("").focus().popPending() }) } else this.topBar.searchBox.popPending().focus() }, MainWindow.prototype.onSetClasses = function(classVal) { var shellTemplate = this.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.isShellTemplate }); shellTemplate && (shellTemplate.classDropdown.getMenu().selectItemByData(classVal), shellTemplate.classDropdown.setAutofilled(!1)), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasClassRatings && !banner.isShellTemplate && (banner.classDropdown.getMenu().selectItemByData(shellTemplate ? null : classVal), banner.classDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onSetImportances = function(importanceVal) { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { banner.hasImportanceRatings && (banner.importanceDropdown.getMenu().selectItemByData(importanceVal), banner.importanceDropdown.setAutofilled(!1)) }) }, MainWindow.prototype.onRemoveAll = function() { this.bannerList.clearItems() }, MainWindow.prototype.onClearAll = function() { this.bannerList.items.forEach(function(banner) { return banner.onClearButtonClick() }) }, MainWindow.prototype.transformTalkWikitext = function(talkWikitext) { var _this6 = this, bannersWikitext = this.bannerList.makeWikitext(); if (!talkWikitext) return bannersWikitext.trim(); var talkTemplates = (0, _Template.parseTemplates)(talkWikitext, !0); talkTemplates.forEach(function(template) { _this6.existingBannerNames.includes(template.name) && (talkWikitext = talkWikitext.replace(template.wikitext, "\x01")) }); var talkWikitextSections = (talkWikitext = (talkWikitext = talkWikitext.replace("\x01", "\x02")).replace(/(?:\s|\n)*\x01(?:\s|\n)*/g, "")).split("\x02").map(function(t) { return t.trim() }); if (2 === talkWikitextSections.length) return (talkWikitextSections[0] + "\n" + bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitextSections[1]).trim(); var tempStr = talkWikitext; return talkTemplates.forEach(function(template) { tempStr = tempStr.replace(template.wikitext, "") }), /^#BERALÎKIRIN/i.test(talkWikitext) || !tempStr.trim() ? talkWikitext.trim() + "\n" + bannersWikitext.trim() : bannersWikitext.trim() + "\n" + talkWikitext.trim() }, MainWindow.prototype.isRatedAndNotStub = function() { return 0 < this.bannerList.items.filter(function(banner) { return banner.hasClassRatings && banner.classDropdown.getValue() && "Şitil" !== banner.classDropdown.getValue() }).length }, MainWindow.prototype.makeEditSummary = function() { var _this7 = this, removedBanners = [], editedBanners = [], newBanners = [], shortName = function(name) { return name.replace("Wîkîproje ", "").replace("Subst:", "") }, allClasses = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasClassRatings || banner.isShellTemplate }, function(banner) { return banner.classDropdown.getValue() })), overallClass = 1 === allClasses.length && allClasses[0], allImportances = (0, _util.uniqueArray)((0, _util.filterAndMap)(this.bannerList.items, function(banner) { return banner.hasImportanceRatings }, function(banner) { return banner.importanceDropdown.getValue() })), overallImportance = 1 === allImportances.length && allImportances[0], someClassesChanged = !1, someImportancesChanged = !1; this.existingBannerNames.forEach(function(name) { _this7.bannerList.items.find(function(banner) { return banner.name === name || banner.bypassedName === name }) || removedBanners.push("\u2212" + shortName(name)) }), this.bannerList.items.forEach(function(banner) { console.log(banner) var isNew = !banner.wikitext; if (isNew || banner.changed) { var newClass = banner.hasClassRatings && (isNew || banner.classChanged) && banner.classDropdown.getValue(); newClass && (someClassesChanged = !0), overallClass && (newClass = null); var newImportance = banner.hasImportanceRatings && (isNew || banner.importanceChanged) && banner.importanceDropdown.getValue(); newImportance && (someImportancesChanged = !0), overallImportance && (newImportance = null); var rating = newClass && newImportance ? newClass + "/" + newImportance : newClass || newImportance || ""; rating = rating && " (" + rating + ")", isNew ? newBanners.push("+" + shortName(banner.name) + rating) : editedBanners.push(shortName(banner.name) + rating) } }); var overallRating = someClassesChanged && overallClass && someImportancesChanged && overallImportance ? overallClass + "/" + overallImportance : someClassesChanged && overallClass || someImportancesChanged && overallImportance || ""; return "Nirxandin".concat(overallRating = overallRating && " (" + overallRating + ")", ": ").concat([].concat(editedBanners, newBanners, removedBanners).join(", ")).concat(_config.default.script.advert) }; var _default = MainWindow; exports.default = _default }, { "../Template": 3, "../api": 15, "../cache": 17, "../config": 18, "../prefs": 21, "../util": 23, "./Components/BannerListWidget": 4, "./Components/BannerWidget": 5, "./Components/PrefsFormWidget": 10, "./Components/TopBarWidget": 12 }], 15: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.makeErrorMsg = exports.default = void 0; var obj, _config = (obj = require("./config")) && obj.__esModule ? obj : { default: obj }; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } var API = new mw.Api({ ajax: { headers: { "Api-User-Agent": "Rater/" + _config.default.script.version + " ( https://en.wikipedia.org/wiki/User:Evad37/Rater )" } } }); API.getORES = function(revisionID) { // This returns a "failed" state immediately to bypass the ORES 404 error return $.Deferred().reject("ORES disabled").promise(); }, // <--- THIS COMMA IS CRITICAL API.getRaw = function(page) { return $.get("https:" + _config.default.mw.wgServer + mw.util.getUrl(page, { action: "raw" })).then(function(data) { return data || $.Deferred().reject("ok-but-empty") }) }; var getPage = function(title, params) { return API.get($.extend({ action: "query", format: "json", curtimestamp: 1, titles: title, prop: "revisions|info", rvprop: "content|timestamp", rvslots: "main" }, params)).then(function(response) { var page = Object.values(response.query.pages)[0], starttime = response.curtimestamp; return $.Deferred().resolve(page, starttime) }) }, processPage = function(page, starttime, transform) { var basetimestamp = page.revisions && page.revisions[0].timestamp, simplifiedPage = { pageid: page.pageid, missing: "" === page.missing, redirect: "" === page.redirect, categories: page.categories, ns: page.ns, title: page.title, content: page.revisions && page.revisions[0].slots.main["*"] }; return $.when(transform(simplifiedPage)).then(function(editParams) { return $.extend({ action: "edit", title: page.title, assert: "user", basetimestamp: basetimestamp, starttimestamp: starttime }, editParams) }) }; API.editWithRetry = function(title, getParams, transform) { return getPage(title, getParams).then(function(page, starttime) { return processPage(page, starttime, transform) }, function() { return getPage(title, getParams).then(processPage, transform) }).then(function(editParams) { return API.postWithToken("csrf", editParams).catch(function(errorCode) { return "editconflict" === errorCode ? API.editWithRetry(title, getParams, transform) : API.postWithToken("csrf", editParams) }) }) }; exports.makeErrorMsg = function(first, second) { var code, xhr, message; if ("object" === _typeof(first) && "string" == typeof second) { var errorObj = first.responseJSON && first.responseJSON.error; errorObj ? (code = errorObj.code, message = errorObj.message) : xhr = first } else if ("string" == typeof first && "object" === _typeof(second)) { second.error ? (code = errorObj.code, message = errorObj.info) : "ok-but-empty" === first ? (code = null, message = "Got an empty response from the server") : xhr = second && second.xhr } return code && message ? "API error ".concat(code, ": ").concat(message) : message ? "API error: ".concat(message) : xhr ? "HTTP error ".concat(xhr.status) : "string" == typeof first && "error" !== first && "string" == typeof second && "error" !== second ? "Error ".concat(first, ": ").concat(second) : "string" == typeof first && "error" !== first ? "Error: ".concat(first) : "Unknown API error" }; var _default = API; exports.default = _default }, { "./config": 18 }], 16: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _prefs = require("./prefs"), _api = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./api")), _setup = _interopRequireDefault(require("./setup")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function _default() { return (0, _prefs.getPrefs)().then(function(prefs) { if (prefs.autostart && ((prefs.autostartRedirects || !window.location.search.includes("redirect=no")) && !/(action|diff|oldid)/.test(window.location.search) && "Destpêk" !== mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getSubjectPage().getPrefixedText() && (!prefs.autostartNamespaces || !prefs.autostartNamespaces.length || prefs.autostartNamespaces.includes(_config.default.mw.wgNamespaceNumber)))) { if ($("#ca-talk.new").length) return (0, _setup.default)(); var talkTitle = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName).getTalkPage(); return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "templates", titles: talkTitle.getPrefixedText(), tlnamespace: "10", tllimit: "500", indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids, templates = result.query.pages[id].templates; return templates && templates.some(function(template) { return /(Wîkîproje|WPBanner)/.test(template.title) }) ? void 0 : (0, _setup.default)() }, function(code, jqxhr) { return console.warn(""), $.Deferred().reject() }) } }) } exports.default = _default }, { "./api": 15, "./config": 18, "./prefs": 21, "./setup": 22 }], 17: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.clearAllItems = exports.clearInvalidItems = exports.clearItemIfInvalid = exports.read = exports.write = void 0; var _util = require("./util"); exports.write = function(key, val, staleDays, expiryDays) { try { var staleDuration = 864e5 * (staleDays || 1), expiryDuration = 864e5 * (expiryDays || 30), stringVal = JSON.stringify({ value: val, staleDate: new Date(Date.now() + staleDuration).toISOString(), expiryDate: new Date(Date.now() + expiryDuration).toISOString() }); localStorage.setItem("Rater-" + key, stringVal) } catch (e) {} }; var read = function(key) { var val; try { var stringVal = localStorage.getItem("Rater-" + key); "" !== stringVal && (val = JSON.parse(stringVal)) } catch (e) { console.log("[Rater] error reading " + key + " from localStorage cache:"), console.log("\t" + e.name + " message: " + e.message + (e.at ? " at: " + e.at : "") + (e.text ? " text: " + e.text : "")) } return val || null }; exports.read = read; var isRaterKey = function(key) { return key && 0 === key.indexOf("Rater-") }, clearItemIfInvalid = function(key) { if (isRaterKey(key)) { var item = read(key.replace("Rater-", "")); (!item || !item.expiryDate || (0, _util.isAfterDate)(item.expiryDate)) && localStorage.removeItem(key) } }; exports.clearItemIfInvalid = clearItemIfInvalid; exports.clearInvalidItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) setTimeout(clearItemIfInvalid, 100, localStorage.key(i)) }; exports.clearAllItems = function() { for (var i = localStorage.length; 0 <= i; i--) { var key = localStorage.key(i); isRaterKey(key) && localStorage.removeItem(key) } } }, { "./util": 23 }], 18: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var version = require("../package.json").version, _default = { script: { advert: " ([[WP:RATER#".concat(version, "|Rater]])"), version: version }, defaultPrefs: { autostart: !1, autostartRedirects: !1, autostartNamespaces: [0], minForShell: 1, bypassRedirects: !0, autofillClassFromOthers: !0, autofillClassFromOres: !0, autofillImportance: !0, collapseParamsLowerLimit: 6, watchlist: "preferences" }, mw: mw.config.get(["skin", "wgPageName", "wgNamespaceNumber", "wgUserName", "wgFormattedNamespaces", "wgMonthNames", "wgRevisionId", "wgScriptPath", "wgServer", "wgCategories", "wgIsMainPage"]), bannerDefaults: { classes: ["Şitil", "Destpêkî", "C", "B", "GBA", "A", "GB", "LB", "Lîste"], importances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm"], extendedClasses: ["Kategorî", "Draft", "Wêne", "WB", "Portal", "Proje", "Şablon", "Bplus", "Future", "Current", "Cudakirin", "NA", "Beralîkirin", "Book"], extendedImportances: ["Herî zêde", "Zêde", "Navîn", "Kêm", "Herî kêm", "NA"] }, customBanners: { "WikiProject Military history": { classes: ["FA", "FL", "A", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "AL", "BL", "CL", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect", "Book"], importances: [] }, "WikiProject Portals": { classes: ["FPo", "Complete", "Substantial", "Basic", "Incomplete", "Meta", "List", "Category", "Draft", "File", "Project", "Template", "Disambig", "NA", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "Bottom", "NA"] }, "WikiProject Video games": { classes: ["FA", "FL", "FM", "GA", "B", "C", "Start", "Stub", "List", "Category", "Draft", "File", "Portal", "Project", "Template", "Disambig", "Redirect"], importances: ["Top", "High", "Mid", "Low", "NA"] } }, shellTemplates: ["Kalika wîkîprojeyê","Kalika Wîkîprojeyê", "WikiProject banner shell", "WikiProject Banners", "WPB", "WPBS", "Wikiprojectbannershell", "WikiProject Banner Shell", "Wpb", "WPBannerShell", "Wpbs", "Wikiprojectbanners", "WP Banner Shell", "WP banner shell", "Bannershell", "Wikiproject banner shell", "WikiProject Banners Shell", "WikiProjectBanner Shell", "WikiProjectBannerShell", "WikiProject BannerShell", "WikiprojectBannerShell", "WikiProject banner shell/redirect", "WikiProject Shell", "Banner shell", "Scope shell", "Project shell", "WikiProject banner"], defaultParameterData: { auto: { label: { en: "Auto-rated" }, description: { en: "Automatically rated by a bot. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, listas: { label: { en: "List as" }, description: { en: "Sortkey for talk page" } }, small: { label: { en: "Small?" }, description: { en: "Display a small version. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, attention: { label: { en: "Attention required?" }, description: { en: "Immediate attention required. Allowed values: ['yes']." }, autovalue: "yes" }, "needs-image": { label: { en: "Needs image?" }, description: { en: "Request that an image or photograph of the subject be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 }, "needs-infobox": { label: { en: "Needs infobox?" }, description: { en: "Request that an infobox be added to the article. Allowed values: ['yes']." }, aliases: ["needs-photo"], autovalue: "yes", suggested: !0 } } }; exports.default = _default }, { "../package.json": 1 }], 19: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; exports.default = "table.diff, td.diff-otitle, td.diff-ntitle { table-layout: auto !important;; }\ntd.diff-otitle, td.diff-ntitle { text-align: center; }\ntd.diff-marker { text-align: right; font-weight: bold; font-size: 1.25em; }\ntd.diff-lineno { font-weight: bold; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline, td.diff-context { font-size: 88%; vertical-align: top; white-space: -moz-pre-wrap; white-space: pre-wrap; }\ntd.diff-addedline, td.diff-deletedline { border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; }\ntd.diff-addedline { border-color: #a3d3ff; }\ntd.diff-deletedline { border-color: #ffe49c; }\ntd.diff-context { background: #f3f3f3; color: #333333; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-color: #e6e6e6; border-radius: 0.33em; }\n.diffchange { font-weight: bold; text-decoration: none; }\ntable.diff {\n border: none;\n width: 98%; border-spacing: 4px;\n table-layout: fixed; /* Ensures that colums are of equal width */\n}\ntd.diff-addedline .diffchange, td.diff-deletedline .diffchange { border-radius: 0.33em; padding: 0.25em 0; }\ntd.diff-addedline .diffchange {\tbackground: #d8ecff; }\ntd.diff-deletedline .diffchange { background: #feeec8; }\ntable.diff td {\tpadding: 0.33em 0.66em; }\ntable.diff col.diff-marker { width: 2%; }\ntable.diff col.diff-content { width: 48%; }\ntable.diff td div {\n /* Force-wrap very long lines such as URLs or page-widening char strings. */\n word-wrap: break-word;\n /* As fallback (FF<3.5, Opera <10.5), scrollbars will be added for very wide cells\n instead of text overflowing or widening */\n overflow: auto;\n}html body.rater-mainWindow-open {\n\tposition: unset;\n\toverflow: unset;\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open .oo-ui-windowManager-modal > .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active {\n position: static;\n padding: 0;\n}html body.rater-mainWindow-open .oo-ui-dialog.oo-ui-window-active > div {\n z-index: 110;\n transition: all 0.25s ease-out 0s, transform 0s !important\n}\nhtml body.rater-mainWindow-open #mw-teleport-target {\n top: 0;\n bottom: 0;\n left: 0;\n right:0;\n}\n" }, {}], 20: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.getBannerNames = void 0; var _api = _interopRequireWildcard(require("./api")), _util = require("./util"), cache = _interopRequireWildcard(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireWildcard(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } return newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj), newObj } var cacheBanners = function(banners) { cache.write("banners", banners, 2, 60) }, getListOfBannersFromApi = function() { var finishedPromise = $.Deferred(), querySkeleton = { action: "query", format: "json", list: "categorymembers", cmprop: "title", cmnamespace: "10", cmlimit: "500" }, categories = [{ title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bi nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "withoutRatings", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", title: "Category:WikiProject banner wrapper templates", abbreviation: "wrappers", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:WikiProject banner templates not based on WPBannerMeta", abbreviation: "notWPBM", banners: [], processed: $.Deferred() }, { // title: "Category:Inactive WikiProject banners", title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", abbreviation: "inactive", banners: [], processed: $.Deferred() }, { title: "Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan yên bê nirxandina kalîteyê", // title: "Category:Wrapper templates for WikiProject Women in Red", abbreviation: "wir", banners: [], processed: $.Deferred() }], processQuery = function(result, catIndex) { if (result.query && result.query.categorymembers) { var resultTitles = result.query.categorymembers.map(function(info) { return info.title.slice(7) }); Array.prototype.push.apply(categories[catIndex].banners, resultTitles), result.continue ? doApiQuery($.extend(categories[catIndex].query, result.continue), catIndex) : categories[catIndex].processed.resolve() } else finishedPromise.reject() }, doApiQuery = function(q, catIndex) { _api.default.get(q).done(function(result) { processQuery(result, catIndex) }).fail(function(code, jqxhr) { console.warn("[Rater] " + (0, _api.makeErrorMsg)(code, jqxhr, "Could not retrieve pages from [[:" + q.cmtitle + "]]")), finishedPromise.reject() }) }; return categories.forEach(function(cat, index, arr) { cat.query = $.extend({ cmtitle: cat.title }, querySkeleton), $.when(arr[index - 1] && arr[index - 1].processed || !0).then(function() { doApiQuery(cat.query, index) }) }), categories[categories.length - 1].processed.then(function() { var banners = {}; categories.forEach(function(catObject) { banners[catObject.abbreviation] = catObject.banners }), finishedPromise.resolve(banners) }), finishedPromise }; exports.getBannerNames = function() { return ((cachedBanners = cache.read("banners")) && cachedBanners.value && cachedBanners.staleDate ? ((0, _util.isAfterDate)(cachedBanners.staleDate) && getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.Deferred().resolve(cachedBanners.value)) : $.Deferred().reject()).then(function(banners) { return banners.withRatings && banners.withoutRatings && banners.wrappers && banners.notWPBM && banners.inactive && banners.wir ? banners : (getListOfBannersFromApi().then(cacheBanners), $.extend({ withRatings: [], withoutRatings: [], wrappers: [], notWPBM: [], inactive: [], wir: [] }, banners)) }).catch(function() { var bannersPromise = getListOfBannersFromApi(); return bannersPromise.then(cacheBanners), bannersPromise }); var cachedBanners } }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./util": 23 }], 21: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.setPrefs = exports.getPrefs = exports.default = void 0; var _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _util = require("./util"), _config = _interopRequireDefault(require("./config")), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var prefsPage = "User:".concat(mw.config.get("wgUserName"), "/raterPrefs.json"), writePrefsToCache = function(prefs) { return cache.write("prefs", prefs, 1 / 24 / 60 * 1, 1 / 24 / 60 * 1) }, getPrefs = function() { return ((cachedPrefs = cache.read("prefs")) && cachedPrefs.value && cachedPrefs.staleDate && !(0, _util.isAfterDate)(cachedPrefs.staleDate) ? $.Deferred().resolve(cachedPrefs.value) : $.Deferred().reject()).then(function(prefs) { return $.Deferred().resolve(prefs) }, function() { return _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: prefsPage, rvprop: "content", rvslots: "main" }).then(function(response) { var prefs, page = response.query.pages[Object.keys(response.query.pages)[0]]; if (!page.pageid || "" === page.missing) return _config.default.defaultPrefs; try { prefs = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main["*"]) } catch (e) { return $.Deferred().reject("JSON-parsing-error", e) } return writePrefsToCache(prefs), prefs }) }); var cachedPrefs }, setPrefs = function(updatedPrefs) { return _api.default.editWithRetry(prefsPage, null, function() { return { text: JSON.stringify(updatedPrefs), summary: "Saving Rater preferences " + _config.default.script.advert } }).then(function() { return writePrefsToCache(updatedPrefs) }) }, _default = { get: exports.getPrefs = getPrefs, set: exports.setPrefs = setPrefs }; exports.default = _default }, { "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./util": 23 }], 22: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _typeof(obj) { return (_typeof = "function" == typeof Symbol && "symbol" == typeof Symbol.iterator ? function(obj) { return typeof obj } : function(obj) { return obj && "function" == typeof Symbol && obj.constructor === Symbol && obj !== Symbol.prototype ? "symbol" : typeof obj })(obj) } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _config = _interopRequireDefault(require("./config")), _api = _interopRequireDefault(require("./api")), _Template = require("./Template"), _getBanners = require("./getBanners"), cache = function(obj) { if (obj && obj.__esModule) return obj; if (null === obj || "object" !== _typeof(obj) && "function" != typeof obj) return { default: obj }; var cache = _getRequireWildcardCache(); if (cache && cache.has(obj)) return cache.get(obj); var newObj = {}, hasPropertyDescriptor = Object.defineProperty && Object.getOwnPropertyDescriptor; for (var key in obj) if (Object.prototype.hasOwnProperty.call(obj, key)) { var desc = hasPropertyDescriptor ? Object.getOwnPropertyDescriptor(obj, key) : null; desc && (desc.get || desc.set) ? Object.defineProperty(newObj, key, desc) : newObj[key] = obj[key] } newObj.default = obj, cache && cache.set(obj, newObj); return newObj }(require("./cache")), _windowManager = _interopRequireDefault(require("./windowManager")), _prefs = require("./prefs"), _util = require("./util"); function _getRequireWildcardCache() { if ("function" != typeof WeakMap) return null; var cache = new WeakMap; return _getRequireWildcardCache = function() { return cache }, cache } function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } function ownKeys(object, enumerableOnly) { var keys = Object.keys(object); if (Object.getOwnPropertySymbols) { var symbols = Object.getOwnPropertySymbols(object); enumerableOnly && (symbols = symbols.filter(function(sym) { return Object.getOwnPropertyDescriptor(object, sym).enumerable })), keys.push.apply(keys, symbols) } return keys } function _defineProperty(obj, key, value) { return key in obj ? Object.defineProperty(obj, key, { value: value, enumerable: !0, configurable: !0, writable: !0 }) : obj[key] = value, obj } function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } function _default(clickEvent) { clickEvent && clickEvent.preventDefault(); var setupCompletedPromise = $.Deferred(), currentPage = mw.Title.newFromText(_config.default.mw.wgPageName), talkPage = currentPage && currentPage.getTalkPage(), subjectPage = currentPage && currentPage.getSubjectPage(), subjectIsArticle = _config.default.mw.wgNamespaceNumber <= 1, prefsPromise = (0, _prefs.getPrefs)(), bannersPromise = (0, _getBanners.getBannerNames)(), loadTalkPromise = _api.default.get({ action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvsection: "0", titles: talkPage.getPrefixedText(), indexpageids: 1 }).then(function(result) { var id = result.query.pageids; return id < 0 ? "" : result.query.pages[id].revisions[0]["*"] }), parseTalkPromise = loadTalkPromise.then(function(wikitext) { return (0, _Template.parseTemplates)(wikitext, !0) }).then(function(templates) { return templates.filter(function(template) { return null !== template.getTitle() }) }).then(function(templates) { return (0, _Template.getWithRedirectTo)(templates) }).then(function(templates) { return bannersPromise.then(function(allBanners) { return (0, _util.filterAndMap)(templates, function(template) { if (template.isShellTemplate()) return !0; var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.withRatings.includes(mainText) || allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wrappers.includes(mainText) || allBanners.notWPBM.includes(mainText) || allBanners.inactive.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText) }, function(template) { var mainText = template.redirectTarget ? template.redirectTarget.getMainText() : template.getTitle().getMainText(); return allBanners.wrappers.includes(mainText) && (template.redirectTarget = mw.Title.newFromText("Şablon:Subst:" + mainText)), (allBanners.withoutRatings.includes(mainText) || allBanners.wir.includes(mainText)) && (template.withoutRatings = !0), allBanners.inactive.includes(mainText) && (template.inactiveProject = !0), template }) }) }), templateDetailsPromise = parseTalkPromise.then(function(templates) { return $.when.apply(null, [].concat(_toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.isShellTemplate() ? null : template.setClassesAndImportances() })), _toConsumableArray(templates.map(function(template) { return template.setParamDataAndSuggestions() })))).then(function() { return templates.forEach(function(template) { return template.addMissingParams() }), templates }) }), subjectPageCheckPromise = _api.default.get({ action: "query", format: "json", formatversion: "2", prop: "categories", titles: subjectPage.getPrefixedText(), redirects: 1, clcategories: ["Kategorî:Rûpelên cudakirinê", "Kategorî:Hemû şitil", "Category:Good articles", "Category:Featured articles", "Category:Featured lists"] }).then(function(response) { if (!response || !response.query || !response.query.pages) return null; var redirectTarget = response.query.redirects && response.query.redirects[0].to || !1; if (redirectTarget || !subjectIsArticle) return { redirectTarget: redirectTarget }; var page = response.query.pages[0], hasCategory = function(category) { return page.categories && page.categories.find(function(cat) { return cat.title === "Kategorî:" + category }) }; return { redirectTarget: redirectTarget, disambig: hasCategory("Rûpelên cudakirinê"), stubtag: hasCategory("Hemû şitil"), isGA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GBA"), isFA: hasCategory("Gotarên bi sinifa GB"), isFL: hasCategory("Gotarên bi sinifa LB"), isList: !hasCategory("Gotarên bi sinifa LB") && /^Lîste/.test(subjectPage.getPrefixedText()) } }).catch(function() { return null }), shouldGetOres = subjectIsArticle; if (shouldGetOres) var oresPromise = (currentPage.isTalkPage() ? _api.default.get({ action: "query", format: "json", prop: "revisions", titles: subjectPage.getPrefixedText(), rvprop: "ids", indexpageids: 1 }).then(function(result) { if (result.query.redirects) return !1; var id = result.query.pageids, page = result.query.pages[id]; return "" !== page.missing && (id < 0 ? $.Deferred().reject() : page.revisions[0].revid) }) : $.Deferred().resolve(_config.default.mw.wgRevisionId)).then(function(latestRevId) { return !!latestRevId && _api.default.getORES(latestRevId).then(function(result) { var data = result.enwiki.scores[latestRevId].articlequality; if (data.error) return $.Deferred().reject(data.error.type, data.error.message); var prediction = data.score.prediction, probabilities = data.score.probability; return "FA" === prediction || "GA" === prediction ? { prediction: "B or higher", probability: (100 * (probabilities.FA + probabilities.GA + probabilities.B)).toFixed(1) + "%" } : { prediction: prediction, probability: (100 * probabilities[prediction]).toFixed(1) + "%" } }).catch(function() { return null }) }); var isOpenedPromise = $.Deferred(), loadDialogWin = _windowManager.default.openWindow("loadDialog", { promises: [bannersPromise, loadTalkPromise, parseTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise], ores: shouldGetOres, isOpened: isOpenedPromise }); return loadDialogWin.opened.then(isOpenedPromise.resolve), $.when(prefsPromise, loadTalkPromise, templateDetailsPromise, subjectPageCheckPromise, shouldGetOres && oresPromise).then(function(preferences, talkWikitext, banners, subjectPageCheck, oresPredicition) { var result = { success: !0, talkpage: talkPage, subjectPage: subjectPage, talkWikitext: talkWikitext, banners: banners, preferences: preferences, isArticle: subjectIsArticle }; subjectPageCheck && (result = function(target) { for (var i = 1; i < arguments.length; i++) { var source = null != arguments[i] ? arguments[i] : {}; i % 2 ? ownKeys(Object(source), !0).forEach(function(key) { _defineProperty(target, key, source[key]) }) : Object.getOwnPropertyDescriptors ? Object.defineProperties(target, Object.getOwnPropertyDescriptors(source)) : ownKeys(Object(source)).forEach(function(key) { Object.defineProperty(target, key, Object.getOwnPropertyDescriptor(source, key)) }) } return target }({}, result, {}, subjectPageCheck)), !oresPredicition || !subjectPageCheck || subjectPageCheck.isGA || subjectPageCheck.isFA || subjectPageCheck.isFL || (result.ores = oresPredicition), _windowManager.default.closeWindow("loadDialog", result) }), loadDialogWin.closed.then(function(data) { data && data.success ? setupCompletedPromise.resolve(data) : data && data.error ? setupCompletedPromise.reject(data.error.code, data.error.info) : setupCompletedPromise.resolve(null), cache.clearInvalidItems() }), setupCompletedPromise } exports.default = _default }, { "./Template": 3, "./api": 15, "./cache": 17, "./config": 18, "./getBanners": 20, "./prefs": 21, "./util": 23, "./windowManager": 24 }], 23: [function(require, module, exports) { "use strict"; function _toConsumableArray(arr) { return function(arr) { if (Array.isArray(arr)) return _arrayLikeToArray(arr) }(arr) || function(iter) { if ("undefined" != typeof Symbol && Symbol.iterator in Object(iter)) return Array.from(iter) }(arr) || function(o, minLen) { if (!o) return; if ("string" == typeof o) return _arrayLikeToArray(o, minLen); var n = Object.prototype.toString.call(o).slice(8, -1); "Object" === n && o.constructor && (n = o.constructor.name); if ("Map" === n || "Set" === n) return Array.from(n); if ("Arguments" === n || /^(?:Ui|I)nt(?:8|16|32)(?:Clamped)?Array$/.test(n)) return _arrayLikeToArray(o, minLen) }(arr) || function() { throw new TypeError("Invalid attempt to spread non-iterable instance.\nIn order to be iterable, non-array objects must have a [Symbol.iterator]() method.") }() } function _arrayLikeToArray(arr, len) { (null == len || len > arr.length) && (len = arr.length); for (var i = 0, arr2 = new Array(len); i < len; i++) arr2[i] = arr[i]; return arr2 } Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.mostFrequent = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return null; var map = {}, mostFreq = null; return array.forEach(function(item) { map[item] = (map[item] || 0) + 1, (null === mostFreq || map[item] > map[mostFreq]) && (mostFreq = item) }), mostFreq }, exports.uniqueArray = function(array) { if (!array || !Array.isArray(array) || 0 === array.length) return []; var seen = {}, unique = []; return array.forEach(function(item) { seen[item] || (unique.push(item), seen[item] = !0) }), unique }, exports.classMask = function(classVal) { if (!classVal) return classVal; switch (classVal.toLowerCase()) { case "gb": case "lb": case "a": case "gba": case "b": case "c": case "na": case "wb": case "al": case "bl": case "cl": return classVal.toUpperCase(); case "destpêkî": case "şitil": case "lîste": case "portal": case "proje": case "draft": case "book": case "future": case "current": case "complete": case "substantial": case "basic": case "incomplete": case "meta": return classVal.slice(0, 1).toUpperCase() + classVal.slice(1).toLowerCase(); case "wêne": case "img": case "file": return "wêne"; case "kategorî": case "cat": case "categ": return "Kategorî"; case "cudakirin": case "disambig": case "disamb": case "dab": return "Cudakirin"; case "beralîkirin": case "redir": case "red": return "Beralîkirin"; case "şablon": case "temp": case "tpl": return "Şablon"; case "bplus": case "b+": return "Bplus"; case "fpo": return "FPo"; default: return classVal } }, exports.importanceMask = function(importance) { return importance ? "na" !== importance.toLowerCase() ? importance.slice(0, 1).toUpperCase() + importance.slice(1).toLowerCase() : "NA" : importance }, exports.normaliseYesNo = exports.filterAndMap = exports.isAfterDate = void 0; exports.isAfterDate = function(dateString) { return new Date(dateString) < new Date }; var yesWords = ["add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y", "1"], noWords = ["decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed", "0"]; exports.normaliseYesNo = function(val) { if (null == val) return val; var trimmedLcVal = val.trim().toLowerCase(); return yesWords.includes(trimmedLcVal) ? "yes" : noWords.includes(trimmedLcVal) ? "no" : trimmedLcVal }; exports.filterAndMap = function(array, filterPredicate, mapTransform) { return array.reduce(function(accumulated, currentVal, currentIndex) { return filterPredicate(currentVal, currentIndex, array) ? [].concat(_toConsumableArray(accumulated), [mapTransform(currentVal, currentIndex, array)]) : accumulated }, []) } }, {}], 24: [function(require, module, exports) { "use strict"; Object.defineProperty(exports, "__esModule", { value: !0 }), exports.default = void 0; var _LoadDialog = _interopRequireDefault(require("./Windows/LoadDialog")), _MainWindow = _interopRequireDefault(require("./Windows/MainWindow")); function _interopRequireDefault(obj) { return obj && obj.__esModule ? obj : { default: obj } } var factory = new OO.Factory; factory.register(_LoadDialog.default), factory.register(_MainWindow.default); var manager = new OO.ui.WindowManager({ factory: factory }); $(document.body).append(manager.$element); var _default = manager; exports.default = _default }, { "./Windows/LoadDialog": 13, "./Windows/MainWindow": 14 }] }, {}, [2]); /* </nowiki> */ i5dqef8d0q8rm80m61rxy4y0vmd436t 4 181620 2068599 1602421 2026-06-30T08:29:42Z Wikihez 39702 2068599 wikitext text/x-wiki {{WikiProject status|type=geo|portal=Kurdistan|sc1=WP:KU|sc2=WP:Kurdistan}} {{/tab3}} {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" valign="top"| |- | <!-- BEGIN TABS --> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" height="50" width="100%" {{/tab1|Main}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Beşdar|Beşdar]]}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Şablon|Şablon]]}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Gotarên sereke|Gotar]]}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Qutiyên Bikarhêneran|Qutiyên Bikarhêneran]]}} | style="border-bottom:1px ridge black;" width="100"| &nbsp; |} <!-- END TABS --> |- | style="background-color:#F0FFF0" valign="top" | {| width="100%" style="background-color:#F0FFF0; padding:5px; border-bottom:1px solid #000; border-left:1px solid #000; border-right:1px solid #000; " cellspacing="5" valign="top"| __NOTOC__ |- | style="background-color:#F0FFF0;padding:0px" valign="top" | <div style="text-align:center; padding:5px;">'''Hûn bi xêr hatin<br /> <div style="font-size:220%;">Wîkîproje Kurdistan</div></div> ==[[Image:Gtk-dialog-info.svg|20px|Infoboxes]] Agahî== <!-- {{Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Sidebar}} --> {{Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Agahî}} ==[[Image:Nuvola apps kpdf.png|20px]] Armanc== Wîkîproje Kurdistan hemû gotarên têkildarî [[Kurdistan]]ê çêdike û bi rê ve dibe. # Organîzekirina projeyê. # Xizmetkirina wekî navenda nîqaşê ji bo hevkariya hemû gotarên têkildarî Kurdistanê. Zêdekirina hevkariya di navbera edîtoran de. # Avakirina ensîklopediya herî pêbawer û rast li ser mijarên Kurdistanê bi zimanê kurdî. # Gihiştina statûya Gotara Baş ji bo hemû [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê bi muhîmiya Herî zêde|Gotarên Kurdistanê yên herî muhîm]] ==Xebat== Ji kerema xwe re van rûpelan bisinifînin. Divê di şablona {{ş|Wîkîproje Kurdistan}} de {{param|sinif}} were bikaranîn. Ji bo sinifên heyî binêrin {{ş|class/icon}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde|Bi muhîmiya Herî zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde|Bi muhîmiya Zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn|Bi muhîmiya Navîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm|Bi muhîmiya Kêm]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm}} Ji bo yên li jêr divê di şablona {{ş|Wîkîproje Kurdistan}} de hem {{param|sinif}} hem jî {{param|muhîmî}} were bikaranîn. * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn|Bi muhîmiya Nayê zanîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn}} ==Nirxandin== [[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Nirxandin]] {{Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan/Statîstîk}} {{WikiProject Footer}} [[Kategorî:Wîkîproje Kurdistan| ]] t8ljy354tpyuuzkmhlo5wtpolbmgviv 14 181790 2068582 1405557 2026-06-30T08:11:26Z Wikihez 39702 2068582 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Kurdistan}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Kurdistan]] aeil1hxufpqs92bjhsd44r19v4jaumn 1 182290 2068600 1946501 2026-06-30T08:30:54Z Wikihez 39702 Nirxandin (Zêde): Kalika wîkîprojeyê, Kurdistan ([[WP:RATER#2.7.2|Rater]]) 2068600 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=Zêde}} }} fbxocayl1keialsxqgczz0bti6opdhq 2 208607 2068365 1898564 2026-06-29T20:36:17Z Wikihez 39702 2068365 javascript text/javascript /*************************************************************************************************** Rater --- by Evad37 -- [[:en:User:Evad37/rater]] > Helps assess WikiProject banners. This script is a loader that will load the actual script from the /app.js subpage once Resource loader modules are loaded and the page DOM is ready. Source code is available at https://github.com/evad37/rater ***************************************************************************************************/ // <nowiki> $.when( // Resource loader modules mw.loader.using([ "mediawiki.util", "mediawiki.api", "mediawiki.Title", "oojs-ui-core", "oojs-ui-widgets", "oojs-ui-windows", "oojs-ui.styles.icons-content", "oojs-ui.styles.icons-interactions", "oojs-ui.styles.icons-moderation", "oojs-ui.styles.icons-editing-core", "mediawiki.widgets", "mediawiki.widgets.NamespacesMultiselectWidget", ]), // Page ready $.ready ).then(function() { var conf = mw.config.get(["wgNamespaceNumber", "wgPageName"]); // Do not operate on Special: pages, nor on non-existent pages or their talk pages if ( conf.wgNamespaceNumber < 0 || $("li.new[id|=ca-nstab]").length ) { return; } // Do not operate on top-level User and User_talk pages (only on subpages) if ( conf.wgNamespaceNumber >= 2 && conf.wgNamespaceNumber <= 3 && conf.wgPageName.indexOf("/") === -1 ) { return; } // Otherwise, load the rest of the script. // Get the title using template substitution (so the same source file be used on both main and sandbox scripts) var title = /* </nowiki> */ "User:Wikihez/skrîpt/js/rater.js/app.js"; /* <nowiki> */ mw.loader.load( "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title="+title+"&action=raw&ctype=text/javascript" ); }); // </nowiki> b5ayu1pgtov315os7y5drponm3ftmw3 4 208685 2068351 2065366 2026-06-29T20:14:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2068351 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/H|WP:GB/4/Huner}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Hunerê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 674 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 2 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 7 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 44 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 129 |- | {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 2 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 490 |} <!-- update end: summary table --> =Hunerên afirîner= {{Vital article count|675}} ==Huner: Giştî== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=B}} # {{lgb|Huner|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hunermend|îkon=Şitil}} ==Mîmarî== {{Vital article count|59}} :<small>''For construction technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Infrastructure_(70_articles)|Technology: Infrastructure]].''</small> <!--For styles, see under "Visual arts". For structures, see under "structural engineering"--> {{Div col|colwidth=15em}} ===Mîmarî: Giştî=== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Avahîsazî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sacral architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural drawing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Proportion (architecture)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Landscape architecture|îkon=Xwestî}} ===Stîl=== {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Roman architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Byzantine architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of India|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Iranian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Megalît|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mesoamerican architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of Mesopotamia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Neoclassical architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Postmodern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque architecture|îkon=Xwestî}} ===Avahiyên spesîfîk === {{Vital article count|35}} # {{lgb|en=Acropolis of Athens|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Alhambra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Angkor Wat|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arc de Triomphe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Borobudur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birca Xelîfe|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kolezyûm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Birca Eiffel|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Empire State Building|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fallingwater|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Katedrala Firenzeyê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bajarê Qedexe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Great Sphinx of Giza|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîwarê Çînê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ayasofya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kabe|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Kinkaku-ji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kremlîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Leaning Tower of Pisa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Machu Picchu|îkon=Şitil}} # {{lgb|Katedrala Notre Dame ya Parîsê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Palace of Versailles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Palace of Westminster|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pantheon, Rome|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Parthenon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sagrada Família|îkon=Şitil}} # {{lgb|Heft nuwazeyên cîhanê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Pîramîda Keops|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=St. Peter's Basilica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peykerê Azadiyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Stonehenge|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sydney Opera House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tac Mehel|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çiyayê Perestgehê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ziggurat of Ur|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Mekanên kulturî == {{Vital article count|20}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Mekanên kulturî: Giştî=== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Museum|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Movie theater|îkon=Xwestî}} ===Amerîka=== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=American Museum of Natural History|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolitan Museum of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museum of Modern Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Smithsonian Institution|îkon=Xwestî}} ===Asya=== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=National Museum of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Palace Museum|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Ewropa=== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=British Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hermitage Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzeya Louvre|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Musée National d'Art Moderne|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museo del Prado|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Natural History Museum, London|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rijksmuseum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tate Modern|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uffizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vatican Museums|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Edebiyat== {{Vital article count|217}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|38}} # {{lgb|Wêje|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=Character (arts)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rexneya wêjeyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Narrative|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prose|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Saga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fiction|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Children's literature|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Detective fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fable|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fairy tale|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fantasy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fictional universe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Horror fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Legend|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Roman (wêje)|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Romance novel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Satire|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Black comedy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Honaka zanistî|îkon=C}} ### {{lgb|en=Time travel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kurteçîrok|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Non-fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Jînenîgarî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rojnivîsk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ferheng|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ensîklopedî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ceriban (wêje)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thesaurus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Helbest|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Epic poetry|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ghazal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Haikû|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Ode|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Prose poetry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rhyme|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sone|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nivîskar|îkon=Şitil}} === Edebiyat li gorî ziman û herêman === {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=African literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arabic literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=English literature|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya fransî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya almanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Indian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya îtalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya japonî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Jewish literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin American literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya farisî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya rûsî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scandinavian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya spanî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Specific works of fiction === {{Vital article count|90}} ==== Fiction of antiquity ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Aesop's Fables|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Bacchae|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Ass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investiture of the Gods|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Journey to the West|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kādambari|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kathasaritsagara|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lysistrata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medea (play)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oresteia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oedipus Rex|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hezar û yek şev|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Panchatantra|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çîroka Sê Keyaniyan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Tale of Genji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qiraxa avê (çîrok)|îkon=Şitil}} ==== Fiction of early printed book era ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Candide|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Don Kîşot|îkon=C}} # {{lgb|en=Dream of the Red Chamber|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Goethe's Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ger û Geştên Gullivero|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hamlet|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şah Lear|îkon=Şitil}} # {{lgb|Macbeth|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=A Midsummer Night's Dream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Othello|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=La Princesse de Clèves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Robinson Crusoe|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Romeo û Juliet|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tartuffe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Tempest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Utopia (More book)|îkon=Xwestî}} ==== Honaka çaxa modern ==== {{Vital article count|54}} # {{lgb|Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|îkon=Şitil}} # {{lgb|Anna Karenina|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Brave New World|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birayên Karamazov (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Banga wehşetê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Catcher in the Rye|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Christmas Carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Chronicles of Narnia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Color Purple|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sûc û Ceza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Crucible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Doll's House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dracula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eugene Onegin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Frankenstein|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Grapes of Wrath|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Great Gatsby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Grimms' Fairy Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Harry Potter|îkon=C}} # {{lgb|en=Heart of Darkness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Hunchback of Notre-Dame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Importance of Being Earnest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=In Search of Lost Time|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jane Eyre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mirovên hejar|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mîrzayê Biçûk|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Little Women|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Lolita|îkon=Şitil}} # {{lgb|The Lord of the Rings|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Madame Bovary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Metamorphosis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Middlemarch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Midnight's Children|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Moby-Dick|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nineteen Eighty-Four|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Road|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sed sal tenyayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pride and Prejudice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scarlet Letter|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Snow Country|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound and the Fury|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sun Also Rises|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Things Fall Apart|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sê Çekdar|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=To Kill a Mockingbird|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=To the Lighthouse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ulysses (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Uncle Tom's Cabin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Waiting for Godot|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=War and Peace|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The War of the Worlds|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wind in the Willows|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wuthering Heights|îkon=Xwestî}} ==== Comics ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=The Adventures of Tintin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Asterix|îkon=Xwestî}} # {{lgb|One Piece|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Peanuts|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific works of nonfiction === {{Vital article count|47}} ==== Nonfiction of antiquity ==== {{Vital article count|23}} # {{lgb|Anabasîs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Analects|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Apology (Plato)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hunera Şer|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kitabu'ş-şîfa|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=On the Consolation of Philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dead Sea Scrolls|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Euclid's Elements|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hippocratic Corpus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka Hêrodotos|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=History of the Peloponnesian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=I Ching|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tahafah al-Falasifah|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Metaphysics (Aristotle)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mûqadîme|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nicomachean Ethics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Organon|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Poetic Edda|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Popol Vuh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dewlet (Platon)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Septuagint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Summa Theologica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vulgate|îkon=Xwestî}} ==== Nonfiction of early printed book era ==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Kritik der reinen Vernunft|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=De revolutionibus orbium coelestium|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Dictionary of the English Language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Discourse on the Method|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Encyclopædia Britannica|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Encyclopédie|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gutenberg Bible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=King James Version|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leviathan (Hobbes book)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ninety-five Theses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîr (pirtûk)|îkon=Şitil}} ==== Nonfiction of modern era ==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Manîfestoya Komunîstî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kapîtal|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The General Theory of Employment, Interest and Money|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Bough|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Night (memoir)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Origin of Species|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oxford English Dictionary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Quotations from Chairman Mao Tse-tung|îkon=Xwestî}} <!--over a billion copies printed--> # {{lgb|en=Silent Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Structure of Scientific Revolutions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wealth of Nations|îkon=Xwestî}} ===Specific works of poetry === {{Vital article count|24}} ==== Poetic works of antiquity ==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Aeneis|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Beowulf|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Canterbury Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Divina Commedia|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Divan-i Shams-i Tabrizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gilgamêş (destan)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îlyada|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mahabharata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mesnewî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Metamorphoses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nibelungenlied|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Odîseya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şahname|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Song of Roland|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of early printed book era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Shakespeare's sonnets|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paradise Lost|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rubaiyat of Omar Khayyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oku no Hosomichi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Songs of Innocence and of Experience|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of modern era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Duino Elegies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leaves of Grass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qelareşk (helbest)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Rime of the Ancient Mariner|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Waste Land|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Music == {{Vital article count|140}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîk|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Choir|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Concert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Counterpoint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Harmony|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chord (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Melody|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîknasî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Music theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music video|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical notation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Orchestra|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rîtm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gam|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Singing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Stran|îkon=Şitil}} ===Musical instruments === {{Vital article count|43}} # {{lgb|Amûrên muzîkê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Electronic musical instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Synthesizer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Keyboard instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Akordiyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Harpsichord|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Piyano|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Pipe organ|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Percussion instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zing|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Cymbal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Djembe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Drum|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Xylophone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Amûrên jîdar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Bass guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cello|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Double bass|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Electric guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gîtar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Arp|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Lute|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Lyre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mandolin|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Viyola|en=Viola|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Keman|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Wind instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bagpipes|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Brass instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Horn (instrument)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trombone|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trumpet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Tuba|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harmonica|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Woodwind instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Bassoon|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Clarinet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Çîxulk|îkon=Şitil}} #### {{lgb|en=Pan flute|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Recorder (musical instrument)|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Western concert flute|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Oboe|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Saksafon|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Music genres and forms === {{Vital article count|48}} ====Music genres and forms: General==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Ballad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christmas carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Beyt|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lullaby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sirûda neteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Protest song|îkon=Xwestî}} ====Western classical music ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîka klasîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Aria|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chamber music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Concerto|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fugue|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Opera (muzîk)|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sonata|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symphony|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medieval music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gregorian chant|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Classical period (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romantic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=20th-century classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Contemporary classical music|îkon=Xwestî}} ====Non-Western music ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Arabic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gamelan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sub-Saharan African music traditions|îkon=Xwestî}} ====Popular music ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|Blues|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Country music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîsko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Electronic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk music|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Funk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hip-hop (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rap|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cez|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bossa nova|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ragtime|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîka pop|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Reggae|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Rhythm and blues|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Soul|îkon=Şitil}} # {{lgb|Muzîka rock|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Heavy Metal (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Punk rock|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock and roll|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Salsa music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Samba|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific musical works === {{Vital article count|33}} ====Baroque ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Brandenburg Concertos|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Four Seasons (Vivaldi)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mass in B minor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Messiah (Handel)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Well-Tempered Clavier|îkon=Xwestî}} ====Classical ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Nocturnes (Chopin)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Piano sonatas (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 3 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 5 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 2 (Mahler)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Senfoniya 9em a Beethoven|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Symphony No. 41 (Mozart)|îkon=Xwestî}} ====Opera ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=La bohème|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Carmen|îkon=C}} # {{lgb|en=Don Giovanni|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Die Zauberflöte|îkon=C}} # {{lgb|en=The Marriage of Figaro|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Der Ring des Nibelungen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|La traviata|îkon=C}} # {{lgb|en=Tristan und Isolde|îkon=Xwestî}} ====Ballet ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Nutcracker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Rite of Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Swan Lake|îkon=Xwestî}} ====Musicals ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=The Phantom of the Opera (1986 musical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West Side Story|îkon=Xwestî}} ====Modern ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Heartbreak Hotel|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Johnny B. Goode|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kind of Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Like a Rolling Stone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Respect (song)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rhapsody in Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Thriller (albûm)|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Performing arts == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basic concepts === {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Performing arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Temaşevan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Costume|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stage (theatre)|îkon=Xwestî}} ===Forms === {{Vital article count|41}} # {{lgb|en=Acrobatics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Burlesque|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Circus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Clown|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magic (illusion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mime artist|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance poetry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Puppetry|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Dans==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Dans|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Koreografî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ballet|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ballroom dance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bolero|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Tango|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Waltz|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Belly dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bharatanatyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Flamenko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Folk dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hip hop dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jazz dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern dance|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Tiyatro ==== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Şano|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Acting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stagecraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pêkenok|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Commedia dell'arte|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Improvisational theatre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Joke|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Parody|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stand-up comedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Drama|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tragedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Broadway theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West End theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kabuki|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Noh|îkon=Şitil}} # {{lgb|Operaya Pekînê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Theatre of ancient Greece|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Visual arts == {{Vital article count|109}} :<small>''For photographic technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Optical_technology_(25_articles)|Technology: Optical technology]].''</small> {{Back to contents}}{{Div col|colwidth=15em}} ===History of art === {{Vital article count|51}} ====Pre-modern art ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Academic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Barok|îkon=Şitil}} # {{lgb|Klasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Dutch Golden Age painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Empire style|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hellenistic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mannerism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prehistoric art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cave painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rococo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Roman art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque art|îkon=Xwestî}} ====Modern art ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|en=Modern art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract expressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Art Deco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Arts and Crafts movement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Avant-garde|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kubîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dadaizm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ekspresyonîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Futurîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Neoklasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Post-Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Postmodernîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pre-Raphaelite Brotherhood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Realism (arts)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Romantîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Surrealîzm|îkon=B}} # {{lgb|Sembolîzm|îkon=Şitil}} ====Contemporary art ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Contemporary art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conceptual art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Land art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Minimalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Outsider art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pop art|îkon=Xwestî}} ====Non-Western art traditions ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=African art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese art|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ukiyo-e|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Persian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Visual arts of the Indigenous peoples of the Americas|îkon=Xwestî}} ===Concepts and forms === {{Vital article count|30}} # {{lgb|en=Visual arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xweşnivîsî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ceramic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolaj|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Comics|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Manga|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Decorative arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Drawing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fashion|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graffiti|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Handicraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Illustration|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mosaic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mural|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Optical illusion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Orîgamî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nîgar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Landscape painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Oil painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Watercolor painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Perspective (graphical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Printmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Çapa qewartinê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Religious art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peyker|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Taxidermy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Textile arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wood carving|îkon=Xwestî}} ===Specific works === {{Vital article count|28}} ====Painting ==== {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=A Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Along the River During the Qingming Festival|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arnolfini Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of Venus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Campbell's Soup Cans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Les Demoiselles d'Avignon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Garden of Earthly Delights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Guernica (tablo)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Last Supper (Leonardo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Las Meninas|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mona Lîza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Night Watch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Persistence of Memory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kapela Sîkstînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Starry Night|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Water Lilies (Monet series)|îkon=Xwestî}} ====Sculpture ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=David (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fountain (Duchamp)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Olmec colossal heads|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pietà (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Artêşa terrakotayî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Thinker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus de Milo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus of Willendorf|îkon=Xwestî}} ====Medyayên din==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Bayeux Tapestry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Book of Kells|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanagawa Oki Nami Ura|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ==Modern visual arts == {{Vital article count|60}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Design === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Design|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graphic design|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Typography|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Interior design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Industrial design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Malpersazî|îkon=Destpêkî}} ===Digital art === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Digital art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Computer graphics|îkon=Xwestî}} ===Filmmaking === {{Vital article count|52}} ====Filmmaking: General==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Fîlm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Animation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Anîme|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Silent film|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Filmmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sînema|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Special effect|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Studio system|îkon=Xwestî}} ====Cinema by country ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Cinema of the United States|îkon=Xwestî}} <!--Hollywood--> # {{lgb|en=Cinema of France|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of India|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Bollywood|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Cinema of Japan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of the Soviet Union|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of Nigeria|îkon=Xwestî}} ====Film festival and awards ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Film festival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Festîvala Fîlman a Cannesê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xelata Oscar|îkon=Şitil}} <!--Oscars--> ====Films ==== {{Vital article count|33}} ===== Animation ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)|îkon=Xwestî}} ===== Art film ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Mirror (film)|îkon=Xwestî}} ===== Comedy ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=City Lights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dr. Strangelove|îkon=Xwestî}} ===== Documentary ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Triumph of the Will|îkon=Xwestî}} ===== Fîlmê dramayê ===== {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=8½|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bicycle Thieves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Breathless (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Children of Paradise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Citizen Kane|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Godfather|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=L'Atalante|îkon=Xwestî}} # {{lgb|La dolce vita|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=The Rules of the Game|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tokyo Story|îkon=Xwestî}} ====== Epic/Historical ====== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=The Apu Trilogy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Battleship Potemkin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of a Nation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lawrence of Arabia (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Seven Samurai|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Seventh Seal|îkon=Xwestî}} ====== Horror/Thriller ====== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Psycho (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vertigo (film)|îkon=Xwestî}} ===== Musical ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Jazz Singer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Singin' in the Rain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound of Music (film)|îkon=Xwestî}} ===== Romance film ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Casablanca (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gone with the Wind (film)|îkon=Xwestî}} ===== Science fiction/Fantasy ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=2001: A Space Odyssey|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolis (1927 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Star Wars|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Wizard of Oz (1939 film)|îkon=Xwestî}} ===== Western ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Stagecoach (1939 film)|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} =={{anchor|Fictional characters}}Fictional and legendary characters == {{Vital article count|22}} :<small>''For mythological and Biblical characters, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Philosophy_and_religion#Mythology_(109_articles)|Philosophy and religion: Mythology]].''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Western folklore === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Key Arthur|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Baba Yaga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwelîxan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Robin Hood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Santa Claus|îkon=Xwestî}} ===Eastern folklore === {{Vital article count|2}} # {{lgb|Eledîn û lembeya newaze|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hua Mulan|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Literature and drama === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=James Bond (literary character)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sherlock Holmes|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peter Pan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tarzan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Winnie-the-Pooh|îkon=Xwestî}} ===Film, television, and games === {{Vital article count|3}} # {{lgb|Mickey Mouse|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Donald Duck|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Mario|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Superheroes === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Superleheng|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Superman|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Batman (superleheng)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Wonder Woman|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Spider-Man|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thor (Marvel Comics)|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] j23kovdvyjjoh13mw3k4rs4blic9zhh 2 211750 2068350 2068104 2026-06-29T20:12:24Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2068350 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 0pbr9li4hc5dxraqlnr9dxktgs3ocut 4 214165 2068603 2068227 2026-06-30T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2068603 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 830373 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15062 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3603 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} 8972fb4cz5garq98ucgxc8nb9s80j4n 14 215331 2068575 1586103 2026-06-30T08:09:08Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Bnr kat|Bnr kat]]}} 2068575 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|Wîkîproje Almanya}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Almanya]] kepe65a7ntped9z3wdtvtqd5lc1lgs8 2068577 2068575 2026-06-30T08:09:32Z Wikihez 39702 2068577 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Almanya}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Almanya]] c2hnjtyaev8uvxhj3f3pf3b9bcf2nik 14 226584 2068583 1603040 2026-06-30T08:11:40Z Wikihez 39702 2068583 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Sal}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Sal]] b0uma3l4ki7ll2d7t5nus2zemnxe373 14 245318 2068573 1632243 2026-06-30T08:07:27Z Wikihez 39702 2068573 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{cat more|WP:Wîkîproje Anatomî}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Anatomî]] ihythi9cc92deosyzcc77dkxl83vkjk 2068610 2068573 2026-06-30T09:32:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2068610 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Anatomî}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Anatomî]] bc4i0l0lg7pq148pghkmu1tr8zq75aj 0 250143 2068314 1828980 2026-06-29T17:54:40Z Wikihez 39702 Rakirina [[Kategorî:Helbestvan]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2068314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Refîq Sabîr''' (''Rafiq Sabir'', jdb. 5 tîrmeh [[1950]] li [[Qeladizê]], [[Başûrê Kurdistanê]]) [[helbestvan]]ekî [[kurd]] e.<ref name=":0">[[Mehmed Uzun]] (1995). [[Antolojiya edebiyata kurdî]], 2. [[Tümzamanlaryayıncılık]], [[Stembol]]. r. 276-287</ref> Ew li Qeladizê li Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Wî di 1968an de [[dibistana amadeyî]] kuta kir. Di sala 1974an de beşa ziman û edebiyata kurdî (''Bachelor of Arts'') li [[Zanîngeha Bexdadê|Zanîngeha Bexdayê]] temam kir.<ref name=":0"/> Dû re di navbera 1972 û 1978an de li Bexdayê karê rojnamenivîsiyê dikir, berpirsê beşa Edeb û Huner bû li rojnameya [[Bîrî Nö]] ([[Bîra Nû]]). Ji sala 1979 heta 1982an li Kurdistanê [[pêşmerge]] bû.<ref name=":0"/> Sabîr di 1982-1987an de li [[Bulgaristan]]ê bi xwendina doktorayê xerîk bû di warê felsefeyê de. Pişt re di 1989an de koçî welatê [[Swêd]]ê kir.<ref name=":0"/> Ew bi zaravaya [[soranî]] dinivîse.<ref>http://immigrant.org/forfattare/S/saber.htm</ref> == Berhemên wî == # Pişkokan degeşênewe, [[helbest]], Bexda 1976; # Rêjne, helbest, Mehabad 1976; # Sutan leber baranda, helbest, London 1986; # Werzî sehollbendan, helbest, London 1987; # Lawikî Helebce, helbest, Beyrût 1989; # Karwansara, helbest, Uppsala 1990; # Towards history: a short ideological historical study, Uppsala 1991; # Werze berdine, Uppsala 1992; # Rênas, helbest, Almanya 1992; # Awêne û sêber: [[Komele Honrawe]], [[Arzan]] Publishers, [[Jönköping]] 1996 {{ISBN|91-972767-1-5}}; # Impiratoryayî lam: derbarey [[îslam]], [[xêl]] û [[nasyonalîzm]], [[Rabûn]] Publishers, [[Uppsala]], 1998 {{ISBN|91-972767-8-2}}; # Jiwanî runakî: Komala Honrawa, 1997 {{ISBN|9197276766}} / {{ISBN|978-9197276764}}; # Rûnbûnewe: Honrawe, Rabûn Publishers, Uppsala 2001 {{ISBN|91-973528-1-0}}; # Modern Kurdish poetry: an anthology & introduction, Rafiq Sabir, [[Kamal Mirawdali]] & [[Stephen Watts]], Centre for Multiethnic Research, Uppsala University 2006 {{ISBN|9186624849}} / {{ISBN|9789186624842}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/modern-kurdish-poetry-an-anthology-introduction/oclc/185401117?referer=di&ht=edition |sernav=Modern Kurdish poetry : an anthology & introduction |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=worldcat.org |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200828203131/https://www.worldcat.org/title/modern-kurdish-poetry-an-anthology-introduction/oclc/185401117?referer=di&ht=edition |tarîxa-arşîvê=2020-08-28 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-28 }}</ref>; # Şewçira (amadekar: [[Xelîl Duhokî]]), Weşanxaneya Lîs, Amed 2019 {{ISBN|978-605-7535-17-7}}. === Hemû dîwanên Refîq Sabîr === Hemî dîwanên Refîq Sabîr bi navê [[Şewçira]] ji aliyê [[Weşanxaneya Lîs]]ê ve bi tîpên latînî hatine weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2020/08/21/refiq-sabir-sewcira/ |sernav=Weşanxaneya ”Lîs”ê kitêbxaneya me dewlemend dike |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2020-08-21 |malper=Riataza |ziman=ku |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200828201437/https://krd.riataza.com/2020/08/21/refiq-sabir-sewcira/ |tarîxa-arşîvê=2020-08-28 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-28 }}</ref><ref>https://biblioteket.stockholm.se/sok/author/Rafīq%20Sābīr/language/Kurdiska</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurd-şitil}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd bi soranî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1950]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 7tllq60ukx1w7ac5eg9uwiqdyon7iqa 2068327 2068314 2026-06-29T18:52:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Refîq Sabîr''' (''Rafiq Sabir'', jdb. 5 tîrmeh [[1950]] li [[Qeladizê]], [[Başûrê Kurdistanê]]) [[helbestvan]]ekî [[kurd]] e.<ref name=":0">[[Mehmed Uzun]] (1995). [[Antolojiya edebiyata kurdî]], 2. [[Tümzamanlaryayıncılık]], [[Stembol]]. r. 276-287</ref> Ew li Qeladizê li Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Wî di 1968an de [[dibistana amadeyî]] kuta kir. Di sala 1974an de beşa ziman û edebiyata kurdî (''Bachelor of Arts'') li [[Zanîngeha Bexdadê|Zanîngeha Bexdayê]] temam kir.<ref name=":0"/> Dû re di navbera 1972 û 1978an de li Bexdayê karê rojnamenivîsiyê dikir, berpirsê beşa Edeb û Huner bû li rojnameya [[Bîrî Nö]] ([[Bîra Nû]]). Ji sala 1979 heta 1982an li Kurdistanê [[pêşmerge]] bû.<ref name=":0"/> Sabîr di 1982-1987an de li [[Bulgaristan]]ê bi xwendina doktorayê xerîk bû di warê felsefeyê de. Pişt re di 1989an de koçî welatê [[Swêd]]ê kir.<ref name=":0"/> Ew bi zaravaya [[soranî]] dinivîse.<ref>http://immigrant.org/forfattare/S/saber.htm</ref> == Berhemên wî == # Pişkokan degeşênewe, [[helbest]], Bexda 1976; # Rêjne, helbest, Mehabad 1976; # Sutan leber baranda, helbest, London 1986; # Werzî sehollbendan, helbest, London 1987; # Lawikî Helebce, helbest, Beyrût 1989; # Karwansara, helbest, Uppsala 1990; # Towards history: a short ideological historical study, Uppsala 1991; # Werze berdine, Uppsala 1992; # Rênas, helbest, Almanya 1992; # Awêne û sêber: [[Komele Honrawe]], [[Arzan]] Publishers, [[Jönköping]] 1996 {{ISBN|91-972767-1-5}}; # Impiratoryayî lam: derbarey [[îslam]], [[xêl]] û [[nasyonalîzm]], [[Rabûn]] Publishers, [[Uppsala]], 1998 {{ISBN|91-972767-8-2}}; # Jiwanî runakî: Komala Honrawa, 1997 {{ISBN|9197276766}} / {{ISBN|978-9197276764}}; # Rûnbûnewe: Honrawe, Rabûn Publishers, Uppsala 2001 {{ISBN|91-973528-1-0}}; # Modern Kurdish poetry: an anthology & introduction, Rafiq Sabir, [[Kamal Mirawdali]] & [[Stephen Watts]], Centre for Multiethnic Research, Uppsala University 2006 {{ISBN|9186624849}} / {{ISBN|9789186624842}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/modern-kurdish-poetry-an-anthology-introduction/oclc/185401117?referer=di&ht=edition |sernav=Modern Kurdish poetry : an anthology & introduction |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=worldcat.org |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200828203131/https://www.worldcat.org/title/modern-kurdish-poetry-an-anthology-introduction/oclc/185401117?referer=di&ht=edition |tarîxa-arşîvê=2020-08-28 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-28 }}</ref>; # Şewçira (amadekar: [[Xelîl Duhokî]]), Weşanxaneya Lîs, Amed 2019 {{ISBN|978-605-7535-17-7}}. === Hemû dîwanên Refîq Sabîr === Hemî dîwanên Refîq Sabîr bi navê [[Şewçira]] ji aliyê [[Weşanxaneya Lîs]]ê ve bi tîpên latînî hatine weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2020/08/21/refiq-sabir-sewcira/ |sernav=Weşanxaneya ”Lîs”ê kitêbxaneya me dewlemend dike |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2020-08-21 |malper=Riataza |ziman=ku |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200828201437/https://krd.riataza.com/2020/08/21/refiq-sabir-sewcira/ |tarîxa-arşîvê=2020-08-28 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-28 }}</ref><ref>https://biblioteket.stockholm.se/sok/author/Rafīq%20Sābīr/language/Kurdiska</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurd-şitil}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd bi soranî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1950]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 1mglo7vst91hc31hws1rz9ba7f6c0sx 14 251674 2068578 1682007 2026-06-30T08:10:00Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Bnr kat|Bnr kat]]}} 2068578 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje DYA}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|DYA]] eszcfttjrobw29xbj62pgyzba41cuoc 14 252433 2068260 1683547 2026-06-29T12:31:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068260 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keyên Fransayê yên sedsala 17an]] [[Kategorî:Keyên Fransayê yên sedsala 18an]] augtqknyhvru6phmticpx29novablsi 14 254949 2068259 2048182 2026-06-29T12:30:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068259 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Keyên Keyaniya Îsraêlê ya Yekbûyî]] [[Kategorî:Zarokên Dawid]] 4magcn936qtzah25bjnofinoizwx914 0 256161 2068266 2022368 2026-06-29T13:29:22Z VikiAzad 99135 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] 2068266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Kabayel in 2025.png | sernavê_wêne = Agit Kabayel, şampiyonê WBC Interim Heavyweight yê sala 2025ê }} '''Agit Kabayel''' (jdb. 23ê [[rezber]]ê [[1992]] li [[Leverkusen]], [[Almanya]]) boksorekî profesyonel ê [[alman]] ê ku bi eslê xwe [[kurd]] e. Ew Şampiyonê pola giran a Ewropayê (EBU) ye, di vê pola giraniyê de li gorî WBC<ref>{{Jêder-malper |url=https://wbcboxing.com/en/heavy/ |sernav=WBC-Ranking |malper=WBCBoxing.com |tarîx=9 gulan 2024 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 }}</ref> di rêza 3em de ye û li gorî Kovara Ring di nav pêşbazên sernavên cîhanê de di rêza 10em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ringtv.com/ratings/ |sernav=Ratings |malper=The Ring |roja-gihiştinê=2024-05-20 |roja-arşîvê=2009-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090203095902/http://www.ringtv.com/ratings/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/sports/23022025</ref> == Kurtejiyan == Malbata Agît Kabayel kurdên [[Bazarcix]]ê ne.<ref> https://www.westfalen-blatt.de/sport/weltsport/boxen/schwergewichtshoffnung-kabayel-boxt-um-em-titel-2715487 </ref><ref> https://www.n-tv.de/sport/der_sport_tag/Erdbeben-in-der-Tuerkei-Profiboxer-Kabayel-trauert-um-Familienmitglieder-article23898981.html </ref><ref> https://www.dailysabah.com/deutsch/sport/2017/11/05/tuerkeistaemmiger-boxer-agit-kabayel-verteidigt-ebu-europameistertitel </ref> Wî dibistana navîn xwend û perwerdehiya çêkirina rêyên hesînî dît, lê ji ber pabendbûna xwe ya werzîşê di vî karî de nexebitî. Ew pismamê rapper [[KC Rebell]] e. Bavê wî karê dirûtina hesînsn dikir û paşê xwaringehekê vekir. Kabayel bi malbata xwe re li [[Bochum]]-Wattenscheidê dijî, li cihê ku ew mezin bûye.<ref> https://www.waz.de/sport/lokalsport/bochum/article240901140/Agit-Kabayel-ueber-seine-Herkunft-Ich-fuehle-mich-deutsch.html </ref> Kabayel bi [[Tyson Fury]], [[Anthony Joshua]], [[Kubrat Pulev]] û [[Robert Helenius]] re hevkariya sparringê kir. === Destpêka werzîşî === Agît Kabayel beriya ku bi rêya kickboxingê were boksê, di ciwaniya xwe de futbol dilîst. Wî di 18 saliya xwe de di 23ê hizêrana 2011ê de li Wuppertal destpêka xwe ya profesyonel kir. Piştî neh serkeftinan li pey hev, wî di 22ê adara 2014an de li [[Tekirdağ]], [[Tirkiye|Tirkiyê]] sernavê şampiyoniya WBC ya [[Deryaya Navîn]] li hember [[Gbenga Oluokun]] bi dest xist. Piştî du serketinên li hember [[Shalva Jomardashvili]] û [[Lawrence Tauasa]], wî [[Christian Lewandowski]] bi knockkoutê (KO) têk bir û sernavê EBU yê [[Ewropa]]yê bi dest xist. == Serkeftinên wî == === Şampiyoniya ewropayî === Agît Kabayel di 4ê [[sibat]]a [[2017]]an de li [[Magdeburg]]ê bi biryareke yekdengî [[Hervé Hubeaux]] yê [[Belçîka|belçîkî]] têk bir, û bi vî awayî bû şampiyonê pola giran a Ewropayê ya EBU. Di 4ê [[Çiriya paşîn|mijdara]] 2017ê de, Kabayel bi biryara piraniya dadweran şampiyoniya xwe ya ewropî li hember [[Dereck Chisora]] ​​parast. Ev têkoşîna diwanzdeh doran li [[Monte-Carlo]] pêk hat. Wî di 21ê [[Nîsan|avrêlê]] 2018an de li [[Berlîn]]-[[Neukölln]] li hember [[Miljan Rovčanin]]ê [[Serb (gel)|serb]] bi knockoutê (KO) di tûra sêyemîn de cara dûyemîn şampiyoniyê qezenc kir. Têkoşîna wî ya li dijî Chisora ​​di [[hezîran]]a [[2018]]ê de wekî EBU Fight of Year 2017 (Têkoşîna Salê ya EBUyê 2017) hate hilbijartin. Wî di 2ê [[adar]]ê [[2019]]an de li [[Magdeburg]]ê li dijî [[Andriy Rudenko]] yê [[ûkrayna]]yî, sêyemîn parastina şampiyoniya xwe ya EBU bi dest xist. Di [[îlon]]a 2019an de, ew yekem alman bû ku bi weşana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] [[ESPN]] re ket peymanek promosyonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.focus.de/sport/boxen/agit-kabayel-deutscher-boxer-unterschreibt-vertrag-mit-espn-und-top-rank_id_11107583.html |sernav=Deutscher Boxer unterschreibt Mega-Vertrag mit US-Riese - jetzt will er Max Schmeling beerben |malper=Focus Online |tarîx=2019 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |roja-arşîvê=2024-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240520123002/https://www.focus.de/sport/boxen/agit-kabayel-deutscher-boxer-unterschreibt-vertrag-mit-espn-und-top-rank_id_11107583.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Şampiyoniyên WBA, WBC û NABOyê === Di 18ê [[tîrmeh]]a [[2020]]an de, wî şampiyoniya parzemînî ya [[WBA]]yê li gorî xalan li hember [[Evgenios Lazaridis]] ê [[Yewnanistan|yewnanî]] bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mdr.de/boxen/boxen-open-air-gala-magdeburg-kabayel-kadiru-meinke-100.html |sernav=Boxen: Agit Kabayel mit erfolgreichem Comeback auf der Seebühne |malper=mdr.de |tarîx=15 tîrmeh 2020 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 }}</ref> Wî vê şampiyoniyê di dezîrana [[2021]]an de li gorî xalan li dijî [[Kevin Johnson]] parast.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jungewelt.de/artikel/403903.boxen-fliegende-f%C3%A4uste.html |sernav=Boxen: Fliegende Fäuste |malper=junge Welt |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de }}</ref> Di 4ê adarê [[2023]]an de, Kabayel li [[Bochum]]ê li hember [[Agron Smakici]] yê [[Kroatya|kroat]] di tûra sêyem de bi knockoutê (KO) bi ser ket, digel ku ew bixwe di tûra duyemîn de hatibû jimartin. Di encamê de, wî carek din sernavê şampiyoniya Ewropayê ya EBU bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boxen.de/news/agit-kabayel-siegt-ueber-agron-smakici-74696 |sernav=Agit Kabayel siegt über Agron Smakici |malper=boxen.de |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |roja-arşîvê=2023-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230605173416/https://www.boxen.de/news/agit-kabayel-siegt-ueber-agron-smakici-74696 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 23ê [[kanûna pêşîn]]a 2023 de, wî di tûra çaremîn de li hember [[Arslanbek Machmudow]]ê [[rûs]] (18-0, 17 KO) bi rêya TKO ve bi ser ket û bi vî rengî şampiyoniya WBA Inter-Continental û ya NABF North American wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sportschau.de/boxen/box-europameister-kabayel-ueberrascht-in-saudi-arabien-100.html |sernav=Boxen: Schwergewicht Agit Kabayel überrascht mit TKO-Sieg in Saudi-Arabien |malper=sportschau.de |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de |paşnav=sportschau.de }}</ref> Di 18ê [[gulan]]a [[2024]]an de, wî di tûra heftemîn de [[Frank Sánchez]]ê [[kûba]]yî (24-0, 17 KO) jî têk bir û bi vî rengî şampiyoniya WBC Continental America û NABO North America bi dest xist. Ew di heman demê de têkoşînek dawîn ji bo parastina WBC bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dazn.com/de-DE/news/boxen/agit-kabayel-frank-sanchez-live-ticker-boxen-schwergewicht-heute/okayrly32spk1pkzhgx374vir |sernav=K.o.! Agit Kabayel triumphiert über Frank Sanchez {{!}} DAZN News DE |malper=DAZN |tarîx=2024-05-18 |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de-DE }}</ref> == Ji [[Başûrê Kurdistanê]] vexwendname == Roja [[7ê nîsanê|7ê]] [[Nîsan]]e [[2025]]an li Hewlêra paytexta [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê Serokê berê yê Başûrê Kurdistanê û Serokê Partiya Demokrata Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] ve hatin pêşwazîkirin. Hat diyarkirin ku Agit Kabayel ji hevdîtina ku li gel Serok Barzanî kiriye gelek kêfxweş bûye, spasiya piştevaniya Serok Barzanî kiriye û bi vê minasebetê kembera şampiyoniyê û xelatek pêşkêşî Barzanî kir. Ji aliyê din ve, Kabayel roja 15ê Nîsanê jî ji aliyê Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]] ve hat pêşwazîkirin.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=Rûdaw |sernav=Başkan Barzani, dünya şampiyonu Kürt boksör Kabayel'i kabul etti |roja-gihiştinê=2025-05-31 |tarîx=2025-04-17 |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/170420254 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Almanên bi eslê xwe kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Werzişvanên kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] l1qy7g1hq71pftm7coy0sa8miuh6ihl 2068271 2068266 2026-06-29T13:55:34Z Avestaboy 34898 /* Destpêka werzişî */ RASTNIVÎS 2068271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Kabayel in 2025.png | sernavê_wêne = Agit Kabayel, şampiyonê WBC Interim Heavyweight yê sala 2025ê }} '''Agit Kabayel''' (jdb. 23ê [[rezber]]ê [[1992]] li [[Leverkusen]], [[Almanya]]) boksorekî profesyonel ê [[alman]] ê ku bi eslê xwe [[kurd]] e. Ew Şampiyonê pola giran a Ewropayê (EBU) ye, di vê pola giraniyê de li gorî WBC<ref>{{Jêder-malper |url=https://wbcboxing.com/en/heavy/ |sernav=WBC-Ranking |malper=WBCBoxing.com |tarîx=9 gulan 2024 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 }}</ref> di rêza 3em de ye û li gorî Kovara Ring di nav pêşbazên sernavên cîhanê de di rêza 10em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ringtv.com/ratings/ |sernav=Ratings |malper=The Ring |roja-gihiştinê=2024-05-20 |roja-arşîvê=2009-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090203095902/http://www.ringtv.com/ratings/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/sports/23022025</ref> == Kurtejiyan == Malbata Agît Kabayel kurdên [[Bazarcix]]ê ne.<ref> https://www.westfalen-blatt.de/sport/weltsport/boxen/schwergewichtshoffnung-kabayel-boxt-um-em-titel-2715487 </ref><ref> https://www.n-tv.de/sport/der_sport_tag/Erdbeben-in-der-Tuerkei-Profiboxer-Kabayel-trauert-um-Familienmitglieder-article23898981.html </ref><ref> https://www.dailysabah.com/deutsch/sport/2017/11/05/tuerkeistaemmiger-boxer-agit-kabayel-verteidigt-ebu-europameistertitel </ref> Wî dibistana navîn xwend û perwerdehiya çêkirina rêyên hesînî dît, lê ji ber pabendbûna xwe ya werzîşê di vî karî de nexebitî. Ew pismamê rapper [[KC Rebell]] e. Bavê wî karê dirûtina hesînsn dikir û paşê xwaringehekê vekir. Kabayel bi malbata xwe re li [[Bochum]]-Wattenscheidê dijî, li cihê ku ew mezin bûye.<ref> https://www.waz.de/sport/lokalsport/bochum/article240901140/Agit-Kabayel-ueber-seine-Herkunft-Ich-fuehle-mich-deutsch.html </ref> Kabayel bi [[Tyson Fury]], [[Anthony Joshua]], [[Kubrat Pulev]] û [[Robert Helenius]] re hevkariya sparringê kir. === Destpêka werzişî === Agît Kabayel beriya ku bi rêya kickboxingê were boksê, di ciwaniya xwe de futbol dilîst. Wî di 18 saliya xwe de di 23ê hizêrana 2011ê de li Wuppertal destpêka xwe ya profesyonel kir. Piştî neh serkeftinan li pey hev, wî di 22ê adara 2014an de li [[Tekirdağ]], [[Tirkiye|Tirkiyê]] sernavê şampiyoniya WBC ya [[Deryaya Navîn]] li hember [[Gbenga Oluokun]] bi dest xist. Piştî du serketinên li hember [[Shalva Jomardashvili]] û [[Lawrence Tauasa]], wî [[Christian Lewandowski]] bi knockkoutê (KO) têk bir û sernavê EBU yê [[Ewropa]]yê bi dest xist. == Serkeftinên wî == === Şampiyoniya ewropayî === Agît Kabayel di 4ê [[sibat]]a [[2017]]an de li [[Magdeburg]]ê bi biryareke yekdengî [[Hervé Hubeaux]] yê [[Belçîka|belçîkî]] têk bir, û bi vî awayî bû şampiyonê pola giran a Ewropayê ya EBU. Di 4ê [[Çiriya paşîn|mijdara]] 2017ê de, Kabayel bi biryara piraniya dadweran şampiyoniya xwe ya ewropî li hember [[Dereck Chisora]] ​​parast. Ev têkoşîna diwanzdeh doran li [[Monte-Carlo]] pêk hat. Wî di 21ê [[Nîsan|avrêlê]] 2018an de li [[Berlîn]]-[[Neukölln]] li hember [[Miljan Rovčanin]]ê [[Serb (gel)|serb]] bi knockoutê (KO) di tûra sêyemîn de cara dûyemîn şampiyoniyê qezenc kir. Têkoşîna wî ya li dijî Chisora ​​di [[hezîran]]a [[2018]]ê de wekî EBU Fight of Year 2017 (Têkoşîna Salê ya EBUyê 2017) hate hilbijartin. Wî di 2ê [[adar]]ê [[2019]]an de li [[Magdeburg]]ê li dijî [[Andriy Rudenko]] yê [[ûkrayna]]yî, sêyemîn parastina şampiyoniya xwe ya EBU bi dest xist. Di [[îlon]]a 2019an de, ew yekem alman bû ku bi weşana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] [[ESPN]] re ket peymanek promosyonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.focus.de/sport/boxen/agit-kabayel-deutscher-boxer-unterschreibt-vertrag-mit-espn-und-top-rank_id_11107583.html |sernav=Deutscher Boxer unterschreibt Mega-Vertrag mit US-Riese - jetzt will er Max Schmeling beerben |malper=Focus Online |tarîx=2019 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |roja-arşîvê=2024-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240520123002/https://www.focus.de/sport/boxen/agit-kabayel-deutscher-boxer-unterschreibt-vertrag-mit-espn-und-top-rank_id_11107583.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Şampiyoniyên WBA, WBC û NABOyê === Di 18ê [[tîrmeh]]a [[2020]]an de, wî şampiyoniya parzemînî ya [[WBA]]yê li gorî xalan li hember [[Evgenios Lazaridis]] ê [[Yewnanistan|yewnanî]] bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mdr.de/boxen/boxen-open-air-gala-magdeburg-kabayel-kadiru-meinke-100.html |sernav=Boxen: Agit Kabayel mit erfolgreichem Comeback auf der Seebühne |malper=mdr.de |tarîx=15 tîrmeh 2020 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 }}</ref> Wî vê şampiyoniyê di dezîrana [[2021]]an de li gorî xalan li dijî [[Kevin Johnson]] parast.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jungewelt.de/artikel/403903.boxen-fliegende-f%C3%A4uste.html |sernav=Boxen: Fliegende Fäuste |malper=junge Welt |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de }}</ref> Di 4ê adarê [[2023]]an de, Kabayel li [[Bochum]]ê li hember [[Agron Smakici]] yê [[Kroatya|kroat]] di tûra sêyem de bi knockoutê (KO) bi ser ket, digel ku ew bixwe di tûra duyemîn de hatibû jimartin. Di encamê de, wî carek din sernavê şampiyoniya Ewropayê ya EBU bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boxen.de/news/agit-kabayel-siegt-ueber-agron-smakici-74696 |sernav=Agit Kabayel siegt über Agron Smakici |malper=boxen.de |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |roja-arşîvê=2023-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230605173416/https://www.boxen.de/news/agit-kabayel-siegt-ueber-agron-smakici-74696 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 23ê [[kanûna pêşîn]]a 2023 de, wî di tûra çaremîn de li hember [[Arslanbek Machmudow]]ê [[rûs]] (18-0, 17 KO) bi rêya TKO ve bi ser ket û bi vî rengî şampiyoniya WBA Inter-Continental û ya NABF North American wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sportschau.de/boxen/box-europameister-kabayel-ueberrascht-in-saudi-arabien-100.html |sernav=Boxen: Schwergewicht Agit Kabayel überrascht mit TKO-Sieg in Saudi-Arabien |malper=sportschau.de |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de |paşnav=sportschau.de }}</ref> Di 18ê [[gulan]]a [[2024]]an de, wî di tûra heftemîn de [[Frank Sánchez]]ê [[kûba]]yî (24-0, 17 KO) jî têk bir û bi vî rengî şampiyoniya WBC Continental America û NABO North America bi dest xist. Ew di heman demê de têkoşînek dawîn ji bo parastina WBC bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dazn.com/de-DE/news/boxen/agit-kabayel-frank-sanchez-live-ticker-boxen-schwergewicht-heute/okayrly32spk1pkzhgx374vir |sernav=K.o.! Agit Kabayel triumphiert über Frank Sanchez {{!}} DAZN News DE |malper=DAZN |tarîx=2024-05-18 |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de-DE }}</ref> == Ji [[Başûrê Kurdistanê]] vexwendname == Roja [[7ê nîsanê|7ê]] [[Nîsan]]e [[2025]]an li Hewlêra paytexta [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê Serokê berê yê Başûrê Kurdistanê û Serokê Partiya Demokrata Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] ve hatin pêşwazîkirin. Hat diyarkirin ku Agit Kabayel ji hevdîtina ku li gel Serok Barzanî kiriye gelek kêfxweş bûye, spasiya piştevaniya Serok Barzanî kiriye û bi vê minasebetê kembera şampiyoniyê û xelatek pêşkêşî Barzanî kir. Ji aliyê din ve, Kabayel roja 15ê Nîsanê jî ji aliyê Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]] ve hat pêşwazîkirin.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=Rûdaw |sernav=Başkan Barzani, dünya şampiyonu Kürt boksör Kabayel'i kabul etti |roja-gihiştinê=2025-05-31 |tarîx=2025-04-17 |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/170420254 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Almanên bi eslê xwe kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Werzişvanên kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] gvcc7lh00x98ssfzqwmryjihqslq899 2068277 2068271 2026-06-29T14:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068277 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Kabayel in 2025.png | sernavê_wêne = Agit Kabayel, şampiyonê WBC Interim Heavyweight yê sala 2025ê }} '''Agit Kabayel''' (jdb. 23ê [[rezber]]ê [[1992]] li [[Leverkusen]], [[Almanya]]) boksorekî profesyonel ê [[alman]] ê ku bi eslê xwe [[kurd]] e. Ew Şampiyonê pola giran a Ewropayê (EBU) ye, di vê pola giraniyê de li gorî WBC<ref>{{Jêder-malper |url=https://wbcboxing.com/en/heavy/ |sernav=WBC-Ranking |malper=WBCBoxing.com |tarîx=9 gulan 2024 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 }}</ref> di rêza 3em de ye û li gorî Kovara Ring di nav pêşbazên sernavên cîhanê de di rêza 10em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ringtv.com/ratings/ |sernav=Ratings |malper=The Ring |roja-gihiştinê=2024-05-20 |roja-arşîvê=2009-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090203095902/http://www.ringtv.com/ratings/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/sports/23022025</ref> == Kurtejiyan == Malbata Agît Kabayel kurdên [[Bazarcix]]ê ne.<ref> https://www.westfalen-blatt.de/sport/weltsport/boxen/schwergewichtshoffnung-kabayel-boxt-um-em-titel-2715487 </ref><ref> https://www.n-tv.de/sport/der_sport_tag/Erdbeben-in-der-Tuerkei-Profiboxer-Kabayel-trauert-um-Familienmitglieder-article23898981.html </ref><ref> https://www.dailysabah.com/deutsch/sport/2017/11/05/tuerkeistaemmiger-boxer-agit-kabayel-verteidigt-ebu-europameistertitel </ref> Wî dibistana navîn xwend û perwerdehiya çêkirina rêyên hesînî dît, lê ji ber pabendbûna xwe ya werzîşê di vî karî de nexebitî. Ew pismamê rapper [[KC Rebell]] e. Bavê wî karê dirûtina hesînsn dikir û paşê xwaringehekê vekir. Kabayel bi malbata xwe re li [[Bochum]]-Wattenscheidê dijî, li cihê ku ew mezin bûye.<ref> https://www.waz.de/sport/lokalsport/bochum/article240901140/Agit-Kabayel-ueber-seine-Herkunft-Ich-fuehle-mich-deutsch.html </ref> Kabayel bi [[Tyson Fury]], [[Anthony Joshua]], [[Kubrat Pulev]] û [[Robert Helenius]] re hevkariya sparringê kir. === Destpêka werzişî === Agît Kabayel beriya ku bi rêya kickboxingê were boksê, di ciwaniya xwe de futbol dilîst. Wî di 18 saliya xwe de di 23ê hizêrana 2011ê de li Wuppertal destpêka xwe ya profesyonel kir. Piştî neh serkeftinan li pey hev, wî di 22ê adara 2014an de li [[Tekirdağ]], [[Tirkiye|Tirkiyê]] sernavê şampiyoniya WBC ya [[Deryaya Navîn]] li hember [[Gbenga Oluokun]] bi dest xist. Piştî du serketinên li hember [[Shalva Jomardashvili]] û [[Lawrence Tauasa]], wî [[Christian Lewandowski]] bi knockkoutê (KO) têk bir û sernavê EBU yê [[Ewropa]]yê bi dest xist. == Serkeftinên wî == === Şampiyoniya ewropayî === Agît Kabayel di 4ê [[sibat]]a [[2017]]an de li [[Magdeburg]]ê bi biryareke yekdengî [[Hervé Hubeaux]] yê [[Belçîka|belçîkî]] têk bir, û bi vî awayî bû şampiyonê pola giran a Ewropayê ya EBU. Di 4ê [[Çiriya paşîn|mijdara]] 2017ê de, Kabayel bi biryara piraniya dadweran şampiyoniya xwe ya ewropî li hember [[Dereck Chisora]] ​​parast. Ev têkoşîna diwanzdeh doran li [[Monte-Carlo]] pêk hat. Wî di 21ê [[Nîsan|avrêlê]] 2018an de li [[Berlîn]]-[[Neukölln]] li hember [[Miljan Rovčanin]]ê [[Serb (gel)|serb]] bi knockoutê (KO) di tûra sêyemîn de cara dûyemîn şampiyoniyê qezenc kir. Têkoşîna wî ya li dijî Chisora ​​di [[hezîran]]a [[2018]]ê de wekî EBU Fight of Year 2017 (Têkoşîna Salê ya EBUyê 2017) hate hilbijartin. Wî di 2ê [[adar]]ê [[2019]]an de li [[Magdeburg]]ê li dijî [[Andriy Rudenko]] yê [[ûkrayna]]yî, sêyemîn parastina şampiyoniya xwe ya EBU bi dest xist. Di [[îlon]]a 2019an de, ew yekem alman bû ku bi weşana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] [[ESPN]] re ket peymanek promosyonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.focus.de/sport/boxen/agit-kabayel-deutscher-boxer-unterschreibt-vertrag-mit-espn-und-top-rank_id_11107583.html |sernav=Deutscher Boxer unterschreibt Mega-Vertrag mit US-Riese - jetzt will er Max Schmeling beerben |malper=Focus Online |tarîx=2019 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |roja-arşîvê=2024-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240520123002/https://www.focus.de/sport/boxen/agit-kabayel-deutscher-boxer-unterschreibt-vertrag-mit-espn-und-top-rank_id_11107583.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Şampiyoniyên WBA, WBC û NABOyê === Di 18ê [[tîrmeh]]a [[2020]]an de, wî şampiyoniya parzemînî ya [[WBA]]yê li gorî xalan li hember [[Evgenios Lazaridis]] ê [[Yewnanistan|yewnanî]] bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mdr.de/boxen/boxen-open-air-gala-magdeburg-kabayel-kadiru-meinke-100.html |sernav=Boxen: Agit Kabayel mit erfolgreichem Comeback auf der Seebühne |malper=mdr.de |tarîx=15 tîrmeh 2020 |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 }}</ref> Wî vê şampiyoniyê di dezîrana [[2021]]an de li gorî xalan li dijî [[Kevin Johnson]] parast.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jungewelt.de/artikel/403903.boxen-fliegende-f%C3%A4uste.html |sernav=Boxen: Fliegende Fäuste |malper=junge Welt |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de }}</ref> Di 4ê adarê [[2023]]an de, Kabayel li [[Bochum]]ê li hember [[Agron Smakici]] yê [[Kroatya|kroat]] di tûra sêyem de bi knockoutê (KO) bi ser ket, digel ku ew bixwe di tûra duyemîn de hatibû jimartin. Di encamê de, wî carek din sernavê şampiyoniya Ewropayê ya EBU bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boxen.de/news/agit-kabayel-siegt-ueber-agron-smakici-74696 |sernav=Agit Kabayel siegt über Agron Smakici |malper=boxen.de |roja-gihiştinê=20 gulan 2024 |roja-arşîvê=2023-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230605173416/https://www.boxen.de/news/agit-kabayel-siegt-ueber-agron-smakici-74696 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 23ê [[kanûna pêşîn]]a 2023 de, wî di tûra çaremîn de li hember [[Arslanbek Machmudow]]ê [[rûs]] (18-0, 17 KO) bi rêya TKO ve bi ser ket û bi vî rengî şampiyoniya WBA Inter-Continental û ya NABF North American wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sportschau.de/boxen/box-europameister-kabayel-ueberrascht-in-saudi-arabien-100.html |sernav=Boxen: Schwergewicht Agit Kabayel überrascht mit TKO-Sieg in Saudi-Arabien |malper=sportschau.de |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de |paşnav=sportschau.de }}</ref> Di 18ê [[gulan]]a [[2024]]an de, wî di tûra heftemîn de [[Frank Sánchez]]ê [[kûba]]yî (24-0, 17 KO) jî têk bir û bi vî rengî şampiyoniya WBC Continental America û NABO North America bi dest xist. Ew di heman demê de têkoşînek dawîn ji bo parastina WBC bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dazn.com/de-DE/news/boxen/agit-kabayel-frank-sanchez-live-ticker-boxen-schwergewicht-heute/okayrly32spk1pkzhgx374vir |sernav=K.o.! Agit Kabayel triumphiert über Frank Sanchez {{!}} DAZN News DE |malper=DAZN |tarîx=2024-05-18 |roja-gihiştinê=2024-05-20 |ziman=de-DE }}</ref> == Ji [[Başûrê Kurdistanê]] vexwendname == Roja [[7ê nîsanê|7ê]] [[Nîsan]]e [[2025]]an li Hewlêra paytexta [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê Serokê berê yê Başûrê Kurdistanê û Serokê Partiya Demokrata Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] ve hatin pêşwazîkirin. Hat diyarkirin ku Agit Kabayel ji hevdîtina ku li gel Serok Barzanî kiriye gelek kêfxweş bûye, spasiya piştevaniya Serok Barzanî kiriye û bi vê minasebetê kembera şampiyoniyê û xelatek pêşkêşî Barzanî kir. Ji aliyê din ve, Kabayel roja 15ê Nîsanê jî ji aliyê Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]] ve hat pêşwazîkirin.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=Rûdaw |sernav=Başkan Barzani, dünya şampiyonu Kürt boksör Kabayel'i kabul etti |roja-gihiştinê=2025-05-31 |tarîx=2025-04-17 |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/170420254 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Almanên bi eslê xwe kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Werzişvanên kurd]] 0msieeq5najiifnxbzpkk0bio4s7a7c 14 285615 2068262 1878045 2026-06-29T12:32:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068262 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Brîtaniyên efsaneyî]] [[Kategorî:Key Arthur]] buy35pod8edzu0csdnmkgw4voiahvjl 14 293554 2068581 1897680 2026-06-30T08:11:19Z Wikihez 39702 2068581 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Îtalya}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Îtalya]] 5kozqj6erp1ydnwxek302022c9q0qt1 14 302458 2068579 1908634 2026-06-30T08:10:30Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Bnr kat|Bnr kat]]}} 2068579 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Edebiyat}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Edebiyat]] n0ocg7u9hqghl59ox6b7pfk2w90et8n 0 313598 2068263 1988993 2026-06-29T13:21:58Z VikiAzad 99135 /* Bûyer */ 2068263 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Kanûna paşîn === * {{Roj û meh|13|01}} ** Hikumeta demkî ya şamê, şerekî ku 27 rojan berdewam kir li dijî [[Hêzên Sûriya Demokratîk|Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê]] dest pê kir. === Sibat === * {{Roj û meh|28|02}} ** [[Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê 2026|Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê]] hatiye dest pê kirin. === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === * {{Roj û meh|27|06}} ** [[Agit Kabayel]] li aliyê [[Konseya Boksa Cîhanê]] (WBC) wekî Şampiyonê Cîhanê yê Sîkleta Giran hat îlankirin. === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Mirin == === Kanûna paşîn === * {{Roj û meh|10|01}} ** [[Ziyad Heleb]], fermandarê leşkerî yê Kurdên Rojavayê Kurdistanê (jdb. [[1988]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/110120267 |sernav=Asayîş: Fermandarê me Ziyad Heleb şehîd ket |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> * {{Roj û meh|22|01}} ** [[Mehmed Emîn Bozarslan]], nivîskarê kurd (jdb. [[1934]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/passing-of-mehmet-emin-bozarslan-1232552507 |sernav=Passing of Mehmet Emin BOZARSLAN |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=fr}}</ref> === Sibat === * {{Roj û meh|28|02}} ** [[Elî Xaminêyî]], rêberê duyema bilind ê [[Komara Îslamî ya Îranê]] bû (jdb. [[1939]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/irans-supreme-leader-ali-khamenei-killed-in-us-israeli-attacks-reports |sernav=Iran confirms Supreme Leader Ali Khamenei dead after US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> === Adar === * {{Roj û meh|10|03}} ** [[Ehmedê Huseynî]], helbestvan û nivîskarekî kurd (jdb. [[1955]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/10032026 |sernav=Helbestvanê navdar Ehmed Huseynî koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> * {{Roj û meh|11|03}} ** [[Salih Muslim]], siyasetmedarê kurd (jdb. [[1951]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/110320266 |sernav=Salih Muslim koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Xelatên Nobelê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sal]] [[Kategorî:2026| ]] 73td8v55kweifc0agpb52a7fn5eq613 2068264 2068263 2026-06-29T13:22:16Z VikiAzad 99135 /* Hezîran */ 2068264 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Kanûna paşîn === * {{Roj û meh|13|01}} ** Hikumeta demkî ya şamê, şerekî ku 27 rojan berdewam kir li dijî [[Hêzên Sûriya Demokratîk|Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê]] dest pê kir. === Sibat === * {{Roj û meh|28|02}} ** [[Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê 2026|Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê]] hatiye dest pê kirin. === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === * {{Roj û meh|27|06}} ** [[Agit Kabayel]] ji aliyê [[Konseya Boksa Cîhanê]] (WBC) wekî Şampiyonê Cîhanê yê Sîkleta Giran hat îlankirin. === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Mirin == === Kanûna paşîn === * {{Roj û meh|10|01}} ** [[Ziyad Heleb]], fermandarê leşkerî yê Kurdên Rojavayê Kurdistanê (jdb. [[1988]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/110120267 |sernav=Asayîş: Fermandarê me Ziyad Heleb şehîd ket |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> * {{Roj û meh|22|01}} ** [[Mehmed Emîn Bozarslan]], nivîskarê kurd (jdb. [[1934]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/passing-of-mehmet-emin-bozarslan-1232552507 |sernav=Passing of Mehmet Emin BOZARSLAN |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=fr}}</ref> === Sibat === * {{Roj û meh|28|02}} ** [[Elî Xaminêyî]], rêberê duyema bilind ê [[Komara Îslamî ya Îranê]] bû (jdb. [[1939]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/irans-supreme-leader-ali-khamenei-killed-in-us-israeli-attacks-reports |sernav=Iran confirms Supreme Leader Ali Khamenei dead after US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> === Adar === * {{Roj û meh|10|03}} ** [[Ehmedê Huseynî]], helbestvan û nivîskarekî kurd (jdb. [[1955]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/10032026 |sernav=Helbestvanê navdar Ehmed Huseynî koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> * {{Roj û meh|11|03}} ** [[Salih Muslim]], siyasetmedarê kurd (jdb. [[1951]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/110320266 |sernav=Salih Muslim koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Xelatên Nobelê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sal]] [[Kategorî:2026| ]] 804kcyni6xcuh2dkbte4tbjd4601109 2068265 2068264 2026-06-29T13:25:37Z VikiAzad 99135 /* Hezîran */ Çavkanî hate lêkirin 2068265 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Kanûna paşîn === * {{Roj û meh|13|01}} ** Hikumeta demkî ya şamê, şerekî ku 27 rojan berdewam kir li dijî [[Hêzên Sûriya Demokratîk|Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê]] dest pê kir. === Sibat === * {{Roj û meh|28|02}} ** [[Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê 2026|Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê]] hatiye dest pê kirin. === Adar === === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === * {{Roj û meh|27|06}} ** [[Agit Kabayel]] ji aliyê [[Konseya Boksa Cîhanê]] (WBC) wekî Şampiyonê Cîhanê yê Sîkleta Giran hat îlankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wbcboxing.com/en/agit-kabayel-reconocido-como-el-nuevo-campeon-mundial-de-peso-pesado-del-wbc/ |sernav=AGIT KABAYEL RECOGNIZED AS THE NEW WBC HEAVYWEIGHT WORLD CHAMPION - World Boxing Council |tarîx=2026-06-27 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=en-US}}</ref> === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Mirin == === Kanûna paşîn === * {{Roj û meh|10|01}} ** [[Ziyad Heleb]], fermandarê leşkerî yê Kurdên Rojavayê Kurdistanê (jdb. [[1988]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/110120267 |sernav=Asayîş: Fermandarê me Ziyad Heleb şehîd ket |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> * {{Roj û meh|22|01}} ** [[Mehmed Emîn Bozarslan]], nivîskarê kurd (jdb. [[1934]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/passing-of-mehmet-emin-bozarslan-1232552507 |sernav=Passing of Mehmet Emin BOZARSLAN |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=fr}}</ref> === Sibat === * {{Roj û meh|28|02}} ** [[Elî Xaminêyî]], rêberê duyema bilind ê [[Komara Îslamî ya Îranê]] bû (jdb. [[1939]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/irans-supreme-leader-ali-khamenei-killed-in-us-israeli-attacks-reports |sernav=Iran confirms Supreme Leader Ali Khamenei dead after US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> === Adar === * {{Roj û meh|10|03}} ** [[Ehmedê Huseynî]], helbestvan û nivîskarekî kurd (jdb. [[1955]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/10032026 |sernav=Helbestvanê navdar Ehmed Huseynî koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> * {{Roj û meh|11|03}} ** [[Salih Muslim]], siyasetmedarê kurd (jdb. [[1951]]).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/110320266 |sernav=Salih Muslim koça dawî kir |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-12 |ziman=en}}</ref> === Nîsan === === Gulan === === Hezîran === === Tîrmeh === === Tebax === === Îlon === === Çiriya pêşîn === === Çiriya paşîn === === Kanûna pêşîn === == Xelatên Nobelê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sal]] [[Kategorî:2026| ]] qyh7czqxtr96uxaa7w5erjqsmsf0176 14 317598 2068669 2013497 2026-06-30T11:52:26Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] 2068669 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bajarên Îranê li gorî parêzgehan]] [[Kategorî:Hemedan (parêzgeh)]] 0crd9zrm6300h3ppn3lee2ctedy8ujq 14 317604 2068697 2013511 2026-06-30T11:55:12Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] 2068697 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bajarên Îranê li gorî parêzgehan]] [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] dliemd221izp7csgl5oqlftyg8hey9e 14 317605 2068628 2013513 2026-06-30T11:47:18Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] 2068628 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bajarên Îranê li gorî parêzgehan]] [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] ktu1sb3hd9s1nl977pncp7slwnu4xy3 14 317618 2068626 2013747 2026-06-30T11:45:19Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Farsê (parêzgeh)]] 2068626 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Navçeyên Îranê li gorî parêzgehan]] [[Kategorî:Farsê (parêzgeh)]] fuc7cl3nshgzk8f02a4ijlg3imzxbn1 2068627 2068626 2026-06-30T11:45:25Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Farsê (parêzgeh)]]; Zêdekirina [[Kategorî:Fars (parêzgeh)]] 2068627 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Navçeyên Îranê li gorî parêzgehan]] [[Kategorî:Fars (parêzgeh)]] 4hs21n4w0l0ufr5ulcv6ogul88otli0 2 318790 2068372 2064788 2026-06-29T20:51:52Z Wikihez 39702 "American poet" — Search: insource:/American poet/ ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/DescFromWikidataSearch.js|DescFromWikidataSearch.js]]) 2068372 wikitext text/x-wiki == Bê danasîn (336) == Q6711|Dku|"American poet"||Q32931|Dku|"American poet"||Q62134|Dku|"American poet"||Q81438|Dku|"American poet"||Q100334|Dku|"American poet"||Q117741|Dku|"American poet"||Q132162|Dku|"American poet"||Q152513|Dku|"American poet"||Q166835|Dku|"American poet"||Q178106|Dku|"American poet"||Q178698|Dku|"American poet"||Q235946|Dku|"American poet"||Q240959|Dku|"American poet"||Q242332|Dku|"American poet"||Q257911|Dku|"American poet"||Q270643|Dku|"American poet"||Q272042|Dku|"American poet"||Q276423|Dku|"American poet"||Q278495|Dku|"American poet"||Q279077|Dku|"American poet"||Q312720|Dku|"American poet"||Q315963|Dku|"American poet"||Q319829|Dku|"American poet"||Q347890|Dku|"American poet"||Q356115|Dku|"American poet"||Q370513|Dku|"American poet"||Q403146|Dku|"American poet"||Q440064|Dku|"American poet"||Q445740|Dku|"American poet"||Q449030|Dku|"American poet"||Q449670|Dku|"American poet"||Q450243|Dku|"American poet"||Q454836|Dku|"American poet"||Q460055|Dku|"American poet"||Q465594|Dku|"American poet"||Q472507|Dku|"American poet"||Q516180|Dku|"American poet"||Q516447|Dku|"American poet"||Q522192|Dku|"American poet"||Q531155|Dku|"American poet"||Q531273|Dku|"American poet"||Q531431|Dku|"American poet"||Q533042|Dku|"American poet"||Q534428|Dku|"American poet"||Q536480|Dku|"American poet"||Q545261|Dku|"American poet"||Q582796|Dku|"American poet"||Q588807|Dku|"American poet"||Q633354|Dku|"American poet"||Q680368|Dku|"American poet"||Q690103|Dku|"American poet"||Q706084|Dku|"American poet"||Q706977|Dku|"American poet"||Q719228|Dku|"American poet"||Q722555|Dku|"American poet"||Q723604|Dku|"American poet"||Q728657|Dku|"American poet"||Q734955|Dku|"American poet"||Q762223|Dku|"American poet"||Q770177|Dku|"American poet"||Q863057|Dku|"American poet"||Q915445|Dku|"American poet"||Q918620|Dku|"American poet"||Q920508|Dku|"American poet"||Q922191|Dku|"American poet"||Q928775|Dku|"American poet"||Q931286|Dku|"American poet"||Q951010|Dku|"American poet"||Q964391|Dku|"American poet"||Q974678|Dku|"American poet"||Q975481|Dku|"American poet"||Q975491|Dku|"American poet"||Q975706|Dku|"American poet"||Q979771|Dku|"American poet"||Q981448|Dku|"American poet"||Q983544|Dku|"American poet"||Q1050946|Dku|"American poet"||Q1060270|Dku|"American poet"||Q1064386|Dku|"American poet"||Q1105453|Dku|"American poet"||Q1151763|Dku|"American poet"||Q1174969|Dku|"American poet"||Q1184545|Dku|"American poet"||Q1197667|Dku|"American poet"||Q1209000|Dku|"American poet"||Q1236772|Dku|"American poet"||Q1239798|Dku|"American poet"||Q1293841|Dku|"American poet"||Q1294394|Dku|"American poet"||Q1333582|Dku|"American poet"||Q1334959|Dku|"American poet"||Q1341627|Dku|"American poet"||Q1348138|Dku|"American poet"||Q1348546|Dku|"American poet"||Q1353873|Dku|"American poet"||Q1365279|Dku|"American poet"||Q1368437|Dku|"American poet"||Q1442704|Dku|"American poet"||Q1547340|Dku|"American poet"||Q1598388|Dku|"American poet"||Q1680917|Dku|"American poet"||Q1682584|Dku|"American poet"||Q1690875|Dku|"American poet"||Q1702239|Dku|"American poet"||Q1718599|Dku|"American poet"||Q1769448|Dku|"American poet"||Q1849302|Dku|"American poet"||Q1876315|Dku|"American poet"||Q1972942|Dku|"American poet"||Q1974852|Dku|"American poet"||Q1983102|Dku|"American poet"||Q2100481|Dku|"American poet"||Q2157568|Dku|"American poet"||Q2312843|Dku|"American poet"||Q2363035|Dku|"American poet"||Q2402538|Dku|"American poet"||Q2425705|Dku|"American poet"||Q2491621|Dku|"American poet"||Q2586777|Dku|"American poet"||Q2587411|Dku|"American poet"||Q2601996|Dku|"American poet"||Q2636383|Dku|"American poet"||Q2671428|Dku|"American poet"||Q2714693|Dku|"American poet"||Q2742184|Dku|"American poet"||Q2836850|Dku|"American poet"||Q2849427|Dku|"American poet"||Q2851328|Dku|"American poet"||Q2895141|Dku|"American poet"||Q2906282|Dku|"American poet"||Q2912055|Dku|"American poet"||Q2930440|Dku|"American poet"||Q2978433|Dku|"American poet"||Q3018441|Dku|"American poet"||Q3087491|Dku|"American poet"||Q3099146|Dku|"American poet"||Q3129340|Dku|"American poet"||Q3178822|Dku|"American poet"||Q3181603|Dku|"American poet"||Q3306153|Dku|"American poet"||Q3307926|Dku|"American poet"||Q3312332|Dku|"American poet"||Q3433529|Dku|"American poet"||Q3442219|Dku|"American poet"||Q3719466|Dku|"American poet"||Q3733741|Dku|"American poet"||Q3797509|Dku|"American poet"||Q3809343|Dku|"American poet"||Q3876879|Dku|"American poet"||Q3927862|Dku|"American poet"||Q4121378|Dku|"American poet"||Q4418695|Dku|"American poet"||Q4502686|Dku|"American poet"||Q4552568|Dku|"American poet"||Q4647732|Dku|"American poet"||Q4681137|Dku|"American poet"||Q4707746|Dku|"American poet"||Q4725869|Dku|"American poet"||Q4725937|Dku|"American poet"||Q4726035|Dku|"American poet"||Q4727090|Dku|"American poet"||Q4739657|Dku|"American poet"||Q4747967|Dku|"American poet"||Q4755100|Dku|"American poet"||Q4762467|Dku|"American poet"||Q4766381|Dku|"American poet"||Q4768571|Dku|"American poet"||Q4769519|Dku|"American poet"||Q4783946|Dku|"American poet"||Q4924887|Dku|"American poet"||Q4952981|Dku|"American poet"||Q4960892|Dku|"American poet"||Q4968247|Dku|"American poet"||Q4992008|Dku|"American poet"||Q5043476|Dku|"American poet"||Q5045339|Dku|"American poet"||Q5045401|Dku|"American poet"||Q5085873|Dku|"American poet"||Q5087206|Dku|"American poet"||Q5093626|Dku|"American poet"||Q5112684|Dku|"American poet"||Q5170600|Dku|"American poet"||Q5171355|Dku|"American poet"||Q5221079|Dku|"American poet"||Q5240765|Dku|"American poet"||Q5289535|Dku|"American poet"||Q5342403|Dku|"American poet"||Q5346648|Dku|"American poet"||Q5361669|Dku|"American poet"||Q5362093|Dku|"American poet"||Q5362284|Dku|"American poet"||Q5363282|Dku|"American poet"||Q5365026|Dku|"American poet"||Q5367407|Dku|"American poet"||Q5494816|Dku|"American poet"||Q5498895|Dku|"American poet"||Q5525966|Dku|"American poet"||Q5537606|Dku|"American poet"||Q5547461|Dku|"American poet"||Q5549604|Dku|"American poet"||Q5607708|Dku|"American poet"||Q5648983|Dku|"American poet"||Q5693988|Dku|"American poet"||Q5702437|Dku|"American poet"||Q5920846|Dku|"American poet"||Q5939791|Dku|"American poet"||Q6084493|Dku|"American poet"||Q6117237|Dku|"American poet"||Q6124532|Dku|"American poet"||Q6145850|Dku|"American poet"||Q6152717|Dku|"American poet"||Q6167365|Dku|"American poet"||Q6223387|Dku|"American poet"||Q6256281|Dku|"American poet"||Q6274797|Dku|"American poet"||Q6278867|Dku|"American poet"||Q6301766|Dku|"American poet"||Q6312325|Dku|"American poet"||Q6397805|Dku|"American poet"||Q6409275|Dku|"American poet"||Q6504973|Dku|"American poet"||Q6521290|Dku|"American poet"||Q6525095|Dku|"American poet"||Q6529030|Dku|"American poet"||Q6551613|Dku|"American poet"||Q6645428|Dku|"American poet"||Q6660609|Dku|"American poet"||Q6698105|Dku|"American poet"||Q6738100|Dku|"American poet"||Q6761234|Dku|"American poet"||Q6775564|Dku|"American poet"||Q6779414|Dku|"American poet"||Q6809914|Dku|"American poet"||Q6829019|Dku|"American poet"||Q6833368|Dku|"American poet"||Q6859278|Dku|"American poet"||Q6897736|Dku|"American poet"||Q6968508|Dku|"American poet"||Q6969885|Dku|"American poet"||Q7038104|Dku|"American poet"||Q7143899|Dku|"American poet"||Q7145842|Dku|"American poet"||Q7207482|Dku|"American poet"||Q7323708|Dku|"American poet"||Q7326411|Dku|"American poet"||Q7329844|Dku|"American poet"||Q7348853|Dku|"American poet"||Q7422622|Dku|"American poet"||Q7434247|Dku|"American poet"||Q7489403|Dku|"American poet"||Q7493801|Dku|"American poet"||Q7610331|Dku|"American poet"||Q7647974|Dku|"American poet"||Q7648292|Dku|"American poet"||Q7648427|Dku|"American poet"||Q7703264|Dku|"American poet"||Q7791985|Dku|"American poet"||Q7793799|Dku|"American poet"||Q7813322|Dku|"American poet"||Q7831770|Dku|"American poet"||Q8017787|Dku|"American poet"||Q8047432|Dku|"American poet"||Q9374828|Dku|"American poet"||Q11245026|Dku|"American poet"||Q11287354|Dku|"American poet"||Q11773010|Dku|"American poet"||Q12429201|Dku|"American poet"||Q13407942|Dku|"American poet"||Q13563097|Dku|"American poet"||Q13563229|Dku|"American poet"||Q13563263|Dku|"American poet"||Q15437561|Dku|"American poet"||Q15441431|Dku|"American poet"||Q15627074|Dku|"American poet"||Q15978364|Dku|"American poet"||Q15980869|Dku|"American poet"||Q16037865|Dku|"American poet"||Q16050538|Dku|"American poet"||Q16944132|Dku|"American poet"||Q18355929|Dku|"American poet"||Q18811317|Dku|"American poet"||Q19596780|Dku|"American poet"||Q20656916|Dku|"American poet"||Q22095586|Dku|"American poet"||Q22958025|Dku|"American poet"||Q23050230|Dku|"American poet"||Q23715038|Dku|"American poet"||Q23884163|Dku|"American poet"||Q24572302|Dku|"American poet"||Q25324743|Dku|"American poet"||Q27507213|Dku|"American poet"||Q27890542|Dku|"American poet"||Q28137086|Dku|"American poet"||Q28649065|Dku|"American poet"||Q28844039|Dku|"American poet"||Q28910236|Dku|"American poet"||Q29578708|Dku|"American poet"||Q30122339|Dku|"American poet"||Q37768801|Dku|"American poet"||Q41232941|Dku|"American poet"||Q41980112|Dku|"American poet"||Q47493070|Dku|"American poet"||Q52369134|Dku|"American poet"||Q55713401|Dku|"American poet"||Q56469858|Dku|"American poet"||Q56648976|Dku|"American poet"||Q56811491|Dku|"American poet"||Q59440184|Dku|"American poet"||Q59661331|Dku|"American poet"||Q62620339|Dku|"American poet"||Q72966424|Dku|"American poet"||Q74703207|Dku|"American poet"||Q75577606|Dku|"American poet"||Q75891111|Dku|"American poet"||Q77387897|Dku|"American poet"||Q77403003|Dku|"American poet"||Q85787994|Dku|"American poet"||Q94660580|Dku|"American poet"||Q97012213|Dku|"American poet"||Q97573810|Dku|"American poet"||Q99772980|Dku|"American poet"||Q100248337|Dku|"American poet"||Q101075855|Dku|"American poet"||Q102076612|Dku|"American poet"||Q104765254|Dku|"American poet"||Q104775058|Dku|"American poet"||Q104837544|Dku|"American poet"||Q104882463|Dku|"American poet"||Q105082573|Dku|"American poet"||Q105548695|Dku|"American poet"||Q105830401|Dku|"American poet"||Q105899902|Dku|"American poet"||Q106428084|Dku|"American poet"||Q106918131|Dku|"American poet"||Q107643012|Dku|"American poet"||Q110449908|Dku|"American poet" == Jixwe danasîn heye (14) == # {{wde|Q4441}} — "şaira amerîkî (1830-1886)" # {{wde|Q7010486}} — "Wîkîmediya:Kategorî" # {{wde|Q45970}} — "şaîrê polonyayî" # {{wde|Q19526}} — "şair, senarîst û parêzvana mafên mirovan a amerîkî" # {{wde|Q168728}} — "şairê amerîkî" # {{wde|Q163366}} — "şair û rexnegirê amerîkî (1885–1972)" # {{wde|Q133054}} — "Nivîskar û helbestvana amerîkî" # {{wde|Q862}} — "şaîrê rûs-amerîkî" # {{wde|Q361257}} — "stranbêjê amerîkî" # {{wde|Q270707}} — "şaira amerîkî (1893-1967)" # {{wde|Q270705}} — "nivîskara amerîkî" # {{wde|Q270728}} — "şaira amerîkî (1928–1974)" # {{wde|Q3180469}} — "şaira amerîkî" # {{wde|Q458750}} — "şaira amerîkî (1936-2010)" 14lb3nb0vp095wwr43fayepk7lpj7xk 2068711 2068372 2026-06-30T11:58:51Z Wikihez 39702 "bajar li Kurdistan, Îranê" — [[Category:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/DescFromPetscanCat.js|DescFromPetscanCat.js]]) 2068711 wikitext text/x-wiki == Bê danasîn (31) == Q272093|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q348726|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q348732|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q348737|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q348985|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q348992|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q631517|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q643430|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q720596|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q720616|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q765594|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q889008|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q889017|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q889022|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q2422702|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q2422931|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q2423410|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q2423501|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q2624765|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q3675850|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q4357676|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q4359590|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q4364044|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q4371178|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q5826149|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q5857262|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q5868441|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q5957064|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q6398919|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q6416695|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê"||Q16046952|Dku|"bajar li Kurdistan, Îranê" == Bê danasîn ID (31) == # {{wde|Q272093}} # {{wde|Q348726}} # {{wde|Q348732}} # {{wde|Q348737}} # {{wde|Q348985}} # {{wde|Q348992}} # {{wde|Q631517}} # {{wde|Q643430}} # {{wde|Q720596}} # {{wde|Q720616}} # {{wde|Q765594}} # {{wde|Q889008}} # {{wde|Q889017}} # {{wde|Q889022}} # {{wde|Q2422702}} # {{wde|Q2422931}} # {{wde|Q2423410}} # {{wde|Q2423501}} # {{wde|Q2624765}} # {{wde|Q3675850}} # {{wde|Q4357676}} # {{wde|Q4359590}} # {{wde|Q4364044}} # {{wde|Q4371178}} # {{wde|Q5826149}} # {{wde|Q5857262}} # {{wde|Q5868441}} # {{wde|Q5957064}} # {{wde|Q6398919}} # {{wde|Q6416695}} # {{wde|Q16046952}} == Jixwe danasîn heye (25) == # {{wde|Q272093}} — "Bajarekî Kurdistanê" # {{wde|Q348732}} — "Bajarekî li Rojhilatê Kurdistanê" # {{wde|Q348737}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q348992}} — "Bajarekî li Rojhilatê Kurdistanê" # {{wde|Q631517}} — "bajarê Îranê" # {{wde|Q643430}} — "gund li Bane, Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q720596}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q720616}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q765594}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q889008}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q889022}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q2422702}} — "bajarekî rojhilatê ye" # {{wde|Q2422931}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q2423410}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q2423501}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q2624765}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q4357676}} — "gund li Bane, Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q4359590}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q4364044}} — "gund li Bane, Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q4371178}} — "gund li Bane, Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q5826149}} — "bajarê Îranê" # {{wde|Q5857262}} — "bajarê Îranê" # {{wde|Q5868441}} — "bajar li Kurdistan, Îranê" # {{wde|Q6398919}} — "bajarê Îranê" # {{wde|Q6416695}} — "bajarê Îranê" ai2cbxnr855no9lwsvjdntph08zpn94 15 322741 2068604 2067494 2026-06-30T08:40:42Z Avestaboy 34898 /* Aktrîsên fîlman an Aktrîsên sînemayê ? */ Bersiv 2068604 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Aktrîsên fîlman an Aktrîsên sînemayê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] li ser Wîkîpediyayê standartkirin pêwîst e. Çend kategoriyan bi peyva '''Aktrîsên fîlman''' e hin jî bi peyva '''Aktrîsên sînemayê''' ne wek mînak '''Aktrîsên fîlman ên hindistanî''' an jî '''Aktrîsên sînemayê yên îranî''' . Kîjan guherto û varyant ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e ? '''Akorên fîlman'''/'''Aktrîsên fîlman''' an jî '''Aktorên sînemayê'''/'''Aktrîsên sînemayê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:46, 28 hezîran 2026 (UTC) :aktor/Aktrîsên sînemayê baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:16, 28 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] heke îtiraz tune be paşê ez difikirim ku em sernavên kategoriyan wek aktor/Aktrîsên sînemayê bila bi peyva aktor/Aktrîsên sînemayê bibin guhertin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:40, 30 hezîran 2026 (UTC) 4v03l0kp0gywjkl2ofz7mfujpqwkxq1 2 322776 2068367 2059397 2026-06-29T20:40:07Z Wikihez 39702 2068367 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { var userName = mw.config.get('wgUserName'); if (!userName) return; var SETTINGS_PAGE = 'User:' + userName + '/skrîpt/json/loader-settings.json'; var LOADER_PAGE = 'Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'; var settings = { scripts: [] }; var node; var api = new mw.Api(); // ── Helper: Sort Scripts ──────────────────────────────────────────────── function sortScripts() { if (settings.scripts && Array.isArray(settings.scripts)) { settings.scripts.sort(function(a, b) { return a.label.localeCompare(b.label, 'ku', { sensitivity: 'base' }); }); } } // ── CSS STYLES ────────────────────────────────────────────────────────── mw.loader.addStyleTag([ '.wh-menu { display:none; position:absolute; z-index:1100; background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; padding:8px 0; box-shadow:0 4px 10px rgba(0,0,0,0.2); min-width:280px; font-family:sans-serif; }', '.wh-menu-header { padding: 8px 15px; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid #eaecf0; font-size: 14px; display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link { color: #202122; text-decoration: none; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link:hover { color: #36c; text-decoration: underline; }', '.wh-menu li { display:flex; align-items:center; padding:4px 12px; margin:0; transition: background 0.1s; }', '.wh-menu li:hover { background:#f8f9fa; }', '.wh-script-status { width: 8px; height: 8px; border-radius: 50%; margin-right: 10px; flex-shrink: 0; }', '.wh-status-on { background: #00af89; }', '.wh-status-off { background: #d33333; }', '.wh-menu-label { flex:1; cursor:pointer; font-size:13px; color:#36c; font-weight: 500; white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; }', '.wh-disabled-label { color:#72777d; font-style: italic; text-decoration: line-through; }', '.wh-menu-icons { display:flex; align-items:center; gap:8px; margin-left: 10px; }', '.wh-icon-btn { cursor:pointer; font-size:15px; opacity: 0.6; transition: opacity 0.2s; background:none; border:none; padding:4px; text-decoration: none !important; color: #202122; }', '.wh-icon-btn:hover { opacity: 1; background: #eee; border-radius: 4px; color: #36c; }', '.wh-btn-install { background: #36c; color: #fff; border: none; padding: 4px 12px; border-radius: 2px; font-weight: bold; cursor: pointer; font-size: 12px; margin-left: 10px; vertical-align: middle; }', '.wh-btn-install:hover { background: #447ff5; }', '.wh-tooltip { display:none; position:fixed; z-index:2000; background:#202122; color:#fff; font-size:12px; padding:8px 12px; border-radius:2px; max-width:220px; line-height:1.4; pointer-events: none; }' ].join(' ')); var $tooltip = $('<div class="wh-tooltip">').appendTo(document.body); var $menu = $('<div class="wh-menu">') .append('<div class="wh-menu-header">' + '<a href="'+mw.util.getUrl(SETTINGS_PAGE)+'" class="wh-title-link" title="Mîhengên sereke">Amûrên Min</a>' + '<a href="'+mw.util.getUrl(LOADER_PAGE)+'" style="font-size:10px; color:#72777d; text-decoration:none;">JS</a>' + '</div><ul></ul>') .appendTo(document.body); // ── API Helpers ────────────────────────────────────────────────────────── function saveSettings() { sortScripts(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: SETTINGS_PAGE, text: JSON.stringify(settings, null, 2), summary: 'Mîhengên Loaderê hatin nûkirin (bi rêza alfabetîk)', }); } function loadScript(script) { return api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: script.src, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { var code = page.revisions[0].slots.main.content; // Remove nowiki tags if present code = code.replace(/\/\/ <nowiki>/g, '').replace(/\/\/ <\/nowiki>/g, ''); try { // Execute the script code (new Function(code))(); } catch (e) { console.error('Error in ' + script.label, e); mw.notify('Xeletî di dema xebitandina "' + script.label + '" de.', { type: 'error' }); } } else { mw.notify('Rûpela skrîptê nehat dîtin: ' + script.src, { type: 'error' }); } }); } // ── Installer Logic ────────────────────────────────────────────────────── function addInstallerLink() { var pageName = mw.config.get('wgPageName'); if (!pageName.endsWith('.js') || pageName.indexOf('loader-settings.json') !== -1) return; var $installBtn = $('<button class="wh-btn-install">').text('Saz bike (Load)'); $('#firstHeading').append($installBtn); $installBtn.on('click', function(e) { var $this = $(this); $this.text('Tê barkirin...').prop('disabled', true); api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: pageName, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var content = data.query.pages[0].revisions[0].slots.main.content; var key = (content.match(/\/\/\s*Key:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop().replace('.js','')])[1].trim(); var label = (content.match(/\/\/\s*Label:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop()])[1].trim(); var info = (content.match(/\/\/\s*Info:\s*(.*)/i) || [null, 'Rûpel: ' + pageName])[1].trim(); settings.scripts = (settings.scripts || []).filter(function(s) { return s.src !== pageName; }); settings.scripts.push({ key: key, label: label, src: pageName, info: info, disabled: false }); saveSettings().then(function() { mw.notify('Skrîpt bi serkeftî hat sazkirin!'); location.reload(); }); }); }); } // ── UI Construction ────────────────────────────────────────────────────── function buildMenu() { var $list = $menu.find('ul').empty(); var scriptList = settings.scripts || []; if (scriptList.length === 0) { $('<li style="padding:15px; color:#72777d; font-size:12px; text-align:center;">Hêj skrîpt nehatine barkirin.</li>').appendTo($list); return; } scriptList.forEach(function(script, index) { var $li = $('<li>'); $('<div class="wh-script-status">') .addClass(script.disabled ? 'wh-status-off' : 'wh-status-on') .appendTo($li); // CHANGED: Clicking the label now runs the script immediately $('<span class="wh-menu-label">') .text(script.label) .toggleClass('wh-disabled-label', !!script.disabled) .on('click', function() { $menu.hide(); mw.notify('Skrîpt tê xebitandin: ' + script.label + '...'); loadScript(script); }).appendTo($li); var $icons = $('<span class="wh-menu-icons">').appendTo($li); $('<a class="wh-icon-btn" target="_blank" title="Rûpela skrîptê">🔗</a>') .attr('href', mw.util.getUrl(script.src)) .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); }) .appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Agahî">ⓘ</button>') .on('mouseenter', function(e) { $tooltip.text(script.info).show().css({top: e.clientY + 15, left: e.clientX - 100}); }) .on('mouseleave', function() { $tooltip.hide(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn">') .text(script.disabled ? '○' : '●') .attr('title', script.disabled ? 'Dema rûpel bar dibe neçalak e' : 'Dema rûpel bar dibe çalak e') .css('color', script.disabled ? '#d33' : '#00af89') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); script.disabled = !script.disabled; saveSettings().then(buildMenu); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Jê bibe">🗑️</button>') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); if(confirm('Tu dixwazî "' + script.label + '" rakeî?')) { settings.scripts.splice(index, 1); saveSettings().then(buildMenu); } }).appendTo($icons); $li.appendTo($list); }); } // ── Boot ───────────────────────────────────────────────────────────────── api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: SETTINGS_PAGE, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { try { var parsed = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main.content); if (parsed && Array.isArray(parsed.scripts)) { settings = parsed; sortScripts(); } } catch (e) { console.error("JSON Error"); } } // Auto-load scripts that are NOT disabled on startup if (settings.scripts) { settings.scripts.forEach(function(s) { if (!s.disabled) loadScript(s); }); } addInstallerLink(); buildMenu(); var container = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; node = mw.util.addPortletLink(container, '#', 'Amûr', 't-wh-loader', 'Amûrên Wikihez'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); var $this = $(this); var offset = $this.offset(); $menu.css({ top: offset.top + $this.outerHeight() + 5, left: Math.max(0, offset.left - 150) }).toggle(); }); $(document).on('click', function(e) { if (!$(e.target).closest('.wh-menu, #t-wh-loader').length) $menu.hide(); }); }); }); // </nowiki> socanu4y3mhl3fr9xjrh5wxa4jujp98 2068368 2068367 2026-06-29T20:43:32Z Wikihez 39702 Restored revision 2059397 by [[Special:Contributions/Wikihez|Wikihez]] ([[User talk:Wikihez|talk]]) ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2068368 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { var userName = mw.config.get('wgUserName'); if (!userName) return; var SETTINGS_PAGE = 'User:' + userName + '/skrîpt/json/loader-settings.json'; var LOADER_PAGE = 'Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'; var settings = { scripts: [] }; var node; var api = new mw.Api(); // ── Helper: Sort Scripts ──────────────────────────────────────────────── function sortScripts() { if (settings.scripts && Array.isArray(settings.scripts)) { settings.scripts.sort(function(a, b) { return a.label.localeCompare(b.label, 'ku', { sensitivity: 'base' }); }); } } // ── CSS STYLES ────────────────────────────────────────────────────────── mw.loader.addStyleTag([ '.wh-menu { display:none; position:absolute; z-index:1100; background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; padding:8px 0; box-shadow:0 4px 10px rgba(0,0,0,0.2); min-width:280px; font-family:sans-serif; }', '.wh-menu-header { padding: 8px 15px; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid #eaecf0; font-size: 14px; display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link { color: #202122; text-decoration: none; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link:hover { color: #36c; text-decoration: underline; }', '.wh-menu li { display:flex; align-items:center; padding:4px 12px; margin:0; transition: background 0.1s; }', '.wh-menu li:hover { background:#f8f9fa; }', '.wh-script-status { width: 8px; height: 8px; border-radius: 50%; margin-right: 10px; flex-shrink: 0; }', '.wh-status-on { background: #00af89; }', '.wh-status-off { background: #d33333; }', '.wh-menu-label { flex:1; cursor:pointer; font-size:13px; color:#36c; font-weight: 500; white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; }', '.wh-disabled-label { color:#72777d; font-style: italic; text-decoration: line-through; }', '.wh-menu-icons { display:flex; align-items:center; gap:8px; margin-left: 10px; }', '.wh-icon-btn { cursor:pointer; font-size:15px; opacity: 0.6; transition: opacity 0.2s; background:none; border:none; padding:4px; text-decoration: none !important; color: #202122; }', '.wh-icon-btn:hover { opacity: 1; background: #eee; border-radius: 4px; color: #36c; }', '.wh-btn-install { background: #36c; color: #fff; border: none; padding: 4px 12px; border-radius: 2px; font-weight: bold; cursor: pointer; font-size: 12px; margin-left: 10px; vertical-align: middle; }', '.wh-btn-install:hover { background: #447ff5; }', '.wh-tooltip { display:none; position:fixed; z-index:2000; background:#202122; color:#fff; font-size:12px; padding:8px 12px; border-radius:2px; max-width:220px; line-height:1.4; pointer-events: none; }' ].join(' ')); var $tooltip = $('<div class="wh-tooltip">').appendTo(document.body); var $menu = $('<div class="wh-menu">') .append('<div class="wh-menu-header">' + '<a href="'+mw.util.getUrl(SETTINGS_PAGE)+'" class="wh-title-link" title="Mîhengên sereke">Amûrên Min</a>' + '<a href="'+mw.util.getUrl(LOADER_PAGE)+'" style="font-size:10px; color:#72777d; text-decoration:none;">JS</a>' + '</div><ul></ul>') .appendTo(document.body); // ── API Helpers ────────────────────────────────────────────────────────── function saveSettings() { sortScripts(); // Always sort before saving to the JSON page return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: SETTINGS_PAGE, text: JSON.stringify(settings, null, 2), summary: 'Mîhengên Loaderê hatin nûkirin (bi rêza alfabetîk)', }); } function loadScript(script) { return api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: script.src, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { var code = page.revisions[0].slots.main.content; code = code.replace(/\/\/ <nowiki>/g, '').replace(/\/\/ <\/nowiki>/g, ''); try { (new Function(code))(); } catch (e) { console.error('Error in ' + script.label, e); } } }); } // ── Installer Logic ────────────────────────────────────────────────────── function addInstallerLink() { var pageName = mw.config.get('wgPageName'); if (!pageName.endsWith('.js') || pageName.indexOf('loader-settings.json') !== -1) return; var $installBtn = $('<button class="wh-btn-install">').text('Saz bike (Load)'); $('#firstHeading').append($installBtn); $installBtn.on('click', function(e) { var $this = $(this); $this.text('Tê barkirin...').prop('disabled', true); api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: pageName, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var content = data.query.pages[0].revisions[0].slots.main.content; var key = (content.match(/\/\/\s*Key:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop().replace('.js','')])[1].trim(); var label = (content.match(/\/\/\s*Label:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop()])[1].trim(); var info = (content.match(/\/\/\s*Info:\s*(.*)/i) || [null, 'Rûpel: ' + pageName])[1].trim(); settings.scripts = (settings.scripts || []).filter(function(s) { return s.src !== pageName; }); settings.scripts.push({ key: key, label: label, src: pageName, info: info, disabled: false }); saveSettings().then(function() { mw.notify('Skrîpt bi serkeftî hat sazkirin!'); location.reload(); }); }); }); } // ── UI Construction ────────────────────────────────────────────────────── function buildMenu() { var $list = $menu.find('ul').empty(); var scriptList = settings.scripts || []; if (scriptList.length === 0) { $('<li style="padding:15px; color:#72777d; font-size:12px; text-align:center;">Hêj skrîpt nehatine barkirin.</li>').appendTo($list); return; } scriptList.forEach(function(script, index) { var $li = $('<li>'); $('<div class="wh-script-status">') .addClass(script.disabled ? 'wh-status-off' : 'wh-status-on') .appendTo($li); $('<span class="wh-menu-label">') .text(script.label) .toggleClass('wh-disabled-label', !!script.disabled) .on('click', function() { if (script.disabled) return; $menu.hide(); if (window.wikihez_scripts && typeof window.wikihez_scripts[script.key] === 'function') { window.wikihez_scripts[script.key](node); } else { mw.notify('Xeletî: Skrîpt bi navê "' + script.key + '" nehat dîtin.', { type: 'error' }); } }).appendTo($li); var $icons = $('<span class="wh-menu-icons">').appendTo($li); $('<a class="wh-icon-btn" target="_blank" title="Rûpela skrîptê">🔗</a>') .attr('href', mw.util.getUrl(script.src)) .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); }) .appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Agahî">ⓘ</button>') .on('mouseenter', function(e) { $tooltip.text(script.info).show().css({top: e.clientY + 15, left: e.clientX - 100}); }) .on('mouseleave', function() { $tooltip.hide(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn">') .text(script.disabled ? '○' : '●') .attr('title', script.disabled ? 'Çalak bike' : 'Neçalak bike') .css('color', script.disabled ? '#d33' : '#00af89') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); script.disabled = !script.disabled; saveSettings().then(buildMenu); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Jê bibe">🗑️</button>') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); if(confirm('Tu dixwazî "' + script.label + '" rakeî?')) { settings.scripts.splice(index, 1); saveSettings().then(buildMenu); } }).appendTo($icons); $li.appendTo($list); }); } // ── Boot ───────────────────────────────────────────────────────────────── api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: SETTINGS_PAGE, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { try { var parsed = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main.content); if (parsed && Array.isArray(parsed.scripts)) { settings = parsed; sortScripts(); // Sort after loading from JSON } } catch (e) { console.error("JSON Error"); } } if (settings.scripts) { settings.scripts.forEach(function(s) { if (!s.disabled) loadScript(s); }); } addInstallerLink(); buildMenu(); var container = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; node = mw.util.addPortletLink(container, '#', 'Amûr', 't-wh-loader', 'Amûrên Wikihez'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); var $this = $(this); var offset = $this.offset(); $menu.css({ top: offset.top + $this.outerHeight() + 5, left: Math.max(0, offset.left - 150) }).toggle(); }); $(document).on('click', function(e) { if (!$(e.target).closest('.wh-menu, #t-wh-loader').length) $menu.hide(); }); }); }); // </nowiki> extaxi6u6mcek5k1k4xeasp20p6mbzb 2068369 2068368 2026-06-29T20:44:31Z Wikihez 39702 2068369 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { var userName = mw.config.get('wgUserName'); if (!userName) return; var SETTINGS_PAGE = 'User:' + userName + '/skrîpt/json/loader-settings.json'; var LOADER_PAGE = 'Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'; var settings = { scripts: [] }; var node; var api = new mw.Api(); // ── Helper: Sort Scripts ──────────────────────────────────────────────── function sortScripts() { if (settings.scripts && Array.isArray(settings.scripts)) { settings.scripts.sort(function(a, b) { return a.label.localeCompare(b.label, 'ku', { sensitivity: 'base' }); }); } } // ── CSS STYLES ────────────────────────────────────────────────────────── mw.loader.addStyleTag([ '.wh-menu { display:none; position:absolute; z-index:1100; background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; padding:0; box-shadow:0 4px 10px rgba(0,0,0,0.2); min-width:300px; font-family:sans-serif; }', '.wh-menu-header { padding: 10px 15px; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid #eaecf0; font-size: 14px; display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link { color: #202122; text-decoration: none; }', '.wh-search-container { padding: 8px; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; }', '.wh-search-input { width: 100%; padding: 6px 10px; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; font-size: 13px; box-sizing: border-box; }', '.wh-search-input:focus { border-color: #36c; outline: none; box-shadow: inset 0 0 0 1px #36c; }', '.wh-menu-list { list-style:none; margin:0; padding:4px 0; max-height: 400px; overflow-y: auto; }', '.wh-menu-list li { display:flex; align-items:center; padding:6px 12px; margin:0; transition: background 0.1s; }', '.wh-menu-list li:hover { background:#f8f9fa; }', '.wh-script-status { width: 8px; height: 8px; border-radius: 50%; margin-right: 10px; flex-shrink: 0; }', '.wh-status-on { background: #00af89; }', '.wh-status-off { background: #d33333; }', '.wh-menu-label { flex:1; cursor:pointer; font-size:13px; color:#36c; font-weight: 500; white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; }', '.wh-disabled-label { color:#72777d; font-style: italic; text-decoration: line-through; }', '.wh-menu-icons { display:flex; align-items:center; gap:6px; margin-left: 10px; }', '.wh-icon-btn { cursor:pointer; font-size:14px; opacity: 0.6; transition: opacity 0.2s; background:none; border:none; padding:4px; text-decoration: none !important; color: #202122; }', '.wh-icon-btn:hover { opacity: 1; background: #eee; border-radius: 4px; color: #36c; }', '.wh-btn-install { background: #36c; color: #fff; border: none; padding: 4px 12px; border-radius: 2px; font-weight: bold; cursor: pointer; font-size: 12px; margin-left: 10px; vertical-align: middle; }', '.wh-tooltip { display:none; position:fixed; z-index:2000; background:#202122; color:#fff; font-size:12px; padding:8px 12px; border-radius:2px; max-width:220px; line-height:1.4; pointer-events: none; }' ].join(' ')); var $tooltip = $('<div class="wh-tooltip">').appendTo(document.body); var $menu = $('<div class="wh-menu">') .append('<div class="wh-menu-header">' + '<a href="'+mw.util.getUrl(SETTINGS_PAGE)+'" class="wh-title-link">Amûrên Min</a>' + '<a href="'+mw.util.getUrl(LOADER_PAGE)+'" style="font-size:10px; color:#72777d; text-decoration:none;">JS</a>' + '</div>' + '<div class="wh-search-container"><input type="text" class="wh-search-input" placeholder="Filtre bike (Lêgerîn)..."></div>' + '<ul class="wh-menu-list"></ul>') .appendTo(document.body); var $searchInput = $menu.find('.wh-search-input'); // ── API Helpers ────────────────────────────────────────────────────────── function saveSettings() { sortScripts(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: SETTINGS_PAGE, text: JSON.stringify(settings, null, 2), summary: 'Mîhengên Loaderê hatin nûkirin', }); } function loadScript(script) { return api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: script.src, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { var code = page.revisions[0].slots.main.content; code = code.replace(/\/\/ <nowiki>/g, '').replace(/\/\/ <\/nowiki>/g, ''); try { (new Function(code))(); } catch (e) { console.error('Error in ' + script.label, e); } } }); } // ── Search Logic ──────────────────────────────────────────────────────── $searchInput.on('input', function() { var term = $(this).val().toLowerCase(); $menu.find('.wh-menu-list li').each(function() { var label = $(this).find('.wh-menu-label').text().toLowerCase(); $(this).toggle(label.indexOf(term) !== -1); }); }); // ── UI Construction ────────────────────────────────────────────────────── function buildMenu() { var $list = $menu.find('.wh-menu-list').empty(); var scriptList = settings.scripts || []; if (scriptList.length === 0) { $('<li style="padding:15px; color:#72777d; font-size:12px; text-align:center;">Hêj skrîpt nehatine barkirin.</li>').appendTo($list); return; } scriptList.forEach(function(script, index) { var $li = $('<li>'); $('<div class="wh-script-status">') .addClass(script.disabled ? 'wh-status-off' : 'wh-status-on') .appendTo($li); $('<span class="wh-menu-label">') .text(script.label) .toggleClass('wh-disabled-label', !!script.disabled) .on('click', function() { $menu.hide(); mw.notify('Skrîpt tê xebitandin: ' + script.label); loadScript(script); }).appendTo($li); var $icons = $('<span class="wh-menu-icons">').appendTo($li); $('<a class="wh-icon-btn" target="_blank" title="Rûpel">🔗</a>') .attr('href', mw.util.getUrl(script.src)) .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); }) .appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Agahî">ⓘ</button>') .on('mouseenter', function(e) { $tooltip.text(script.info).show().css({top: e.clientY + 15, left: e.clientX - 100}); }) .on('mouseleave', function() { $tooltip.hide(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn">') .text(script.disabled ? '○' : '●') .attr('title', script.disabled ? 'Veke' : 'Bigire') .css('color', script.disabled ? '#d33' : '#00af89') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); script.disabled = !script.disabled; saveSettings().then(buildMenu); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Jê bibe">🗑️</button>') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); if(confirm('Tu dixwazî "' + script.label + '" rakeî?')) { settings.scripts.splice(index, 1); saveSettings().then(buildMenu); } }).appendTo($icons); $li.appendTo($list); }); // Re-apply filter if user had typed something $searchInput.trigger('input'); } // ── Boot ───────────────────────────────────────────────────────────────── api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: SETTINGS_PAGE, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { try { var parsed = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main.content); if (parsed && Array.isArray(parsed.scripts)) { settings = parsed; sortScripts(); } } catch (e) { console.error("JSON Error"); } } if (settings.scripts) { settings.scripts.forEach(function(s) { if (!s.disabled) loadScript(s); }); } buildMenu(); var container = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; node = mw.util.addPortletLink(container, '#', 'Amûr', 't-wh-loader', 'Amûrên Wikihez'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); var offset = $(this).offset(); $menu.css({ top: offset.top + $(this).outerHeight() + 5, left: Math.max(0, offset.left - 150) }).toggle(); if ($menu.is(':visible')) $searchInput.focus(); }); $(document).on('click', function(e) { if (!$(e.target).closest('.wh-menu, #t-wh-loader').length) $menu.hide(); }); }); }); // </nowiki> 24927q24grk26ssvnq9qcdjg1n00ryw 2068370 2068369 2026-06-29T20:47:21Z Wikihez 39702 2068370 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { var userName = mw.config.get('wgUserName'); if (!userName) return; var SETTINGS_PAGE = 'User:' + userName + '/skrîpt/json/loader-settings.json'; var LOADER_PAGE = 'Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'; var settings = { scripts: [] }; var node; var api = new mw.Api(); // ── Helper: Sort Scripts ──────────────────────────────────────────────── function sortScripts() { if (settings.scripts && Array.isArray(settings.scripts)) { settings.scripts.sort(function(a, b) { return a.label.localeCompare(b.label, 'ku', { sensitivity: 'base' }); }); } } // ── CSS STYLES ────────────────────────────────────────────────────────── mw.loader.addStyleTag([ '.wh-menu { display:none; position:absolute; z-index:1100; background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; padding:0; box-shadow:0 4px 10px rgba(0,0,0,0.2); min-width:300px; font-family:sans-serif; }', '.wh-menu-header { padding: 10px 15px; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid #eaecf0; font-size: 14px; display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link { color: #202122; text-decoration: none; }', '.wh-search-container { padding: 8px; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #f8f9fa; }', '.wh-search-input { width: 100%; padding: 6px 10px; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; font-size: 13px; box-sizing: border-box; }', '.wh-search-input:focus { border-color: #36c; outline: none; box-shadow: inset 0 0 0 1px #36c; }', '.wh-menu-list { list-style:none; margin:0; padding:4px 0; max-height: 400px; overflow-y: auto; }', '.wh-menu-list li { display:flex; align-items:center; padding:6px 12px; margin:0; transition: background 0.1s; }', '.wh-menu-list li:hover { background:#f8f9fa; }', '.wh-script-status { width: 8px; height: 8px; border-radius: 50%; margin-right: 10px; flex-shrink: 0; }', '.wh-status-on { background: #00af89; }', '.wh-status-off { background: #d33333; }', '.wh-menu-label { flex:1; cursor:pointer; font-size:13px; color:#36c; font-weight: 500; white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; }', '.wh-disabled-label { color:#72777d; font-style: italic; text-decoration: line-through; cursor: default; }', '.wh-menu-icons { display:flex; align-items:center; gap:6px; margin-left: 10px; }', '.wh-icon-btn { cursor:pointer; font-size:14px; opacity: 0.6; transition: opacity 0.2s; background:none; border:none; padding:4px; text-decoration: none !important; color: #202122; }', '.wh-icon-btn:hover { opacity: 1; background: #eee; border-radius: 4px; color: #36c; }', '.wh-btn-install { background: #36c; color: #fff; border: none; padding: 4px 12px; border-radius: 2px; font-weight: bold; cursor: pointer; font-size: 12px; margin-left: 10px; vertical-align: middle; }', '.wh-tooltip { display:none; position:fixed; z-index:2000; background:#202122; color:#fff; font-size:12px; padding:8px 12px; border-radius:2px; max-width:220px; line-height:1.4; pointer-events: none; }' ].join(' ')); var $tooltip = $('<div class="wh-tooltip">').appendTo(document.body); var $menu = $('<div class="wh-menu">') .append('<div class="wh-menu-header">' + '<a href="'+mw.util.getUrl(SETTINGS_PAGE)+'" class="wh-title-link">Amûrên Min</a>' + '<a href="'+mw.util.getUrl(LOADER_PAGE)+'" style="font-size:10px; color:#72777d; text-decoration:none;">JS</a>' + '</div>' + '<div class="wh-search-container"><input type="text" class="wh-search-input" placeholder="Lêgerîn..."></div>' + '<ul class="wh-menu-list"></ul>') .appendTo(document.body); var $searchInput = $menu.find('.wh-search-input'); // ── API Helpers ────────────────────────────────────────────────────────── function saveSettings() { sortScripts(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: SETTINGS_PAGE, text: JSON.stringify(settings, null, 2), summary: 'Mîhengên Loaderê hatin nûkirin', }); } function loadScript(script) { return api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: script.src, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { var code = page.revisions[0].slots.main.content; code = code.replace(/\/\/ <nowiki>/g, '').replace(/\/\/ <\/nowiki>/g, ''); try { (new Function(code))(); } catch (e) { console.error('Error in ' + script.label, e); } } }); } // ── Search Logic ──────────────────────────────────────────────────────── $searchInput.on('input', function() { var term = $(this).val().toLowerCase(); $menu.find('.wh-menu-list li').each(function() { var label = $(this).find('.wh-menu-label').text().toLowerCase(); $(this).toggle(label.indexOf(term) !== -1); }); }); // ── UI Construction ────────────────────────────────────────────────────── function buildMenu() { var $list = $menu.find('.wh-menu-list').empty(); var scriptList = settings.scripts || []; if (scriptList.length === 0) { $('<li style="padding:15px; color:#72777d; font-size:12px; text-align:center;">Hêj skrîpt nehatine barkirin.</li>').appendTo($list); return; } scriptList.forEach(function(script, index) { var $li = $('<li>'); $('<div class="wh-script-status">') .addClass(script.disabled ? 'wh-status-off' : 'wh-status-on') .appendTo($li); // RESTORED: Clicking runs script ONLY if pre-loaded $('<span class="wh-menu-label">') .text(script.label) .toggleClass('wh-disabled-label', !!script.disabled) .on('click', function() { if (script.disabled) return; // Original logic: don't run if disabled $menu.hide(); if (window.wikihez_scripts && typeof window.wikihez_scripts[script.key] === 'function') { window.wikihez_scripts[script.key](node); } else { mw.notify('Xeletî: Skrîpt bi navê "' + script.key + '" nehat dîtin.', { type: 'error' }); } }).appendTo($li); var $icons = $('<span class="wh-menu-icons">').appendTo($li); $('<a class="wh-icon-btn" target="_blank" title="Rûpel">🔗</a>') .attr('href', mw.util.getUrl(script.src)) .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); }) .appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Agahî">ⓘ</button>') .on('mouseenter', function(e) { $tooltip.text(script.info).show().css({top: e.clientY + 15, left: e.clientX - 100}); }) .on('mouseleave', function() { $tooltip.hide(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn">') .text(script.disabled ? '○' : '●') .attr('title', script.disabled ? 'Veke (Auto-load)' : 'Bigire (Auto-load)') .css('color', script.disabled ? '#d33' : '#00af89') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); script.disabled = !script.disabled; saveSettings().then(buildMenu); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Jê bibe">🗑️</button>') .on('click', function(e) { e.stopPropagation(); if(confirm('Tu dixwazî "' + script.label + '" rakeî?')) { settings.scripts.splice(index, 1); saveSettings().then(buildMenu); } }).appendTo($icons); $li.appendTo($list); }); $searchInput.trigger('input'); } // ── Boot ───────────────────────────────────────────────────────────────── api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: SETTINGS_PAGE, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { try { var parsed = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main.content); if (parsed && Array.isArray(parsed.scripts)) { settings = parsed; sortScripts(); } } catch (e) { console.error("JSON Error"); } } // Auto-load scripts if (settings.scripts) { settings.scripts.forEach(function(s) { if (!s.disabled) loadScript(s); }); } buildMenu(); var container = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; node = mw.util.addPortletLink(container, '#', 'Amûr', 't-wh-loader', 'Amûrên Wikihez'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); var offset = $(this).offset(); $menu.css({ top: offset.top + $(this).outerHeight() + 5, left: Math.max(0, offset.left - 150) }).toggle(); if ($menu.is(':visible')) $searchInput.val('').trigger('input').focus(); }); $(document).on('click', function(e) { if (!$(e.target).closest('.wh-menu, #t-wh-loader').length) $menu.hide(); }); }); }); // </nowiki> hj5hjalveg0p8x263tzcl1r301a6com 2068371 2068370 2026-06-29T20:50:41Z Wikihez 39702 2068371 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { var userName = mw.config.get('wgUserName'); if (!userName) return; var SETTINGS_PAGE = 'User:' + userName + '/skrîpt/json/loader-settings.json'; var LOADER_PAGE = 'Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'; var settings = { scripts: [] }; var node; var api = new mw.Api(); function sortScripts() { if (settings.scripts && Array.isArray(settings.scripts)) { settings.scripts.sort(function(a, b) { return a.label.localeCompare(b.label, 'ku', { sensitivity: 'base' }); }); } } // ── ENHANCED CSS ────────────────────────────────────────────────────────── mw.loader.addStyleTag([ '.wh-menu { display:none; position:absolute; z-index:1100; background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; padding:0; box-shadow:0 2px 10px rgba(0,0,0,0.15); min-width:320px; font-family:sans-serif; margin-top: 10px; opacity: 0; transform: translateY(-5px); transition: opacity 0.2s, transform 0.2s; }', '.wh-menu.wh-menu-visible { display:block; opacity: 1; transform: translateY(0); }', /* The Arrow */ '.wh-menu::before { content:""; position:absolute; top:-8px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #a2a9b1; }', '.wh-menu::after { content:""; position:absolute; top:-7px; border-left:7px solid transparent; border-right:7px solid transparent; border-bottom:7px solid #fff; }', /* Arrow placement for right-aligned menu */ '.wh-menu-right::before { right: 20px; } .wh-menu-right::after { right: 21px; }', /* Arrow placement for left-aligned menu */ '.wh-menu-left::before { left: 20px; } .wh-menu-left::after { left: 21px; }', '.wh-menu-header { padding: 10px 15px; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid #eaecf0; font-size: 14px; display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; background: #f8f9fa; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link { color: #202122; text-decoration: none; }', '.wh-search-container { padding: 8px; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #fff; }', '.wh-search-input { width: 100%; padding: 6px 10px; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; font-size: 13px; box-sizing: border-box; }', '.wh-menu-list { list-style:none; margin:0; padding:4px 0; max-height: 450px; overflow-y: auto; }', '.wh-menu-list li { display:flex; align-items:center; padding:6px 12px; transition: background 0.1s; border-bottom: 1px solid #f8f9fa; }', '.wh-menu-list li:last-child { border-bottom: none; }', '.wh-menu-list li:hover { background:#f0f3f5; }', '.wh-script-status { width: 8px; height: 8px; border-radius: 50%; margin-right: 10px; flex-shrink: 0; }', '.wh-status-on { background: #00af89; }', '.wh-status-off { background: #d33333; }', '.wh-menu-label { flex:1; cursor:pointer; font-size:13px; color:#36c; font-weight: 500; white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; padding-right: 5px; }', '.wh-disabled-label { color:#72777d; font-style: italic; text-decoration: line-through; cursor: default; }', '.wh-menu-icons { display:flex; align-items:center; gap:4px; }', '.wh-icon-btn { cursor:pointer; font-size:13px; opacity: 0.5; transition: opacity 0.2s; background:none; border:none; padding:4px; color: #202122; display: flex; align-items: center; }', '.wh-icon-btn:hover { opacity: 1; background: #e2e6e9; border-radius: 3px; color: #000; }', '.wh-tooltip { display:none; position:fixed; z-index:2000; background:#202122; color:#fff; font-size:12px; padding:8px 12px; border-radius:2px; max-width:220px; pointer-events: none; }' ].join(' ')); var $tooltip = $('<div class="wh-tooltip">').appendTo(document.body); var $menu = $('<div class="wh-menu">') .append('<div class="wh-menu-header">' + '<a href="'+mw.util.getUrl(SETTINGS_PAGE)+'" class="wh-title-link">Amûrên Min</a>' + '<a href="'+mw.util.getUrl(LOADER_PAGE)+'" style="font-size:10px; color:#72777d; text-decoration:none;">JS</a>' + '</div>' + '<div class="wh-search-container"><input type="text" class="wh-search-input" placeholder="Lêgerîn..."></div>' + '<ul class="wh-menu-list"></ul>') .appendTo(document.body); var $searchInput = $menu.find('.wh-search-input'); // ── Logic ────────────────────────────────────────────────────────────── function saveSettings() { sortScripts(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: SETTINGS_PAGE, text: JSON.stringify(settings, null, 2), summary: 'Mîhengên Loaderê hatin nûkirin', }); } function loadScript(script) { return api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: script.src, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { var code = page.revisions[0].slots.main.content; code = code.replace(/\/\/ <nowiki>/g, '').replace(/\/\/ <\/nowiki>/g, ''); try { (new Function(code))(); } catch (e) { console.error('Error in ' + script.label, e); } } }); } $searchInput.on('input', function() { var term = $(this).val().toLowerCase(); $menu.find('.wh-menu-list li').each(function() { var label = $(this).find('.wh-menu-label').text().toLowerCase(); $(this).toggle(label.indexOf(term) !== -1); }); }); function buildMenu() { var $list = $menu.find('.wh-menu-list').empty(); var scriptList = settings.scripts || []; if (scriptList.length === 0) { $('<li style="padding:15px; color:#72777d; font-size:12px; text-align:center;">Hêj skrîpt nehatine barkirin.</li>').appendTo($list); return; } scriptList.forEach(function(script, index) { var $li = $('<li>'); $('<div class="wh-script-status">').addClass(script.disabled ? 'wh-status-off' : 'wh-status-on').appendTo($li); $('<span class="wh-menu-label">').text(script.label).toggleClass('wh-disabled-label', !!script.disabled) .on('click', function() { if (script.disabled) return; $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); if (window.wikihez_scripts && typeof window.wikihez_scripts[script.key] === 'function') { window.wikihez_scripts[script.key](node); } else { mw.notify('Skrîpt nehat dîtin: ' + script.key, { type: 'error' }); } }).appendTo($li); var $icons = $('<span class="wh-menu-icons">').appendTo($li); $('<a class="wh-icon-btn" target="_blank" title="Rûpel">🔗</a>').attr('href', mw.util.getUrl(script.src)).on('click', function(e) { e.stopPropagation(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Agahî">ⓘ</button>').on('mouseenter', function(e) { $tooltip.text(script.info).show().css({top: e.clientY + 15, left: e.clientX - 100}); }).on('mouseleave', function() { $tooltip.hide(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn">').text(script.disabled ? '○' : '●').css('color', script.disabled ? '#d33' : '#00af89').on('click', function(e) { e.stopPropagation(); script.disabled = !script.disabled; saveSettings().then(buildMenu); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Jê bibe">🗑️</button>').on('click', function(e) { e.stopPropagation(); if(confirm('Tu dixwazî "' + script.label + '" rakeî?')) { settings.scripts.splice(index, 1); saveSettings().then(buildMenu); } }).appendTo($icons); $li.appendTo($list); }); $searchInput.trigger('input'); } // ── Boot & Positioning ────────────────────────────────────────────────── api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: SETTINGS_PAGE, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { try { settings = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main.content); sortScripts(); } catch (e) {} } if (settings.scripts) { settings.scripts.forEach(function(s) { if (!s.disabled) loadScript(s); }); } buildMenu(); var container = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; node = mw.util.addPortletLink(container, '#', 'Amûr', 't-wh-loader', 'Amûrên Wikihez'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); var $this = $(this); var offset = $this.offset(); var menuWidth = $menu.outerWidth(); var windowWidth = $(window).width(); // Check if we are on the right or left side of the screen var isRightAligned = offset.left + (menuWidth / 2) > windowWidth / 2; var leftPos = isRightAligned ? (offset.left + $this.outerWidth() - menuWidth) : offset.left; $menu.toggleClass('wh-menu-right', isRightAligned) .toggleClass('wh-menu-left', !isRightAligned); if ($menu.hasClass('wh-menu-visible')) { $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); } else { $menu.show().css({ top: offset.top + $this.outerHeight(), left: Math.max(10, leftPos) }); // Trigger animation frame to ensure transition plays requestAnimationFrame(function() { $menu.addClass('wh-menu-visible'); }); $searchInput.val('').trigger('input').focus(); } }); $(document).on('mousedown', function(e) { if (!$(e.target).closest('.wh-menu, #t-wh-loader').length) { $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); } }); }); }); // </nowiki> 3ryy4qz96j4wdsmhi9fu51msi0a2gfd 2 322910 2068358 2064961 2026-06-29T20:26:50Z Wikihez 39702 2068358 javascript text/javascript // Key: tagger // Label: Etîketkerê Ooui // Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê) // <nowiki> // Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () { (function() { window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {}; var templates = { 'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' }, 'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' }, 'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' }, 'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' }, 'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' }, 'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' }, 'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' }, 'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' }, 'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' }, 'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' }, 'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' }, 'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' }, 'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' }, 'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' }, 'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' }, 'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' }, 'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' }, 'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' }, 'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' }, 'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' }, 'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' }, 'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' }, 'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' }, 'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' }, 'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' }, 'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' }, 'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' }, 'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' }, 'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' }, 'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' }, 'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' } }; window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager(); if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element); function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); } OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog); TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog'; TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê'; TaggerDialog.static.actions = [ { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] }, { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' } ]; TaggerDialog.prototype.initialize = function() { TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this); this.$body.css({ 'min-height': '300px' }); this.content = new OO.ui.FieldsetLayout(); this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true }); this.panel.$element.append(this.content.$element); this.$body.append(this.panel.$element); this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) }); this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 }); this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget(); this.content.addItems([ new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }), new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }), new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' }) ]); var dialog = this; this.templateSelect.on('change', function(v) { dialog.resultField.setValue(templates[v].code); dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}'); }); this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue()); }; TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) { var dialog = this; if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this); if (action === 'save') { return new OO.ui.Process(function() { var api = new mw.Api(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: mw.config.get('wgPageName'), prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n', summary: dialog.summaryField.getValue(), formatversion: 2 }).then(function() { mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!'); location.reload(); }).catch(function(code) { mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' }); }); }); } return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action); }; window.wikihez_scripts.tagger = function() { var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' }); window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]); window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog); }; })(); }); // Dawiya mw.loader.using // </nowiki> 1ygpkf5yn9r1jzlqdgfkngqhl91ea34 2068574 2068358 2026-06-30T08:08:47Z Wikihez 39702 2068574 javascript text/javascript // Key: tagger // Label: Etîketkerê Ooui // Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê) // <nowiki> // Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () { (function() { window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {}; var templates = { 'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' }, 'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' }, 'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' }, 'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' }, 'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' }, 'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' }, 'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' }, 'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' }, 'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' }, 'Bnr kat': { code: '{{Bnr kat|Wîkîproje }}', name: 'Bnr kat' }, 'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' }, 'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' }, 'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' }, 'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' }, 'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' }, 'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' }, 'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' }, 'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' }, 'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' }, 'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' }, 'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' }, 'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' }, 'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' }, 'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' }, 'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' }, 'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' }, 'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' }, 'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' }, 'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' }, 'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' }, 'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' }, 'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' } }; window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager(); if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element); function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); } OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog); TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog'; TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê'; TaggerDialog.static.actions = [ { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] }, { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' } ]; TaggerDialog.prototype.initialize = function() { TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this); this.$body.css({ 'min-height': '300px' }); this.content = new OO.ui.FieldsetLayout(); this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true }); this.panel.$element.append(this.content.$element); this.$body.append(this.panel.$element); this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) }); this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 }); this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget(); this.content.addItems([ new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }), new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }), new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' }) ]); var dialog = this; this.templateSelect.on('change', function(v) { dialog.resultField.setValue(templates[v].code); dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}'); }); this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue()); }; TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) { var dialog = this; if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this); if (action === 'save') { return new OO.ui.Process(function() { var api = new mw.Api(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: mw.config.get('wgPageName'), prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n', summary: dialog.summaryField.getValue(), formatversion: 2 }).then(function() { mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!'); location.reload(); }).catch(function(code) { mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' }); }); }); } return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action); }; window.wikihez_scripts.tagger = function() { var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' }); window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]); window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog); }; })(); }); // Dawiya mw.loader.using // </nowiki> mnr12byesdhivkaz80286tyxa12g2ad 2068576 2068574 2026-06-30T08:09:22Z Wikihez 39702 2068576 javascript text/javascript // Key: tagger // Label: Etîketkerê Ooui // Info: Amûra etîketkirina rûpelan (Tenê serê rûpelê) // <nowiki> // Me koda te xist nav 'mw.loader.using' da ku xeletiya 'WindowManager' çareser bibe mw.loader.using(['oojs-ui-core', 'oojs-ui-widgets', 'oojs-ui-windows', 'mediawiki.api']).then(function () { (function() { window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {}; var templates = { 'Agahîdanka giştî': { code: '{{Agahîdanka giştî}}', name: 'Agahîdanka giştî' }, 'Agahîdank wargeh/wîkîdane': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n| welat =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' }, 'Agahîdank wargeh/wîkîdane bi qeza': { code: '{{Agahîdank wargeh/wîkîdane\n|wdneyîne=Beşa îdarî\n| welat =\n| wîlayet =\n| qeza =\n|zoom=12\n}}', name: 'Agahîdank wargeh/wîkîdane' }, 'Agahîdank mirov/wîkîdane2': { code: '{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}', name: 'Agahîdank mirov/wîkîdane2' }, 'Bêçavkanî': { code: '{{subst:Bêçavkanî}}', name: 'Bêçavkanî' }, 'Bêçavkanî-beş': { code: '{{subst:Beşa bêçavkanî}}', name: 'Beşa bêçavkanî' }, 'Bêalî': { code: '{{subst:Bêalî}}', name: 'Bêalî' }, 'Bêalî-beş': { code: '{{subst:Bêalî|beş}}', name: 'Bêalî' }, 'Bêkategorî': { code: '{{subst:Bêkategorî}}', name: 'Bêkategorî' }, 'Bnr kat': { code: '{{Bnr kat|WP:Wîkîproje }}', name: 'Bnr kat' }, 'Etîketa ref tine': { code: '{{subst:Etîketa ref tine}}', name: 'Etîketa ref tine' }, 'Etîketa ref tine-beş': { code: '{{subst:Etîketa ref tine|beş}}', name: 'Etîketa ref tine' }, 'Islûb': { code: '{{subst:Islûb}}', name: 'Islûb' }, 'Islûb-beş': { code: '{{subst:Islûb|beş}}', name: 'Islûb' }, 'Kêmçavkanî': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' }, 'Kêmçavkanî-beş': { code: '{{subst:Kêmçavkanî}}', name: 'Kêmçavkanî' }, 'Maneyên din': { code: '{{Maneyên din}}', name: 'Maneyên din' }, 'Maneyên din-pagetitle': { code: '{{Maneyên din|{{subst:Nav bê bêhnok|{{PAGENAME}}}} (cudakirin)}}', name: 'Maneyên din' }, 'Navdarî': { code: '{{subst:Navdarî}}', name: 'Navdarî' }, 'Ne kurdî': { code: '{{subst:Ne kurdî}}', name: 'Ne kurdî' }, 'Ne kurdî-beş': { code: '{{subst:Ne kurdî|beş}}', name: 'Ne kurdî' }, 'Reklam': { code: '{{subst:Reklam}}', name: 'Reklam' }, 'Reklam-beş': { code: '{{subst:Reklam|beş}}', name: 'Reklam' }, 'Rêzimana xelet': { code: '{{subst:Rêzimana xelet}}', name: 'Rêzimana xelet' }, 'Rêzimana xelet-beş': { code: '{{subst:Rêzimana xelet|beş}}', name: 'Rêzimana xelet' }, 'Paqij bike': { code: '{{subst:Paqij bike}}', name: 'Paqij bike' }, 'Standard-kat': { code: '{{Standard-kat}}', name: 'Standard-kat' }, 'Sernavê îtalîk': { code: '{{Sernavê îtalîk}}', name: 'Sernavê îtalîk' }, 'Tercimeya xirab': { code: '{{subst:Tercimeya xirab}}', name: 'Tercimeya xirab' }, 'Tercimeya xirab-beş': { code: '{{subst:Tercimeya xirab|beş}}', name: 'Tercimeya xirab' }, 'Yekkirin': { code: '{{Yekkirin|[[]]}}', name: 'Yekkirin' }, 'Yekkirina tarîxê': { code: '{{Yekkirina tarîxê|}}', name: 'Yekkirina tarîxê' } }; window.wikihez_tagger_manager = window.wikihez_tagger_manager || new OO.ui.WindowManager(); if (!window.wikihez_tagger_manager.$element.parent().length) $(document.body).append(window.wikihez_tagger_manager.$element); function TaggerDialog(config) { TaggerDialog.super.call(this, config); } OO.inheritClass(TaggerDialog, OO.ui.ProcessDialog); TaggerDialog.static.name = 'taggerDialog'; TaggerDialog.static.title = 'Etîketkirina Rûpelê'; TaggerDialog.static.actions = [ { action: 'save', label: 'Tomar bike', flags: ['primary', 'progressive'] }, { action: 'cancel', label: 'Betal', flags: 'safe' } ]; TaggerDialog.prototype.initialize = function() { TaggerDialog.super.prototype.initialize.call(this); this.$body.css({ 'min-height': '300px' }); this.content = new OO.ui.FieldsetLayout(); this.panel = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: true }); this.panel.$element.append(this.content.$element); this.$body.append(this.panel.$element); this.templateSelect = new OO.ui.DropdownInputWidget({ options: Object.keys(templates).map(function(k) { return { data: k, label: k }; }) }); this.resultField = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ rows: 5 }); this.summaryField = new OO.ui.TextInputWidget(); this.content.addItems([ new OO.ui.FieldLayout(this.templateSelect, { label: 'Şablon:', align: 'top' }), new OO.ui.FieldLayout(this.resultField, { label: 'Naverok:', align: 'top' }), new OO.ui.FieldLayout(this.summaryField, { label: 'Kurteya guhertinê:', align: 'top' }) ]); var dialog = this; this.templateSelect.on('change', function(v) { dialog.resultField.setValue(templates[v].code); dialog.summaryField.setValue('[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:' + templates[v].name + '|' + templates[v].name + ']]}}'); }); this.templateSelect.emit('change', this.templateSelect.getValue()); }; TaggerDialog.prototype.getActionProcess = function(action) { var dialog = this; if (action === 'cancel') return new OO.ui.Process(function() { dialog.close(); }, this); if (action === 'save') { return new OO.ui.Process(function() { var api = new mw.Api(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: mw.config.get('wgPageName'), prependtext: dialog.resultField.getValue() + '\n', summary: dialog.summaryField.getValue(), formatversion: 2 }).then(function() { mw.notify('Rûpel hat etîketkirin!'); location.reload(); }).catch(function(code) { mw.notify('Xeletî: ' + code, { type: 'error' }); }); }); } return TaggerDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action); }; window.wikihez_scripts.tagger = function() { var dialog = new TaggerDialog({ size: 'medium' }); window.wikihez_tagger_manager.addWindows([dialog]); window.wikihez_tagger_manager.openWindow(dialog); }; })(); }); // Dawiya mw.loader.using // </nowiki> dk85hbpljzjzhz9m5a7undr8t4m9a3f 14 323088 2068261 2062819 2026-06-29T12:32:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068261 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesayetên wêjeyî li gorî berheman]] [[Kategorî:Şahname|Kesayet]] p8e1xbrknp2mdcppsfbjwcuv2uj4ve4 0 323365 2068381 2066628 2026-06-30T00:38:10Z VikiAzad 99135 /* Jiyan */ 2068381 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = Silêmanî, Başurê Kurdistanê | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = Silêmanî, Başurê Kurdistanê | esil = Kurd | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), helbestvan, entelektuel û mamosteyekî kurd e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê Sîtekê ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] dmbtol6q2fjkailmtfrigi22uzvmmyg 2068382 2068381 2026-06-30T00:43:44Z VikiAzad 99135 /* */ 2068382 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = Silêmanî, Başurê Kurdistanê | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = Silêmanî, Başurê Kurdistanê | esil = Kurd | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]] û [[Mamoste|mamosteyekî]] kurd e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek|Sîtekê]] ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] bcioqyb2c6oqrp7ljoxjbfav9ht5lor 2068383 2068382 2026-06-30T00:45:42Z VikiAzad 99135 /* */ 2068383 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]] û [[Mamoste|mamosteyekî]] kurd e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek|Sîtekê]] ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] 4veo8hdc5srh5j2jirj9dgdf9y76jm0 2068384 2068383 2026-06-30T02:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2068384 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]] û [[mamoste]]yekî kurd e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek]]ê ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] 7w6hnjld77ftgyaq8mv2oa7iccireb3 2068606 2068384 2026-06-30T09:18:24Z VikiAzad 99135 2068606 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]] û [[mamoste]]yekî kurd e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek]]ê ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Berhem == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] 1w9atfykd4etwsg24r13rx2x02ygkav 2068612 2068606 2026-06-30T09:48:35Z VikiAzad 99135 /* */ Naverok lê zêde kir 2068612 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' an jî '''Fayeq Ebdulla'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mexles di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de |paşnav=Adak |pêşnav=Abdurrahman |url=https://www.academia.edu/39341874/Mexles_di_Edebiyata_Kurd%C3%AE_ya_Klas%C3%AEk_de}}</ref> (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]], [[welatperwer]] û [[mamoste]]yekî kurd e. Di [[wêjeya kurdî]] ya nûjen de xwedî cihekî girîng e û bi helbestên xwe yên li ser niştimanperwerî, perwerde û azadiya [[Kurdistan]]ê tê naskirin. Bêkes, her wiha bavê helbestvanê neteweyî yê kurd [[Şêrko Bêkes]] e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek]]ê ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Berhem == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] mjzrw3oj3fu17lweypegy1pioajhmbs 2068616 2068612 2026-06-30T10:04:08Z VikiAzad 99135 /* */ 2068616 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' an jî '''Fayeq Ebdulla'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mexles di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de |paşnav=Adak |pêşnav=Abdurrahman |url=https://www.academia.edu/39341874/Mexles_di_Edebiyata_Kurd%C3%AE_ya_Klas%C3%AEk_de}}</ref> (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]], [[Welatperwerî|welatperwer]] û [[mamoste]]yekî kurd e. Di [[wêjeya kurdî]] ya nûjen de xwedî cihekî girîng e û bi helbestên xwe yên li ser niştimanperwerî, perwerde û azadiya [[Kurdistan]]ê tê naskirin. Bêkes, her wiha bavê helbestvanê neteweyî yê kurd [[Şêrko Bêkes]] e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek]]ê ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Berhem == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] m9wpnvuzdu6jvkxodamqjqvnu6kxq4j 2068617 2068616 2026-06-30T10:20:09Z VikiAzad 99135 /* */ Navê ji dayik bûn hatê zêde kirin 2068617 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | navê_jidayikbûnê = Fayeq Ebdulla | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' an jî '''Fayeq Ebdulla'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mexles di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de |paşnav=Adak |pêşnav=Abdurrahman |url=https://www.academia.edu/39341874/Mexles_di_Edebiyata_Kurd%C3%AE_ya_Klas%C3%AEk_de}}</ref> (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]], [[Welatperwerî|welatperwer]] û [[mamoste]]yekî kurd e. Di [[wêjeya kurdî]] ya nûjen de xwedî cihekî girîng e û bi helbestên xwe yên li ser niştimanperwerî, perwerde û azadiya [[Kurdistan]]ê tê naskirin. Bêkes, her wiha bavê helbestvanê neteweyî yê kurd [[Şêrko Bêkes]] e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek]]ê ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Berhem == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] s5x1gb0wwhrcc7ottiynmw430zmsvzx 2068619 2068617 2026-06-30T10:31:26Z VikiAzad 99135 /* */ Hevjînê xwe hate zêdekirin 2068619 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = فایەق بێ کەس1.jpg | mezinahiya_wêne = 200 | sernavê_wêne = Fayeq Bêkes | navê_jidayikbûnê = Fayeq Ebdulla | roja_jidayikbûnê = 1905 | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|18|12|1948}} | cihê_mirinê = [[Silêmanî]], [[Başurê Kurdistanê]] | esil = [[Kurd]] | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Helbestvan]] * [[mamoste]] }} | hevjîn = [[Şefîqe Seîd]] (1935-1948) | zarok = [[Şêrko Bêkes]] }} '''Fayeq Bêkes''' an jî '''Fayeq Ebdulla'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mexles di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de |paşnav=Adak |pêşnav=Abdurrahman |url=https://www.academia.edu/39341874/Mexles_di_Edebiyata_Kurd%C3%AE_ya_Klas%C3%AEk_de}}</ref> (jdb. 1905, li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] - {{Mirin|18|12|1948|m=1}}), [[helbestvan]], [[rewşenbîr]], [[Welatperwerî|welatperwer]] û [[mamoste]]yekî kurd e. Di [[wêjeya kurdî]] ya nûjen de xwedî cihekî girîng e û bi helbestên xwe yên li ser niştimanperwerî, perwerde û azadiya [[Kurdistan]]ê tê naskirin. Bêkes, her wiha bavê helbestvanê neteweyî yê kurd [[Şêrko Bêkes]] e. == Jiyan == Fayeq Bêkes, lawê Ebdullah Beg, neviyê Kake Hame û nevîçirkê Elyasê Qoce ye. Koka malbata wî ji [[Qelaçwalan]]ê hatiye Silêmaniyê. Bêkes di sala 1905an de li gundê [[Sîtek]]ê ji dayik bû. Bavê wî Ebdullah Beg li wê derê wek Axayê Tabûrê peywirdarî dikir. Ji aliyê dayika xwe ve jî ji malbata Axayên Silêmaniyê ye. == Berhem == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kesên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] iziuod3k6xwpfjseczg77ab9ctjzjcr 0 323414 2068400 2066517 2026-06-30T06:35:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2068400 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' yan jî '''Frîyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} k1pcbvra8jk37qr8aekf49czhapa94l 2068401 2068400 2026-06-30T06:35:58Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2068401 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' yan jî '''Frîyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} 8d900aoiz6ljrbjggmsorh4lrg467kh 2068402 2068401 2026-06-30T06:36:17Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Xiristiyanî li Afrîkayê]]; Jêbirina {{Bêkategorî}} 2068402 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' yan jî '''Frîyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Xiristiyanî li Afrîkayê]] o70vaym99ixd8l3g5dl5qjrmpuiwctt 2068403 2068402 2026-06-30T06:36:21Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Xiristiyanî li Afrîkayê]] 2068403 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' yan jî '''Frîyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} g6h3hsf0g5sikzg35jqy6mqzkwtx62l 2068404 2068403 2026-06-30T06:37:12Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Dîn]] 2068404 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' yan jî '''Frîyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] b0y9ennje3x5027nmvft7542lz5vrw3 2068405 2068404 2026-06-30T06:37:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2068405 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] sjv1cq22yarddyuhow9say3gd2ah2q9 2068406 2068405 2026-06-30T06:38:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2068406 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne.<ref>{{cite book |title=Catholic Dictionary, Revised |publisher=Our Friday Visitor |date=2002 |isbn=978-0879733902 |location=Huntington, IN |editor-last=Stravinskas |editor-first=Peter M.J.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] kpvsitwj4j1ewp4t631ydurdstb7syn 2068422 2068406 2026-06-30T07:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2068422 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agustinos_Recoletos.jpg|thumb|Endamên "Ordo Augustinianorum Recollectorum"]] '''Friyar''' endamekê [[Terîqetên mendîkant (katolîkî)|terîqetên xwazokî]] (mendîkant) yê [[Dêra katolîk|dêra katolikê yê Romayê]] ye. Friyarên derve dêra katolîkê jî hene, mesela li [[Luterîtî|dêra lûteranê]]. Terîqetên friyarî yên mezintir yên [[Friyarên domînîkî|domînîkî]], [[Friyarên fransîskî|fransîskî]], [[Friyarên ogostînî|ogostînî]] û [[Friyarên karmelîtî|karmelîtî]] ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholic Dictionary, Revised |weşanger=Our Friday Visitor |tarîx=2002 |isbn=978-0879733902 |cih=Huntington, IN |paşnavê-edîtor=Stravinskas |pêşnavê-edîtor=Peter M.J. }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] hzf4f507f2nrwxs79erxn6exsiwh71a 14 323771 2068353 2067652 2026-06-29T20:14:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2068353 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Keyên Fransayê]] be5is938g1xuebso107ab1bghv16ylc 14 323773 2068354 2067672 2026-06-29T20:14:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2068354 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Keyên Fransayê]] be5is938g1xuebso107ab1bghv16ylc 1 323808 2068273 2068199 2026-06-29T14:18:24Z Kurdanparez 137209 /* Nexşe */ Bersiv 2068273 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Nexşe == {{silav|Kurdanparez}} Te çima nexşeyê bi kurdî çênekir? Li vira nexşeyeke vala heye: [[:Wêne:Middle East topographic map-blank 3000bc crop.svg]]. [[:File:Arshakuni Armenia 150-fr.svg|'''Ev''']] nexşe jî bi min baş e. Nexşeyekî vektoriel e, nivîsên ku tê de ne bi hêsanî tên jêbirin...<br> Herwiha li ser malpera zazaki.net nexşeyeke din heye: [https://www.zazaki.net/turkce/zewazan-veya-zozan-el-ekrad-kurd-zozani-3004.htm ''Zewazan veya Zozan el-Ekrad (Kürd Zozanı'')] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:08, 29 hezîran 2026 (UTC) :Lînk (Boris James): [https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto2n4 Kordestân, Zûzân al-Akrâd] ([https://journals.openedition.org/remmm/docannexe/image/3331/img-2-small580.jpg nexşe]) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:01, 29 hezîran 2026 (UTC) :Ez te fehm dikim. Min bi Înglizî çê kir ji ber ku li Wîkîpedyayê Inglîzî jî bikare were bikaranîn. Ez hîn nikarim bo Kurdan li Wîkîpedyayê Înglîzî binivîsim. Hin kesên li Wîkîpedyayê min gelek vedinêrin. Hem min xwest ku Copyright probleman tinebe. Nexşeyê ku min bikar anî bê copyright bû. Eger copyright hebe, mirovên Wîkîmedyayê vî ji vir derxistibûna. [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 14:18, 29 hezîran 2026 (UTC) b2rsbb6komoo5sfds2slv5fgq27ugf0 15 323809 2068385 2068245 2026-06-30T03:53:07Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2068385 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Wikidata == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Kategoriya berê Kategorî:Keyên fransî hatibû jêbirin. Lê aniha ez dixwazim kategoriya '''Keyên Fransayê''' li ser Wîkîdane (Wikidatayê ) tomar bikim. Lê mixabin nabe.https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Kings_of_France [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:52, 29 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:48, 29 hezîran 2026 (UTC) poyuli9ux54v8q3rxvpap6xts43z379 0 323810 2068267 2026-06-29T13:36:03Z KnightMove 11976 Ji bo [[Werner Heisenberg]] hat beralîkirin 2068267 wikitext text/x-wiki #redirect [[Werner Heisenberg]] j4jcsaqwx9ep9xbka3ewvh3als8z0ww 0 323811 2068285 2026-06-29T16:11:00Z Kurdanparez 137209 Nû 2068285 wikitext text/x-wiki Eşîra '''Dunbulî''' (yan jî '''Dumbulî''', '''Dimilî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]</ref> == Îro == Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/>. Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de == {{main|Zaza}} [[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva "dimilî", ku behsa zaravayê dike, ji "dunbulî" tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref><ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Edebiyat== * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] b4wowepvstxpnad1l8szx6v5mtifj8n 2068291 2068285 2026-06-29T16:19:20Z Kurê Acemî 105128 /* Îro */ 2068291 wikitext text/x-wiki Eşîra '''Dunbulî''' (yan jî '''Dumbulî''', '''Dimilî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]</ref> == Îro == Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/>. Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi |sernav=VİRANŞEHİRDEKİ TÜM AŞİRETLER - MILLANLAR VE İBRAHİMPAŞA TARİHİ |malper=Viranşehirliyiz Ezelden |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de == {{main|Zaza}} [[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva "dimilî", ku behsa zaravayê dike, ji "dunbulî" tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref><ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Edebiyat== * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] 953z61qcslyd2jfm0u2v8q05wcfz6dx 2068292 2068291 2026-06-29T16:19:30Z Kurê Acemî 105128 /* Îro */ 2068292 wikitext text/x-wiki Eşîra '''Dunbulî''' (yan jî '''Dumbulî''', '''Dimilî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]</ref> == Îro == Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/> Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi |sernav=VİRANŞEHİRDEKİ TÜM AŞİRETLER - MILLANLAR VE İBRAHİMPAŞA TARİHİ |malper=Viranşehirliyiz Ezelden |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de == {{main|Zaza}} [[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva "dimilî", ku behsa zaravayê dike, ji "dunbulî" tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref><ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Edebiyat== * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] 202572fpybojh0030d2vemex06j5k4y 2068296 2068292 2026-06-29T16:41:14Z Kurdanparez 137209 2068296 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dunbuli tribe 1800-now.png|thumb|rast|Belavkirina Dunbuliyan li 1800 heta îro]]Eşîra '''Dunbulî''' (yan jî '''Dumbulî''', '''Dimilî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == [[File:Distribution of Dunbuli attestations.png|thumb|right|Belavkirina toponîmên û belgeyê bo Dunbuliyan.]] Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]</ref> == Îro == Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/> Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi |sernav=VİRANŞEHİRDEKİ TÜM AŞİRETLER - MILLANLAR VE İBRAHİMPAŞA TARİHİ |malper=Viranşehirliyiz Ezelden |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de == {{main|Zaza}} [[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva "dimilî", ku behsa zaravayê dike, ji "dunbulî" tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref><ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Edebiyat== * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] d7e7nrmr49l1xif03hbz8a93yyylfwi 2068302 2068296 2026-06-29T17:00:13Z Kurdanparez 137209 Belge 2068302 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dunbuli tribe 1800-now.png|thumb|rast|Belavkirina Dunbuliyan li 1800 heta îro]]Eşîra '''Dunbulî''' (yan jî '''Dumbulî''', '''Dimilî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == [[File:Distribution of Dunbuli attestations.png|thumb|right|Belavkirina toponîmên û belgeyê bo Dunbuliyan.]] Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]</ref> == Îro == [[File:Ottoman Waqf Document Diyarbakr.jpg|thumb|left|Belgeyekê ji weqifekê Osmanî li herêma jêrê Amedê. Li binî axayekê ''Xanedana Dimilî'' tê nivîsandin, ''Hesen Axa''.]] Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/> Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi |sernav=VİRANŞEHİRDEKİ TÜM AŞİRETLER - MILLANLAR VE İBRAHİMPAŞA TARİHİ |malper=Viranşehirliyiz Ezelden |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de == {{main|Zaza}} [[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva "dimilî", ku behsa zaravayê dike, ji "dunbulî" tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref><ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Edebiyat== * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] 7v2pa3d4z48gulit8uw5dq06nl0ai5b 2068309 2068302 2026-06-29T17:23:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavkanî hewce ye|Çavkanî hewce ye]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Valahiya beşan rast kir, Valahiya nav rast kir, Kelîmeyên sihirî rast kir.) 2068309 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dunbuli tribe 1800-now.png|thumb|rast|Belavkirina Dunbuliyan li 1800 heta îro]]Eşîra '''Dunbulî''' (yan jî '''Dumbulî''', '''Dimilî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin. == Dîrok == [[Wêne:Distribution of Dunbuli attestations.png|thumb|rast|Belavkirina toponîmên û belgeyê bo Dunbuliyan.]] Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî "Îsa Begî" hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.<ref name="A">Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). "Donbolī". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.</ref> Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du "Kethüda" yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.<ref>Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.</ref><ref name=B">998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39</ref> Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.<ref name="A"/> Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.<ref>List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 & F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]</ref> == Îro == [[Wêne:Ottoman Waqf Document Diyarbakr.jpg|thumb|çep|Belgeyekê ji weqifekê Osmanî li herêma jêrê Amedê. Li binî axayekê ''Xanedana Dimilî'' tê nivîsandin, ''Hesen Axa''.]] Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.<ref name="A"/> Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].<ref>Nişanyan Yeradlari "Dümbüllü" & Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].</ref> Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi |sernav=VİRANŞEHİRDEKİ TÜM AŞİRETLER - MILLANLAR VE İBRAHİMPAŞA TARİHİ |malper=Viranşehirliyiz Ezelden |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}</ref> Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.<ref>Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir' قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR</ref> Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.<ref>Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. & Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.</ref> Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} == Ziman û Ol == Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn. Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne. == Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de == {{Gotara bingehîn|Zaza}} [[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva "dimilî", ku behsa zaravayê dike, ji "dunbulî" tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref><ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Edebiyat == * [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }} * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên dimilî]] [[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Xinûs]] ho6vbe46ez9s3duy0z4tx7o5tj0lpvv 0 323812 2068288 2026-06-29T16:12:58Z Kurdanparez 137209 Rûpel bi "'''Dimila''' serenavek e. ==Eşîr== * [[Dimila (eşîr)]]" hat çêkirin 2068288 wikitext text/x-wiki '''Dimila''' serenavek e. ==Eşîr== * [[Dimila (eşîr)]] 1msd848vkmecu8ygr7boew5kepa3s6m 2068290 2068288 2026-06-29T16:13:53Z Kurdanparez 137209 2068290 wikitext text/x-wiki '''Dimila''' behsa tiştên cuda dike. ==Eşîr== * [[Dimila (eşîr)]] 07io070kmpgcchipoj2x7ouyw2bypay 2068311 2068290 2026-06-29T17:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, Valahiya beşan rast kir.) 2068311 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} '''Dimila''' behsa tiştên cuda dike. == Eşîr == * [[Dimila (eşîr)]] 2n61e7qqbqfjyqi1ugsl455ruqth4cn 2068315 2068311 2026-06-29T17:57:05Z Wikihez 39702 2068315 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} '''Dimila''' behsa tiştên cuda dike. == Eşîr == * [[Dimila (eşîr)]] dejllyn3y6i14cr2al17c4mxa99zrer 0 323813 2068289 2026-06-29T16:13:18Z Kurdanparez 137209 Ji bo [[Dunbulan (eşîr)]] hat beralîkirin 2068289 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dunbulan (eşîr)]] ncwl55h0rt5yii70c3i94g8b27kbnsg 0 323814 2068340 2026-06-29T19:59:31Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Lernî]] weke [[Renîka]] guhart 2068340 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Renîka]] eorikk2r1mzf9l5ogvvjdzmwkebrs75 14 323815 2068347 2026-06-29T20:09:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2068347 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2068349 2068347 2026-06-29T20:10:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2068349 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keyên Fransayê]] 4snhdh089647luqpu6oxp6hna3o6s9p 2068352 2068349 2026-06-29T20:14:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2068352 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Keyên Fransayê]] be5is938g1xuebso107ab1bghv16ylc 14 323816 2068429 2026-06-30T07:26:39Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya şopandinê}}" hat çêkirin 2068429 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya şopandinê}} l69ac19ud7iy0k4f6yepqco28pc39b3 4 323817 2068435 2026-06-30T07:55:19Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{WikiProject status|sc1=WP:ÎR}} {{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/ser}} ==Wîkîproje Îran== [[File:Flag_of_Iran.svg|çep|100px]] Bi xêr hatî '''WîkîProjeya Îranê'''! Ev komeke edîtoran e ku ji bo baştirkirina gotarên têkildarî [[Îran|Îranê]] dixebitin. Eger hûn jî dixwazin beşdar bibin, ji kerema xwe navê xwe yê bikarhêneriyê li [[WP:Wîkîproje Îran/Lîsteya endaman|lîsteya endaman]] zêde bikin. <div style="border-bottom: 2px #484898"..." hat çêkirin 2068435 wikitext text/x-wiki {{WikiProject status|sc1=WP:ÎR}} {{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/ser}} ==Wîkîproje Îran== [[File:Flag_of_Iran.svg|çep|100px]] Bi xêr hatî '''WîkîProjeya Îranê'''! Ev komeke edîtoran e ku ji bo baştirkirina gotarên têkildarî [[Îran|Îranê]] dixebitin. Eger hûn jî dixwazin beşdar bibin, ji kerema xwe navê xwe yê bikarhêneriyê li [[WP:Wîkîproje Îran/Lîsteya endaman|lîsteya endaman]] zêde bikin. <div style="border-bottom: 2px #484898">'''Qada xebatê'''</div> Wîkîproje Îran hemû gotarên têkildarî [[Îran]]yê çêdike û bi rê ve dibe. <br /> <div style="border-bottom: 2px dotted #484898; margin-top:5px;">'''Armanc'''</div> # Organîzekirina projeyê. # Xizmetkirina wekî navenda nîqaşê ji bo hevkariya hemû gotarên têkildarî Îranê. Zêdekirina hevkariya di navbera edîtoran de. # Avakirina ensîklopediya herî pêbawer û rast li ser mijarên Îranê bi zimanê kurdî. # Gihiştina statûya Gotara Baş ji bo hemû [[:Kategorî:Gotarên Îranê bi muhîmiya Herî zêde|Gotarên Îranê yên herî muhîm]] ==Xebat== Ji kerema xwe re van rûpelan bisinifînin. Divê di şablona {{ş|Wîkîproje Îran}} de {{param|sinif}} were bikaranîn. Ji bo sinifên heyî binêrin {{ş|class/icon}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde|Bi muhîmiya Herî zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde|Bi muhîmiya Zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn|Bi muhîmiya Navîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm|Bi muhîmiya Kêm]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm}} Ji bo yên li jêr divê di şablona {{ş|Wîkîproje Îran}} de hem {{param|sinif}} hem jî {{param|muhîmî}} were bikaranîn. * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn|Bi muhîmiya Nayê zanîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn}} == Statîstîk == {{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Statîstîk}} {{WikiProject Footer}} <noinclude> [[Kategorî:Wîkîproje Îran| ]] </noinclude> 5uop6n7wktrsfv2k6klcdc8k7ax44z4 2068439 2068435 2026-06-30T07:56:55Z Wikihez 39702 2068439 wikitext text/x-wiki {{WikiProject status|sc1=WP:ÎR}} {{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/ser}} ==Wîkîproje Îran== [[File:Flag_of_Iran.svg|çep|100px]] Bi xêr hatî '''WîkîProjeya Îranê'''! Ev komeke edîtoran e ku ji bo baştirkirina gotarên têkildarî [[Îran|Îranê]] dixebitin. Eger hûn jî dixwazin beşdar bibin, ji kerema xwe navê xwe yê bikarhêneriyê li [[WP:Wîkîproje Îran/Lîsteya endaman|lîsteya endaman]] zêde bikin. <div style="border-bottom: 2px #484898">'''Qada xebatê'''</div> Wîkîproje Îran hemû gotarên têkildarî [[Îran]]ê çêdike û bi rê ve dibe. <br /> <div style="border-bottom: 2px dotted #484898; margin-top:5px;">'''Armanc'''</div> # Organîzekirina projeyê. # Xizmetkirina wekî navenda nîqaşê ji bo hevkariya hemû gotarên têkildarî Îranê. Zêdekirina hevkariya di navbera edîtoran de. # Avakirina ensîklopediya herî pêbawer û rast li ser mijarên Îranê bi zimanê kurdî. # Gihiştina statûya Gotara Baş ji bo hemû [[:Kategorî:Gotarên Îranê bi muhîmiya Herî zêde|Gotarên Îranê yên herî muhîm]] ==Xebat== Ji kerema xwe re van rûpelan bisinifînin. Divê di şablona {{ş|Wîkîproje Îran}} de {{param|sinif}} were bikaranîn. Ji bo sinifên heyî binêrin {{ş|class/icon}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde|Bi muhîmiya Herî zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde|Bi muhîmiya Zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn|Bi muhîmiya Navîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn}} * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm|Bi muhîmiya Kêm]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm}} Ji bo yên li jêr divê di şablona {{ş|Wîkîproje Îran}} de hem {{param|sinif}} hem jî {{param|muhîmî}} were bikaranîn. * [[:Kategorî:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn|Bi muhîmiya Nayê zanîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Îranê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn}} == Statîstîk == {{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Statîstîk}} {{WikiProject Footer}} <noinclude> [[Kategorî:Wîkîproje Îran| ]] </noinclude> enrlqu460ijyfx89ppbmqlcjqjc8zql 4 323818 2068436 2026-06-30T07:55:48Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{ start tab | link-1 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran | tab-1 = Serrûpel | link-2 = Gotûbêja Wîkîpediyayê:Wîkîproje Îran | tab-2 = Gotûbêj | link-3 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Nirxandin | tab-3 = Nirxandin | link-4 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Lîsteya endaman | tab-4 = Endam | link-5 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Statîstîk | tab-5 = Statîstîk }}" hat çêkirin 2068436 wikitext text/x-wiki {{ start tab | link-1 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran | tab-1 = Serrûpel | link-2 = Gotûbêja Wîkîpediyayê:Wîkîproje Îran | tab-2 = Gotûbêj | link-3 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Nirxandin | tab-3 = Nirxandin | link-4 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Lîsteya endaman | tab-4 = Endam | link-5 = Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/Statîstîk | tab-5 = Statîstîk }} 2iwquf5z4hbm6j8jsc6w8o7liwm6r0h 5 323819 2068437 2026-06-30T07:56:11Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Wîkîpediya:Wîkîproje Îtalya/ser}} {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |1= {{Wîkîproje Îtalya}} }}" hat çêkirin 2068437 wikitext text/x-wiki {{Wîkîpediya:Wîkîproje Îtalya/ser}} {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |1= {{Wîkîproje Îtalya}} }} n4mbqm005jimhvfva0z66w4whxpa4kl 2068438 2068437 2026-06-30T07:56:19Z Wikihez 39702 2068438 wikitext text/x-wiki {{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/ser}} {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |1= {{Wîkîproje Îran}} }} c94h9lew0pc2juhrnnimo40tx13pfvq 4 323820 2068440 2026-06-30T07:58:17Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Wikipedia:Wîkîproje Îran/ser}} <div style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; ">{{WikiProject progression rainbow|project=Îranê}}{{statîstîkên Wîkîprojeyê|proje=Îran|mijar=Îranê}} </div> Bi xêr hatî Departmana Nirxandinê ya Wîkîproje Îran! Li vê derê dikarî alîkariya li ser nirxandinên gotarên Îranê bibînî. == Pirsên gelemper == ; Çawa dikarim bixwazim gotara min were nirxandin? : Ji kerema xwe re li WP:Daxw..." hat çêkirin 2068440 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:Wîkîproje Îran/ser}} <div style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; ">{{WikiProject progression rainbow|project=Îranê}}{{statîstîkên Wîkîprojeyê|proje=Îran|mijar=Îranê}} </div> Bi xêr hatî Departmana Nirxandinê ya Wîkîproje Îran! Li vê derê dikarî alîkariya li ser nirxandinên gotarên Îranê bibînî. == Pirsên gelemper == ; Çawa dikarim bixwazim gotara min were nirxandin? : Ji kerema xwe re li [[WP:Daxwazên nirxandinê]] navê gotarê xwe binivîsin. ; Kî dikare gotaran binirxîne? : Her endamê Wîkîproje Îran dikare nirxa kalîteyê lê zêde bike yan jî biguhêre. Lê belê nirxa GBA (Gotarên baş) piştî nirxandina edîtorekî azad li rûpela [[WP:Daxwazên nirxandinê|Daxwazên nirxandinê]] tê pêşkeşkirin. Nirxa GB (Gotarên bijartî) piştî nirxandinên çend edîtoran li rûpela [[WP:Daxwazên nirxandinê]] tê pêşkêşkirin. ; Çima yê ku nirx lê zêde kir şiroveyekê nenivîsand? : Ji ber ku gelek rûpel hene divê werin nirxandin, em nikarin her tim şiroveyekê binivîsin. Lê belê eger pirseke te hebe, dikarî li kesê ku nirxê lê zêde kir bipirsî. ; Çi bikim eger nirx li gorî min xelet be? : Nirxê biguhêre, lê belê sedemê jî binivîse. Eger kesek îtîraz bike, bi endamên Wîkîprojeyan re gotûbêj bikin û çareyekê bibînin. ; Nirx ma ne subjektîv in? : Erê, hinek subjektîv in, lê belê heta niha sîstema herî baş ev e. Eger fikrekî te yê din hebe, ji kerema xwe re li ser [[Wîkîpediya:Dîwan|Dîwanê]] gotûbêjekê bide destpêkirin. Heger pirseke we yê din hebe, ji kerema xwe re li rûpela gotûbêjê yan jî [[WP:Dîwan]]ê binivîsin. == Alîkarî == === Nirxandina kalîteyê === {{Assessment Class Summary|şablon=Wîkîproje Îran|mijar=Îranê}} === Nirxên kalîteyê === {{Grading scheme|proje=Îran|mijar=Îranê}} === Nirxandina muhîmiyê === {{Assessment Class Summary |banner=Wîkîproje Îran |topic=Îranê }} === Nirxên muhîmiyê === {{Sîstema muhîmiyê|gotarên Îranê| mijar= Îranê }} <noinclude> [[Kategorî:Nirxandinên Wîkîprojeyan|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|Nirxandin]] </noinclude> cj5jfojv2u85mty5dzh357d1pivln17 4 323821 2068441 2026-06-30T07:58:57Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Wikipedia:Wîkîproje Îran/ser}} ===Beşdarên aktîv=== Ji bo tevlîbûna Wîkîproje Îran, vê beşê biguhêrin û şablona <b><code><nowiki>#&nbsp;{{B|</nowiki><span style="color:green;font-style:italic;">navê xwe yê bikarhêneriyê</span><nowiki>}}&nbsp;–</nowiki></code></b> lê zêde bikin.<br/> # {{B|Wikihez}} ===Qutiyên beşdaran=== Hûn dikarin şablona '''{{tltt|Bikarhêner Wîkîproje Îran}}''' li ser rûpelên xwe yên bikarhêneriyê bi k..." hat çêkirin 2068441 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:Wîkîproje Îran/ser}} ===Beşdarên aktîv=== Ji bo tevlîbûna Wîkîproje Îran, vê beşê biguhêrin û şablona <b><code><nowiki>#&nbsp;{{B|</nowiki><span style="color:green;font-style:italic;">navê xwe yê bikarhêneriyê</span><nowiki>}}&nbsp;–</nowiki></code></b> lê zêde bikin.<br/> # {{B|Wikihez}} ===Qutiyên beşdaran=== Hûn dikarin şablona '''{{tltt|Bikarhêner Wîkîproje Îran}}''' li ser rûpelên xwe yên bikarhêneriyê bi kar bînin ji bo nîşandana beşdarbûna xwe: {{Bikarhêner Wîkîproje Îran}} {{clear|left}} Rûpela we dê were li kategoriya li jêr were zêdekirin: *[[:Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|endam]] ckbesyc85mboqvzdtbjfeimlran0szo 4 323822 2068442 2026-06-30T07:59:32Z Wikihez 39702 Rûpel bi "<noinclude>{{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/ser}}</noinclude> {{Statîstîkên Wîkîprojeyê|proje=Îran|mijar=Îranê}} <noinclude>[[Kategorî:Statîstîkên Wîkîprojeyan|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|Statîstîk]] </noinclude>" hat çêkirin 2068442 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Wîkîproje Îran/ser}}</noinclude> {{Statîstîkên Wîkîprojeyê|proje=Îran|mijar=Îranê}} <noinclude>[[Kategorî:Statîstîkên Wîkîprojeyan|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|Statîstîk]] </noinclude> gg1ibv60v0jjlhbb2g9tyqpeh1kw6j0 10 323823 2068443 2026-06-30T08:00:09Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{#invoke:WikiProject banner|main |PROJECT = Îran |substcheck=<includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> |category={{{kategorî|{{{category|}}}}}} |listas = {{{listas|}}} |IMAGE_LEFT = Flag of Iran.svg |QUALITY_SCALE = extended |class={{{sinif|{{{class|}}}}}} |importance = {{{muhîmî|{{{importance|}}}}}} |MAIN_CAT = Hemû rûpelên Wîkîproje Îran }}<noinclude> {{documentation}} </noincl..." hat çêkirin 2068443 wikitext text/x-wiki {{#invoke:WikiProject banner|main |PROJECT = Îran |substcheck=<includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> |category={{{kategorî|{{{category|}}}}}} |listas = {{{listas|}}} |IMAGE_LEFT = Flag of Iran.svg |QUALITY_SCALE = extended |class={{{sinif|{{{class|}}}}}} |importance = {{{muhîmî|{{{importance|}}}}}} |MAIN_CAT = Hemû rûpelên Wîkîproje Îran }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> fac44g9ayt5ktp3ovqs31jt4deks1zx 10 323824 2068444 2026-06-30T08:00:48Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Documentation subpage}} {{High-use}} === Bikaranîn === {{tl|Wîkîproje Îran}} li hemû rûpelên têkildarî [[Îran]]ê zêde bikin: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Wîkîproje Îran |sinif= |muhîmî= }}</syntaxhighlight> ===Parametre=== ====Sinif==== {{Assessment Class Summary |banner=Wîkîproje Îran |topic=Îranê }} ====Muhîmî==== {{Assessment Importance Summary |banner=Wîkîproje Îran |topic=Îranê }} ===Binêre herwiha=== *{{tl|Bikar..." hat çêkirin 2068444 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} === Bikaranîn === {{tl|Wîkîproje Îran}} li hemû rûpelên têkildarî [[Îran]]ê zêde bikin: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Wîkîproje Îran |sinif= |muhîmî= }}</syntaxhighlight> ===Parametre=== ====Sinif==== {{Assessment Class Summary |banner=Wîkîproje Îran |topic=Îranê }} ====Muhîmî==== {{Assessment Importance Summary |banner=Wîkîproje Îran |topic=Îranê }} ===Binêre herwiha=== *{{tl|Bikarhêner Wîkîproje Îran}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- CATEGORIES AND INTERWIKIS HERE, THANKS --> [[Kategorî:Wîkîproje Îran| ]] }}</includeonly> twafpsejg73u7tbvef6khn24p5jf5fu 14 323825 2068445 2026-06-30T08:01:01Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068445 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=GB}} 7rgbmmllm1xvwi32kemh5ehs358ngqh 14 323826 2068446 2026-06-30T08:01:03Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068446 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=GB}} 9hu55s3t40p8v69q3sdldnxsk748957 14 323827 2068447 2026-06-30T08:01:05Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068447 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=GB}} 1rx5ezvn4n6gf4i9z3nrnb8eh6tq1n8 14 323828 2068448 2026-06-30T08:01:07Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068448 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=GB}} nm229wbbptjvxv3w8b71820wmj1m4hv 14 323829 2068449 2026-06-30T08:01:09Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068449 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=GB}} errb2sk505uuk4s7ut20avz7cibkasp 14 323830 2068450 2026-06-30T08:01:11Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068450 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=GB}} irb1d92cvwq19qdm71mdmxreu1s3qh0 14 323831 2068451 2026-06-30T08:01:13Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068451 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=GB}} dtgxnynd2faxgj788m6ek3yvi88grin 14 323832 2068452 2026-06-30T08:01:15Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068452 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=LB}} 2uo9znp2clldwln31fu8ccuiuwv2co9 14 323833 2068453 2026-06-30T08:01:17Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068453 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=LB}} 2covgh1t4u9y3if8020xero4hz8zpc9 14 323834 2068455 2026-06-30T08:01:19Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068455 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=LB}} gk491q8qr9mq3g8gd7cnsgxgdlg5dnk 14 323835 2068454 2026-06-30T08:01:21Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068454 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=LB}} ll5ehrryv7kxi3qdy7ajzyrt1tm0c5y 14 323836 2068456 2026-06-30T08:01:23Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068456 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=LB}} nzjm7mfydiwgeycj7ma4vbyvq2aeuxv 14 323837 2068457 2026-06-30T08:01:25Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068457 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=LB}} 2kxpgcqe73wqjirc0qkcyxm20uuep7a 14 323838 2068458 2026-06-30T08:01:27Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068458 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=LB}} ig8y1n4fyu4p9iinna7obprmai7u9m3 14 323839 2068459 2026-06-30T08:01:29Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068459 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=WB}} 413jhfc5gv71f4is035lpq20sd1q3jo 14 323840 2068460 2026-06-30T08:01:31Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068460 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=WB}} tes4o4cs810lbg5ecwp3m6x0bttsqw2 14 323841 2068461 2026-06-30T08:01:33Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068461 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=WB}} e3c4ihjfc1jbsa726dpxltt00zywl1x 14 323842 2068462 2026-06-30T08:01:35Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068462 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=WB}} rmtrecmrqktrry87myu9dqb9bfthyda 14 323843 2068463 2026-06-30T08:01:37Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068463 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=WB}} g8h7xry1cdsni6h3v6rp6m3rbnfmyqn 14 323844 2068464 2026-06-30T08:01:39Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068464 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=WB}} nhhnev8vda2eu5dlgd0u8qkfobd7jg7 14 323845 2068465 2026-06-30T08:01:41Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068465 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=WB}} flatfsgqjpnpcc4sb5r21vrm4zjkkzm 14 323846 2068466 2026-06-30T08:01:43Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068466 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=GBA}} 3z47mgoxnwb9qvjimqx2n00xq8sf6t3 14 323847 2068467 2026-06-30T08:01:45Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068467 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=GBA}} o3wema8uovg7wwrh9wc6rin5pl7t5x2 14 323848 2068468 2026-06-30T08:01:47Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068468 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=GBA}} g77xidw20yktrfgcwoa4e2zp35mhbfe 14 323849 2068469 2026-06-30T08:01:49Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068469 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=GBA}} 20z2v8la9j4g971958c1rqasw54dlj0 14 323850 2068470 2026-06-30T08:01:51Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068470 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=GBA}} 9immjcrdtnoityzr2pgmmhmzcbmrwv7 14 323851 2068471 2026-06-30T08:01:53Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068471 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=GBA}} 0p1xsg9xlttfv69em3hp8yojepqal86 14 323852 2068472 2026-06-30T08:01:55Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068472 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=GBA}} edqyyvqsxew1dqy1qqc1welfhzfwqzd 14 323853 2068473 2026-06-30T08:01:57Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068473 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=B}} dsosohnnhx57qdg85nn6nstrcn04fbs 14 323854 2068474 2026-06-30T08:01:59Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068474 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=B}} gm02pc4byb3aqqoieg6vyl5xgxjur85 14 323855 2068475 2026-06-30T08:02:01Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068475 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=B}} lse0g4m41i9hqryuy9q2mil0r0mfij7 14 323856 2068476 2026-06-30T08:02:03Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068476 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=B}} ttewhr2io6lah7ogr5z3vglj05re7g4 14 323857 2068477 2026-06-30T08:02:05Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068477 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=B}} kj68l5o3bad2zecyq0fpphrc1n3v1f6 14 323858 2068478 2026-06-30T08:02:07Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068478 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=B}} ca45p1g58tbxvahruimfjyao56q4ynm 14 323859 2068479 2026-06-30T08:02:09Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068479 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=B}} m9w3ufnca9eq72msavznm0ffl77gwhb 14 323860 2068480 2026-06-30T08:02:11Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068480 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=C}} 30ypvpdqhosa9esho7q9oufzzvwkk81 14 323861 2068481 2026-06-30T08:02:13Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068481 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=C}} iuy5gciuxh38en7st7enitv3bcyd1e9 14 323862 2068482 2026-06-30T08:02:15Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068482 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=C}} o5xfqdsaset5kgp6vc19724b5fgkhr0 14 323863 2068483 2026-06-30T08:02:17Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068483 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=C}} 2mchhikncdphku604m0yev0cbc13b8e 14 323864 2068484 2026-06-30T08:02:19Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068484 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=C}} 90100a3okijds1mb5lsj9umwaidx4v8 14 323865 2068485 2026-06-30T08:02:21Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068485 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=C}} g2wjd911c4ppy80tpor40bk9zdceuic 14 323866 2068486 2026-06-30T08:02:23Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068486 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=C}} n697a2c3u7s310op2w4zpu9vfgmbq4n 14 323867 2068487 2026-06-30T08:02:25Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068487 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Destpêkî}} 847lyn2pm9yikc3qd5tev9k8z4zsncg 14 323868 2068488 2026-06-30T08:02:27Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068488 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Destpêkî}} iugxaqtwfk5gx4x76pt1j29mj4x2cdl 14 323869 2068489 2026-06-30T08:02:29Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068489 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Destpêkî}} 6psgyxzz4uj679dvflxf5fk9rmpr66l 14 323870 2068490 2026-06-30T08:02:31Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068490 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Destpêkî}} f96ahmr8carv1nbv3585dzdrohyhaz0 14 323871 2068491 2026-06-30T08:02:33Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068491 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Destpêkî}} 2eieigt6a4vukw10pl707a6dcelx4xa 14 323872 2068492 2026-06-30T08:02:35Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068492 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Destpêkî}} 60wz234zv9upd2nupf83pn7t5pdwol7 14 323873 2068493 2026-06-30T08:02:37Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068493 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Destpêkî}} bk41ohyb57aaak68d2z7a36pw3n68u6 14 323874 2068494 2026-06-30T08:02:39Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068494 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Şitil}} 1s68z5kyvavometa0v8xjcub54ruij1 14 323875 2068495 2026-06-30T08:02:41Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068495 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Şitil}} 5ucer2if9mwrgaqg4qmpgn4puhvfox1 14 323876 2068496 2026-06-30T08:02:43Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068496 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Şitil}} bk7ymb5q1xi655sqyc9r3rb1okrxzod 14 323877 2068497 2026-06-30T08:02:45Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068497 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Şitil}} d00anxp6siva95ater1o4o9wa122qik 14 323878 2068498 2026-06-30T08:02:47Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068498 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Şitil}} 5jl81o1ef7exgk0xwabpstas7eqf83o 14 323879 2068499 2026-06-30T08:02:49Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068499 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Şitil}} czxn1cn3rktkt0lfuo7k8rz682yqfw4 14 323880 2068500 2026-06-30T08:02:51Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068500 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Şitil}} 57azrprvjxtv9d2o71fgw3i6vu1aiml 14 323881 2068501 2026-06-30T08:02:53Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068501 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Lîste}} 8p5hjes78aifn54z6onbnigu4n8kzpc 14 323882 2068502 2026-06-30T08:02:55Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068502 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Lîste}} m7clto90b1wzmq45ul4bn3mc65ykxdi 14 323883 2068503 2026-06-30T08:02:58Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068503 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Lîste}} j1gx63zt6u73gswk4637ayu9x3o1x80 14 323884 2068504 2026-06-30T08:02:59Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068504 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Lîste}} rstqrha888n985jhhx4km0koui0ufqc 14 323885 2068505 2026-06-30T08:03:01Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068505 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Lîste}} k612w726f5k6ucdwv9nflf7on321g0t 14 323886 2068506 2026-06-30T08:03:03Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068506 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Lîste}} 6uu5q8b5apby8tg03ubg0v1f8c0hu5d 14 323887 2068507 2026-06-30T08:03:05Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068507 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Lîste}} 7cwnmmdrc0nihj29wforlx4nzniwg56 14 323888 2068508 2026-06-30T08:03:07Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068508 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Kategorî}} 37w10f2satego5o32rtig3qdqhiau6e 14 323889 2068509 2026-06-30T08:03:09Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068509 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Kategorî}} os4akeu84ywnuocowcr2fy26edmgfdv 14 323890 2068510 2026-06-30T08:03:11Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068510 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Kategorî}} fz3nr75kmew2xj2vz3j1ezz3r913bgj 14 323891 2068511 2026-06-30T08:03:13Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068511 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Kategorî}} 0f9lh4bwy7u96xymmcrznlk10zgkafy 14 323892 2068512 2026-06-30T08:03:15Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068512 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Kategorî}} nnz083z5i8o1i8k1pu7jraactolewmc 14 323893 2068513 2026-06-30T08:03:17Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068513 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Kategorî}} 16u02lfzjoozkzs9w389krn700hwhau 14 323894 2068514 2026-06-30T08:03:19Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068514 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Kategorî}} krhuuidyq7kga4m1na0ziisf777gwcd 14 323895 2068515 2026-06-30T08:03:21Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068515 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Cudakirin}} drscudu0wzslwtgjfcy4zs2hcn9uugs 14 323896 2068516 2026-06-30T08:03:23Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068516 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Cudakirin}} 0icgkso5ng4oqx12ht002mzzmuvayle 14 323897 2068517 2026-06-30T08:03:25Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068517 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Cudakirin}} cnmvccmiio5cwfmuwoahi9clfhrdobt 14 323898 2068518 2026-06-30T08:03:27Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068518 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Cudakirin}} 67g8e6u2t7f053wla9beragw2exjird 14 323899 2068519 2026-06-30T08:03:29Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068519 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Cudakirin}} o8qo7v44dp26lnvx2mat8or6ou6zyv3 14 323900 2068520 2026-06-30T08:03:31Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068520 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Cudakirin}} 09jgv327tmwp7p1kszsmkbepjlvovg0 14 323901 2068521 2026-06-30T08:03:33Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068521 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Cudakirin}} 2srj110zkb3vyqoykv2cnii39bq4o3q 14 323902 2068522 2026-06-30T08:03:35Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068522 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Wêne}} aojw2c4spd0nx5ddj9hdu27y77vrith 14 323903 2068523 2026-06-30T08:03:37Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068523 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Wêne}} kap69yr4seo9g2uekj4611ktcuspftc 14 323904 2068524 2026-06-30T08:03:39Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068524 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Wêne}} fpcsuvskdigta3goth91bqrgc2xbjsx 14 323905 2068525 2026-06-30T08:03:41Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068525 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Wêne}} mvlbff3ay8c3bn7m2k2anvhbe8luv9r 14 323906 2068526 2026-06-30T08:03:43Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068526 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Wêne}} i3irep5uncthihjnvdinnqo3j52g56t 14 323907 2068527 2026-06-30T08:03:45Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068527 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Wêne}} 6fmhdt3tyuwvjzzecpvoqizesol1rt6 14 323908 2068528 2026-06-30T08:03:47Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068528 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Wêne}} fjaitqrzx1t3tawfk2cb9s08lymzwf6 14 323909 2068529 2026-06-30T08:03:49Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068529 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Xwestî}} i9ia52k2uhv36rpb76ms8i16zwr9sgz 14 323910 2068530 2026-06-30T08:03:51Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068530 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Xwestî}} 9vcl91d29xgniul799wlvyfjc2dqn2m 14 323911 2068531 2026-06-30T08:03:53Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068531 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Xwestî}} 5yy0y68kb2x09q1q8ci58ad05tj157i 14 323912 2068532 2026-06-30T08:03:55Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068532 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Xwestî}} dot0rwkzpo2r6vwshh7rzlt26efl09x 14 323913 2068533 2026-06-30T08:03:57Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068533 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Xwestî}} 5ob7yq3nu79zk8htm56gzlfiokdog5g 14 323914 2068534 2026-06-30T08:03:59Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068534 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Xwestî}} fu54nsgql6e970korkktbphpbu0fqnk 14 323915 2068535 2026-06-30T08:04:01Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068535 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Xwestî}} 1go4y4dtmrsdtt6ccfsdbawsiq09u0w 14 323916 2068536 2026-06-30T08:04:03Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068536 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Proje}} 046eteieupip72e45rwnqa4uglykvtn 14 323917 2068537 2026-06-30T08:04:05Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068537 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Proje}} nxi2u45clnomnzns8h17ofp6fmh719c 14 323918 2068538 2026-06-30T08:04:07Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068538 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Proje}} t8ylsjd4afn5z7r05t082z6wpubeumh 14 323919 2068539 2026-06-30T08:04:09Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068539 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Proje}} fclbajdofqkmshg3q88qkjetzkebfai 14 323920 2068540 2026-06-30T08:04:11Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068540 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Proje}} gk2666lpn8ug1w29zflfit9s3eiq3he 14 323921 2068541 2026-06-30T08:04:13Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068541 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Proje}} hcd7y5qoo5bb04080az2m9tjdptd0oh 14 323922 2068542 2026-06-30T08:04:15Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068542 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Proje}} tfcaglmrow8ego6lr0uz1kdhuqqydo9 14 323923 2068543 2026-06-30T08:04:17Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068543 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Beralîkirin}} 51ussj71508zyo1r25xdrnztaez38zp 14 323924 2068544 2026-06-30T08:04:19Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068544 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Beralîkirin}} c4llgdibatzwyvsx3ox96djjnt880dj 14 323925 2068545 2026-06-30T08:04:21Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068545 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Beralîkirin}} chk7p79cf93396qdgthwoac37caue0k 14 323926 2068546 2026-06-30T08:04:23Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068546 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Beralîkirin}} hzbiyk5f73bl929mfnmmnk0hsazlmkl 14 323927 2068547 2026-06-30T08:04:25Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068547 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Beralîkirin}} 28yutb45z8h3c5sxnt6b0b7yijojv3z 14 323928 2068548 2026-06-30T08:04:27Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068548 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Beralîkirin}} l745b7wn1jhcturmamm5bz519l0ygmc 14 323929 2068549 2026-06-30T08:04:29Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068549 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Beralîkirin}} 0t6w30dpa3sufwe79r5ha9v7hr9h7cm 14 323930 2068550 2026-06-30T08:04:31Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068550 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Şablon}} lurrv6ryamjusdz4t0p5mg2l8m8wq2j 14 323931 2068551 2026-06-30T08:04:33Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068551 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Şablon}} 35y9zt5592arsejvlmiw2qftjvz03t9 14 323932 2068552 2026-06-30T08:04:35Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068552 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Şablon}} eb0siw1hwbs6soxjzir2d2wm4j83p3w 14 323933 2068553 2026-06-30T08:04:37Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068553 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Şablon}} 9axtjdm6gpsynflf4bzedl3f6em7oa0 14 323934 2068554 2026-06-30T08:04:39Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068554 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Şablon}} ggl6e2xrkfyujji37c21yn14o00foxp 14 323935 2068555 2026-06-30T08:04:41Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068555 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Şablon}} cs1iwme55kzqk63buc2omfs79td0d94 14 323936 2068556 2026-06-30T08:04:43Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068556 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Şablon}} 4e75werjlftd22xzzxwv332jyyezp1u 14 323937 2068557 2026-06-30T08:04:45Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068557 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde|sinif=Nesinifandî}} f59b5p320kkt0s8umwznplluf1l1e9i 14 323938 2068558 2026-06-30T08:04:47Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068558 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde|sinif=Nesinifandî}} oys6kitlzav9avmg029hvw2gdd7dfym 14 323939 2068559 2026-06-30T08:04:49Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068559 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn|sinif=Nesinifandî}} 4cl4l2kqsxa4q9uqsmz8bi3w4302atb 14 323940 2068560 2026-06-30T08:04:51Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068560 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm|sinif=Nesinifandî}} 9trkufrmf17imfm8oyr6nlmhcclk59n 14 323941 2068561 2026-06-30T08:04:53Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068561 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn|sinif=Nesinifandî}} hgwgn0u35ciekyrhgczu8ugaiitxeg3 14 323942 2068562 2026-06-30T08:04:55Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068562 wikitext text/x-wiki {{Wîkîproje otokat|proje=Îran|mijar=Îranê|muhîmî=NA|sinif=Nesinifandî}} 8ngh4wabyk1wrel9matuc8qd66rgtex 14 323943 2068563 2026-06-30T08:04:57Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068563 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê|proje=Îran|mijar=Îranê|sinif=Nesinifandî}} 6mhspyhmnm87sygx2oe8s2not1cag91 14 323944 2068564 2026-06-30T08:04:59Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068564 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê|mijar=Îranê|muhîmî=Herî zêde}} tn67tbtz09b529uyzqux5anotnzlmvo 14 323945 2068565 2026-06-30T08:05:01Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068565 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê|mijar=Îranê|muhîmî=Zêde}} mmcxgyfkjqtlo2owxkmgbli84d1vkgm 14 323946 2068566 2026-06-30T08:05:03Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068566 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê|mijar=Îranê|muhîmî=Navîn}} iwn2byhfhpa8ywp6q8tuehlqv0gg7ea 14 323947 2068567 2026-06-30T08:05:05Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068567 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê|mijar=Îranê|muhîmî=Kêm}} be9zrsmrfg6rww9va4kiec936aa4gp9 14 323948 2068568 2026-06-30T08:05:07Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068568 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê|mijar=Îranê|muhîmî=Nayê zanîn}} ndzx5k39co2gmxq3ra3h46334bpuo5b 14 323949 2068569 2026-06-30T08:05:09Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068569 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê|mijar=Îranê|muhîmî=NA}} 4ufe1hstbl2zkwj9q86u183uj1na57i 14 323950 2068570 2026-06-30T08:05:11Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]] kategorî tê çêkirin ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/kat-ceke.js|kat-ceke.js]]) 2068570 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya çavdêriyê}} {{Cat more|Wîkîpediya:Wîkîproje Îran}} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Gotarên Wîkîproje Îran|Hemû]] tekhs5we2msqlm8ecm6827y8rxwx1r7 2068609 2068570 2026-06-30T09:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2068609 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya çavdêriyê}} {{Bnr kat|Wîkîpediya:Wîkîproje Îran}} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Gotarên Wîkîproje Îran|Hemû]] 6tqaybnfulyfdckzk8py5dxa0m3arnz 14 323951 2068571 2026-06-30T08:06:57Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{cat more|WP:Wîkîproje Îran}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Kurdistan]]" hat çêkirin 2068571 wikitext text/x-wiki {{cat more|WP:Wîkîproje Îran}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Kurdistan]] qvuf7x61q3r8ua563ro5dwp1poxtku6 2068572 2068571 2026-06-30T08:07:04Z Wikihez 39702 2068572 wikitext text/x-wiki {{cat more|WP:Wîkîproje Îran}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Îran]] 3r4v7ekpdfwy2j04j8o02hqx6xktveq 2068608 2068572 2026-06-30T09:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.) 2068608 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|WP:Wîkîproje Îran}} [[Kategorî:Lîsteya Wîkîprojeyan|Îran]] phawki4h3aalmd5p75k7cgi45qz771w 14 323952 2068585 2026-06-30T08:14:14Z Wikihez 39702 Ji bo [[WP:Wîkîproje|Wîkîprojeyê]] kategorî tê çêkirin 2068585 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya çavdêriyê}} {{Gotar li gorî kalîteyê |proje = Îran |mijar = Îranê |format =toc }} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Gotarên Wîkîproje Îran| Kalîte]] he2v7rxlmzz3mm1xvwrv7t9ul62yo64 14 323953 2068586 2026-06-30T08:14:26Z Wikihez 39702 Ji bo [[WP:Wîkîproje|Wîkîprojeyê]] kategorî tê çêkirin 2068586 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina sinifê |proje = Îran |sinif = NA |mijar = Îranê }} 2pvbfq3o7ti49tvbhmxrkbc12e4z4g9 14 323954 2068587 2026-06-30T08:14:38Z Wikihez 39702 Ji bo [[WP:Wîkîproje|Wîkîprojeyê]] kategorî tê çêkirin 2068587 wikitext text/x-wiki {{bnr kat|Wîkîpediya:Wîkîproje Îran}} {{Gotar li gorî muhîmiyê |proje =Îran |mijar =Îranê |format = toc }} [[Kategorî:Gotarên Wîkîproje Îran| muhîmî]] atiac2pv10wtla1gk1u7oujha5ckn3i 14 323955 2068588 2026-06-30T08:14:46Z Wikihez 39702 Ji bo [[WP:Wîkîproje|Wîkîprojeyê]] kategorî tê çêkirin 2068588 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê | mijar = Îranê | muhîmî = }} trbf9b2d2tiy6lc2ooaks9d2j3gf7y2 2068589 2068588 2026-06-30T08:14:54Z Wikihez 39702 2068589 wikitext text/x-wiki {{Kategorîkirina muhîmiyê | mijar = Îranê | muhîmî = Herî kêm }} 06tv4qo18biyv4fo6650yfhk70dg3qa 14 323956 2068590 2026-06-30T08:15:27Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya parametreyên xelet}}" hat çêkirin 2068590 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya parametreyên xelet}} 0ufurmrke77j0omgkr5b9pzi16ts33p 14 323957 2068591 2026-06-30T08:15:52Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya çavdêriyê}} {{Bnr kat|Wîkîpediya:Wîkîproje Îran}} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Gotar li gorî Wîkîprojeyan|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|Gotar]]" hat çêkirin 2068591 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya çavdêriyê}} {{Bnr kat|Wîkîpediya:Wîkîproje Îran}} {{CatAutoTOC}} [[Kategorî:Gotar li gorî Wîkîprojeyan|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|Gotar]] krexeqvsugagrspqdpy52fb1vzmhfx5 4 323958 2068592 2026-06-30T08:16:25Z Wikihez 39702 Ji bo [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran]] hat beralîkirin 2068592 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Wîkîpediya:Wîkîproje Îran]] qfdwb5fu02ft099ujvx8znlzyv14dhg 5 323959 2068593 2026-06-30T08:17:35Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |1= {{Wîkîproje Îran}} }}" hat çêkirin 2068593 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |1= {{Wîkîproje Îran}} }} jikg7jh9wiw3h8zm52c67uiz8dx5hmc 5 323960 2068594 2026-06-30T08:17:49Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |1= {{Wîkîproje Îran}} }}" hat çêkirin 2068594 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |1= {{Wîkîproje Îran}} }} jikg7jh9wiw3h8zm52c67uiz8dx5hmc 10 323961 2068596 2026-06-30T08:22:08Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{userbox | id = [[Wêne:Flag-map of Greater Iran (tricolour).svg|x45px|Wîkîproje Îran]] | id-c = | info = '''Ev bikarhêner [[:Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Îran|beşdarî]]''' '''[[WP:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]]''' dibe. | info-a = center | info-c = ivory }}{{ucat|Beşdarên Wîkîproje Îran}}<noinclude> [[Kategorî:Bikarhêner (şablon)|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|{{PAGENAME}}]] </noinclude>" hat çêkirin 2068596 wikitext text/x-wiki {{userbox | id = [[Wêne:Flag-map of Greater Iran (tricolour).svg|x45px|Wîkîproje Îran]] | id-c = | info = '''Ev bikarhêner [[:Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Îran|beşdarî]]''' '''[[WP:Wîkîproje Îran|Wîkîproje Îran]]''' dibe. | info-a = center | info-c = ivory }}{{ucat|Beşdarên Wîkîproje Îran}}<noinclude> [[Kategorî:Bikarhêner (şablon)|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran|{{PAGENAME}}]] </noinclude> g0x9xs2udea9gfl3tumw1aw18pmmayj 14 323962 2068597 2026-06-30T08:22:34Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{ş|Bikarhêner Wîkîproje Îran}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îran}} [[Kategorî:Beşdarên Wîkîprojeyan|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran]]" hat çêkirin 2068597 wikitext text/x-wiki {{ş|Bikarhêner Wîkîproje Îran}} {{Bikarhêner Wîkîproje Îran}} [[Kategorî:Beşdarên Wîkîprojeyan|Îran]] [[Kategorî:Wîkîproje Îran]] bokxqahwid96zlvk5hpq42znnasmzwn 0 323963 2068605 2026-06-30T09:16:03Z VikiAzad 99135 Ji bo [[Fayeq Bêkes]] hat beralîkirin 2068605 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Fayeq Bêkes]] r68912aofuac1omca3zgid5h6s38x2s 1 323964 2068607 2026-06-30T09:29:36Z Penaber49 39672 /* Nivîsa bi zimanê biyanî */ beşeke nû 2068607 wikitext text/x-wiki == Nivîsa bi zimanê biyanî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez texmîn dikim ku te ev nav li gorî alfabeya tirkî nivîsiye. Têra xwe nav û çavkaniyan bi zimanê tirkî heye. Pêwîst e Wîkîpediya ji van tiştan dûr bikeve. Wek mînak mirov here navê kesek ereb li ser Wîkîpediya erebî bi şêwaz û tîpên erebî binivîse, ev yek rasterast wiha hatiye nivîsandin. Ji kerema xwe hemî naverok, nav, ziman bi kurdî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:29, 30 hezîran 2026 (UTC) dm28zy6knwwife8mevtomx62y260o5y 2068614 2068607 2026-06-30T09:55:58Z VikiAzad 99135 /* Nivîsa bi zimanê biyanî */ Bersiv 2068614 wikitext text/x-wiki == Nivîsa bi zimanê biyanî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez texmîn dikim ku te ev nav li gorî alfabeya tirkî nivîsiye. Têra xwe nav û çavkaniyan bi zimanê tirkî heye. Pêwîst e Wîkîpediya ji van tiştan dûr bikeve. Wek mînak mirov here navê kesek ereb li ser Wîkîpediya erebî bi şêwaz û tîpên erebî binivîse, ev yek rasterast wiha hatiye nivîsandin. Ji kerema xwe hemî naverok, nav, ziman bi kurdî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:29, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], min ev navê nivisand ji ber ku yekî li înternetê bigere gotara [[Fayeq Bêkes]]ê hê hesan derkeve jor. Min beralî kirinê ji bo vê kir. Gelo ev tiştekî ne baş e? [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:55, 30 hezîran 2026 (UTC) c4rduuyzou7mv5xxcp0fzg3yp0spyjd 2068618 2068614 2026-06-30T10:30:40Z Penaber49 39672 /* Nivîsa bi zimanê biyanî */ Bersiv 2068618 wikitext text/x-wiki == Nivîsa bi zimanê biyanî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez texmîn dikim ku te ev nav li gorî alfabeya tirkî nivîsiye. Têra xwe nav û çavkaniyan bi zimanê tirkî heye. Pêwîst e Wîkîpediya ji van tiştan dûr bikeve. Wek mînak mirov here navê kesek ereb li ser Wîkîpediya erebî bi şêwaz û tîpên erebî binivîse, ev yek rasterast wiha hatiye nivîsandin. Ji kerema xwe hemî naverok, nav, ziman bi kurdî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:29, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], min ev navê nivisand ji ber ku yekî li înternetê bigere gotara [[Fayeq Bêkes]]ê hê hesan derkeve jor. Min beralî kirinê ji bo vê kir. Gelo ev tiştekî ne baş e? [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:55, 30 hezîran 2026 (UTC) ::Beralîkirinên bi awayê ji bo formata Wîkîpediyayê xelet e. Algortîtmaya googlê li gorî alfabeyan dixebîte. Dema ku mirov navek bi alfabeya kurdî nivîsî çavkaniyên bi kurdî dikare rêza jor de were dîtin. Di heman demê de gelek kes hene li ku li ser medyaya civakî bi alfabeya tirkî bi kurdî dinivîsin. Ger heman xeletî li vir jî were nivîsandin dibe ew dem ev kes dibêjin wîkîpediya jî dinivîse ew ê xeletiyê berbelav bikin. Di vê pêvajoyê de parastina ziman ji bo zimanê kurdî gelek giring e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:30, 30 hezîran 2026 (UTC) h4dmv8hhh92c6dnj3yk2zj7aq2cd7kk 2068621 2068618 2026-06-30T10:57:22Z VikiAzad 99135 /* Nivîsa bi zimanê biyanî */ Bersiv 2068621 wikitext text/x-wiki == Nivîsa bi zimanê biyanî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez texmîn dikim ku te ev nav li gorî alfabeya tirkî nivîsiye. Têra xwe nav û çavkaniyan bi zimanê tirkî heye. Pêwîst e Wîkîpediya ji van tiştan dûr bikeve. Wek mînak mirov here navê kesek ereb li ser Wîkîpediya erebî bi şêwaz û tîpên erebî binivîse, ev yek rasterast wiha hatiye nivîsandin. Ji kerema xwe hemî naverok, nav, ziman bi kurdî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:29, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], min ev navê nivisand ji ber ku yekî li înternetê bigere gotara [[Fayeq Bêkes]]ê hê hesan derkeve jor. Min beralî kirinê ji bo vê kir. Gelo ev tiştekî ne baş e? [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:55, 30 hezîran 2026 (UTC) ::Beralîkirinên bi awayê ji bo formata Wîkîpediyayê xelet e. Algortîtmaya googlê li gorî alfabeyan dixebîte. Dema ku mirov navek bi alfabeya kurdî nivîsî çavkaniyên bi kurdî dikare rêza jor de were dîtin. Di heman demê de gelek kes hene li ku li ser medyaya civakî bi alfabeya tirkî bi kurdî dinivîsin. Ger heman xeletî li vir jî were nivîsandin dibe ew dem ev kes dibêjin wîkîpediya jî dinivîse ew ê xeletiyê berbelav bikin. Di vê pêvajoyê de parastina ziman ji bo zimanê kurdî gelek giring e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:30, 30 hezîran 2026 (UTC) :::Ez ji te fêm dikim fikrên te yên parastina zimanê kurdî ye ez jî wîsa te difikrim. Tiştê muhîm vêderê navê gotare, min gotarê bi navê kurdî ava kir. Ev rûpel jî tenê beralîkirin e. Yekî ger bi elfebeya tirkî binivise jî ji ber ku min ev rûpelê vekir gotarê [[Fayeq Bêkes]]ê hê hesan tê ber van. Dizanim ku beralîkirin ji bo navên din, navên xelet û navên herî zanin tê nivîsandin.([[:en:Help:Redirect]]) [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 10:57, 30 hezîran 2026 (UTC) 1c32ch4kwd5gqt1qr1odgm8ez2o6umz 2068622 2068621 2026-06-30T11:15:36Z VikiAzad 99135 /* Nivîsa bi zimanê biyanî */ Bersiv 2068622 wikitext text/x-wiki == Nivîsa bi zimanê biyanî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez texmîn dikim ku te ev nav li gorî alfabeya tirkî nivîsiye. Têra xwe nav û çavkaniyan bi zimanê tirkî heye. Pêwîst e Wîkîpediya ji van tiştan dûr bikeve. Wek mînak mirov here navê kesek ereb li ser Wîkîpediya erebî bi şêwaz û tîpên erebî binivîse, ev yek rasterast wiha hatiye nivîsandin. Ji kerema xwe hemî naverok, nav, ziman bi kurdî binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:29, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], min ev navê nivisand ji ber ku yekî li înternetê bigere gotara [[Fayeq Bêkes]]ê hê hesan derkeve jor. Min beralî kirinê ji bo vê kir. Gelo ev tiştekî ne baş e? [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:55, 30 hezîran 2026 (UTC) ::Beralîkirinên bi awayê ji bo formata Wîkîpediyayê xelet e. Algortîtmaya googlê li gorî alfabeyan dixebîte. Dema ku mirov navek bi alfabeya kurdî nivîsî çavkaniyên bi kurdî dikare rêza jor de were dîtin. Di heman demê de gelek kes hene li ku li ser medyaya civakî bi alfabeya tirkî bi kurdî dinivîsin. Ger heman xeletî li vir jî were nivîsandin dibe ew dem ev kes dibêjin wîkîpediya jî dinivîse ew ê xeletiyê berbelav bikin. Di vê pêvajoyê de parastina ziman ji bo zimanê kurdî gelek giring e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:30, 30 hezîran 2026 (UTC) :::Ez ji te fêm dikim fikrên te yên parastina zimanê kurdî ye ez jî wîsa te difikrim. Tiştê muhîm vêderê navê gotare, min gotarê bi navê kurdî ava kir. Ev rûpel jî tenê beralîkirin e. Yekî ger bi elfebeya tirkî binivise jî ji ber ku min ev rûpelê vekir gotarê [[Fayeq Bêkes]]ê hê hesan tê ber van. Dizanim ku beralîkirin ji bo navên din, navên xelet û navên herî zanin tê nivîsandin.([[:en:Help:Redirect]]) [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 10:57, 30 hezîran 2026 (UTC) ::::Ev rûpel ji bo kesên ku li google an jî wîkîpediyayê navê xelet dinîvîse hatiye ava kirin. Yekî ger xelet binîvîse ji bo vê ev beralî kirinê navê rastî tê ber van. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 11:15, 30 hezîran 2026 (UTC) bb4smmhxnww8pcod7z7ri6turfipngr 0 323965 2068624 2026-06-30T11:38:37Z VikiAzad 99135 Ji bo [[Fayeq Bêkes]] hat beralîkirin 2068624 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Fayeq Bêkes]] r68912aofuac1omca3zgid5h6s38x2s 14 323966 2068681 2026-06-30T11:54:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2020 establishments in Iran]] hat çêkirin 2068681 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep