Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 4 4082 2070142 2068140 2026-07-06T16:57:07Z Kurê Acemî 105128 /* Ziman û wêje */ 2070142 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzma]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balinayî]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Mollusca]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema zayînê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Poliomyelitis]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya Pişikan a Kronîk a Astengdar]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Sermagirtin]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya inorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyewî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Infrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromanyetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevbandoriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevbandoriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Pola]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Radyoaktîvîte]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} 7nyog2xiw9m07hvw6aqgpl5b21xjg7q 0 4820 2070149 2070077 2026-07-06T18:26:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070149 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=12-13:1}}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307}}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY}}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |url-status=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel}}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh}}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X}}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US}}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk}}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li [[OPEC]] ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia}}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] kk85sl6q76vhsxcrgn0sk6dho5hree0 2070156 2070149 2026-07-06T19:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070156 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li [[OPEC]] ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] ac3qf8nvdbsoqx10c3ocqaxe6ptedvh 2070157 2070156 2026-07-06T19:20:15Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2070157 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]<nowiki/>ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 4m4bt92gwdwqmnex1hx2iy3dvgbecmr 2070158 2070157 2026-07-06T19:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--<nowiki/>.) 2070158 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] b4lkvs8pdynsmvqio394ccagyev41l6 2070184 2070158 2026-07-06T21:04:16Z Penaber49 39672 2070184 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li deverê dike. Di nav bandorên guherîna avhewayê de zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] aj735eg9ff0po30you15bm3z8qpducn 2070186 2070184 2026-07-06T21:08:51Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2070186 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser Guherîna Avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] lsvuh7xdfxfh41qgdicoakq0lrxq47r 2070187 2070186 2026-07-06T21:09:43Z Penaber49 39672 2070187 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser Guherîna Avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENA bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû ye. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 36e0kkd4scdx7j50dg3f6wdy483x4dv 2070189 2070187 2026-07-06T21:10:22Z Penaber49 39672 2070189 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser Guherîna Avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENA bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû ye. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 9074hstezjftied7wj36s9v6hefg959 2070190 2070189 2026-07-06T21:10:43Z Penaber49 39672 2070190 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser Guherîna Avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENA bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] kn2ypvza7n3bh3s8r5sib5rske037hg 2070192 2070190 2026-07-06T21:11:43Z Penaber49 39672 2070192 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser Guherîna Avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] sblaxydu3usjs2yhmzvpzhw0yvo4ykm 2070195 2070192 2026-07-06T21:13:22Z Penaber49 39672 2070195 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] k15dxmsp318sodwt237npf3vinra5t1 2070197 2070195 2026-07-06T21:15:18Z Penaber49 39672 2070197 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi girîngî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] e15sem8x521uurg37tmqdr1i6prm23t 2070198 2070197 2026-07-06T21:17:33Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2070198 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi girîngî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe. Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên beşdar bixe nav metirsiyan. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 2z0h470paiw27rbz68e22mz9cncb6uk 2070199 2070198 2026-07-06T21:22:22Z Penaber49 39672 2070199 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi girîngî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe. Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] ebk1s2rphcxz044tqs9e9mqgw0k6gtc 2070202 2070199 2026-07-06T21:26:37Z Penaber49 39672 2070202 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi girîngî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe. Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 6psbkn42wg239nbag6f7robh4ja2eqi 2070203 2070202 2026-07-06T21:30:28Z Penaber49 39672 2070203 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi girîngî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe. Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e. Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê Peymana Parîsê ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin ku balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] gepdbroju8hw4gch2rdf8sd8cc32bc7 2070204 2070203 2026-07-06T21:32:01Z Penaber49 39672 2070204 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma MENAyê 3,2 milyar ton karbondîoksît derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye. Ev emisyon bi piranî ji sektora enerjiyê ne ku ji ber rezervên berfireh ên petrol û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pirbûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên guherîna avhewayê ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi girîngî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe. Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e. Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê Peymana Parîsê ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî. == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 4yax85d3aezep14x6ckpklqa2466esk 2070214 2070204 2026-07-06T21:52:09Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2070214 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî ye, bi çavkaniyên xwe yên enerjiyê yên dewlemend û dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA|MENAyê]] 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] t54t67i2ncwtm19l9ddase3ecc9m6ha 2070216 2070214 2026-07-06T21:55:29Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2070216 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye, yek ji herêmên herî stratejîk û herêmên jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin, bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ê enerjiyê û bi dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA|MENAyê]] 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] j71u9pweqvafpbmynp8m98s2nyjdyep 2070218 2070216 2026-07-06T21:56:25Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2070218 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Ev herêm ku navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin, bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ê enerjiyê û bi dîroka xwe yê kûr hatiye naskirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA|MENAyê]] 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] fy6s99yme6ywivslbutnlwlqami0z1f 2070219 2070218 2026-07-06T21:59:17Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2070219 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongol li deverên Rojhilata Navîn dagirin ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA|MENAyê]] 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] ryod3nhd2zsba8oaymisi4zvrbh301o 2070226 2070219 2026-07-06T22:25:03Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2070226 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA|MENAyê]] 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 3otgk7ask489ylmaxr7ut3fa026v3bb 2070230 2070226 2026-07-06T22:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2070230 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> == Welatên Rojhilata Navîn == === Welat === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} === Herêmên serbixwe === * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 649u5h1h3sl3ztddr456c8p22feipg4 2070270 2070230 2026-07-07T04:17:05Z Penaber49 39672 2070270 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} ==== Herêmên serbixwe ==== * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] clrr3ll6lh0pyd1ysrngeanxj9r1ewm 2070271 2070270 2026-07-07T04:18:40Z Penaber49 39672 2070271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] rxdab82yeebxyedvvztv9ivn2begn6l 2070272 2070271 2026-07-07T04:19:59Z Penaber49 39672 2070272 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} {{div col end}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] n06colno3xuhgvloen4ki478dyuufqq 2070273 2070272 2026-07-07T05:00:02Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2070273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} {{div col end}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] qwt88yb61ivhqxpkxc5gvpfdddwcogl 2070279 2070273 2026-07-07T08:38:26Z Penaber49 39672 2070279 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] g3qdbstnoijnl3ust6q3gi5c27cm9zp 2070282 2070279 2026-07-07T08:40:50Z Penaber49 39672 2070282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] b5f173w7opzqvkm0ysgwxjsmdso5lmp 2070283 2070282 2026-07-07T08:47:53Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070283 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere. Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trîlyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû. Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 3gk7hsjqhkmc8zdl5sdrpzxm8igmhp0 2070284 2070283 2026-07-07T08:49:48Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070284 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trîlyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] t6ykh63sszy9cesczjohgz7oi2kxp6c 2070285 2070284 2026-07-07T08:55:56Z Penaber49 39672 2070285 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trîlyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] hijd6mai2101x0cznytzmpgevdm40tu 2070286 2070285 2026-07-07T08:58:27Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070286 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trîlyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] imyb6tumj36bciagoi3pamot0b2ie8g 2070287 2070286 2026-07-07T08:59:07Z Penaber49 39672 2070287 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] m6v54h9tvn4q0gdpad539im1fv86e81 2070293 2070287 2026-07-07T09:02:03Z Penaber49 39672 2070293 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] jwpxto8k0wy0s7yuuvkmopz1sbxa6n5 2070296 2070293 2026-07-07T09:04:38Z Penaber49 39672 2070296 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] h49evxl7qkur5ttbxwce2ybm8fcd80y 2070297 2070296 2026-07-07T09:06:14Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070297 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] i3dks6xlv9k739pfvtz5p43z1ioj2uz 2070316 2070297 2026-07-07T09:21:22Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070316 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan.jpg|thumb|350px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 9zvf3f1gfdiy5imq5d37dojiy5d6s3g 2070318 2070316 2026-07-07T09:22:04Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070318 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] kxh2e2e9fvi8ebiz2z4mddcr9bcs1vn 2070320 2070318 2026-07-07T09:23:31Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070320 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan.jpg|thumb|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 6my2ks0wcv3ivu3gjk86k30wbd5u0l8 2070321 2070320 2026-07-07T09:24:29Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2070320|2070320]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2070321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] kxh2e2e9fvi8ebiz2z4mddcr9bcs1vn 2070322 2070321 2026-07-07T09:38:54Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070322 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên Asya, Ewropa û Afrîkayê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] pns62vnz14uzqcdmgxhs67v7d4f2d60 2070323 2070322 2026-07-07T09:40:27Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2070323 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka|Afrîkayê]] ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 485ohru6orfb1xapaj18k5ckoy3cqrq 2070324 2070323 2026-07-07T09:41:52Z Penaber49 39672 2070324 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka|Afrîkayê]] ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 4etkt8ixs7ordnwnyk22y1x276hbvuw 2070325 2070324 2026-07-07T09:42:05Z Penaber49 39672 2070325 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|çep|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka|Afrîkayê]] ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] h53tvq07ke5nhdfghbnjd16jh6brsw7 2070326 2070325 2026-07-07T09:42:44Z Penaber49 39672 2070326 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka|Afrîkayê]] ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] lrulmi1q91vq7cza2gpdot5mv0z13yv 2070328 2070326 2026-07-07T10:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2070328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wek Şerîda Xezzeyê û Yemen) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û Îsraêl (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraîl (55,535 dolar), Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] o8i19fy1s0qmry6dby665ytpts9933k 0 5502 2070225 1764933 2026-07-06T22:19:49Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2070225 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernavê_xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Edîb Polat]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = | cih = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | weşanxane = [[Weşanên Evrensel]] | rûpel = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''Ristemê Zal''' romaneke dîrokî a [[Edîb Polat]] e ji [[Weşanên Evrensel]] derket. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] ckqnt0i34m19fd65yqt6l2mnwj29ydo 0 7743 2070209 1846503 2026-07-06T21:42:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, +Kategoriya sereke, Binê standard kir.) 2070209 wikitext text/x-wiki '''Çek û Çol''' bi hemû wan amêran tê gotin ku li dema şer de dê bikarhînan. Çek û Çol ji demên kevnar re ji aliya mirov hatine bikarhînan û ew jî gellek corên ciyawaz hene. Çek ne tenê jibo ser têne bikaranin, jibo Sporê ji gelek têne bikaranin. Li gelek bajarên [[Ewropa]] Komelên Çekan hene, di van Komelan'da mirov dê hinkirin u mirov dikarê xwe jibona besek anji jibona gelek besên sporê xwe hin bikê u xwe amade bikê. ''Dêma mirov ÇEK dibihizê, divê mirov ne tenê Şer u Kuştinê bifikirê''. ''Binêre herwiha:'' [[Çek (amûr)]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Çek-şitil}} [[Kategorî:Amûrên leşkeran]] [[Kategorî:Asayîş]] [[Kategorî:Çek| ]] [[Kategorî:Çek û Çol]] [[Kategorî:Çek (amûr)]] [[Kategorî:Şer]] ehjq399pixnq7blo0repmk5y8kj7a75 4 9782 2070088 2070087 2026-07-06T11:59:21Z Penaber49 39672 /* */ 2070088 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Noun Project message icon 1454470.svg|thumb]] Silav, tu bi xêr hatî [[Wîkîpediyaya kurdî]]. Em ji bo ku tu bi Wîkîpediyaya kurdî re eleqedar dibî sipas dikin. Ev yek ji projeyên Wîkîpediyayê ye û ensîklopediyeke azad e ku hemî kesên ku polîtîkayên Wîkîpediya dizanin û dikarin bi zimaneke zelal ê kurdî li vir gotaran binivîsin dikarin beşdarê xebatên Wîkîpediya kurdî bibin. Wîkîpediyaya kurdî bi zimanê kurdî ye û hewl dide ku bi perspektîveke bêalî xebatên xwe bi rêxistin bike û zanyariyan bi zimaneke ensîklopedîk û bêalî kom bike. Li vir hemî xebat bi awayekî hevpar tê birêvebirin ku bikarhêner gotaran didin despêkirin, naverokan li gotarên heyî zêde dikin, kêmasiyên li gotarên heyî temam dikin. Berê ku tu dest bi nivîsandina gotaran bikî ji kerema xwe di derbarê wîkîpediyayê de lêkolîn bike û polîtîkayên wîkîpediyayê fêr bibe. Berê xebatên wîkîpediyayê ku ji te re bibe alîkar û di derbarê xebatan de bibî xwedî fikr û ramanek ji kerema xwe polîtîkayên wîkîpediyayê [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:P%C3%AAnc_h%C3%AEm pênc hîmên wîkîpediyayê] û [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:Niv%C3%AEsandin_%C3%BB_sererastkirina_gotaran nivîsandin û sererastkirina gotaran] bixwînin. Eger di warê xebatên Wîkîpediyayê de pirsên te hebin, tu dikarî li gotûbêja bikarhênerên çalak yan jî li ser gotûbêja vê rûpelê pirsên xwe binivîsî ku [[Wîkîpediya:Admînistrator|rêveberek]] were û alîkariya te bike. * '''[http://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Gotûbêja_Wîkîpediyayê:Rêveber&action=edit&section=new Li vê lînkê bitikîne]''' û rêveberek hilbibijêre û pirsên xwe li ser gotûbêja wî binivîse. == Hevpeyivîn == <!--Heta adrêsa e-nameyê Wîkîpediyayê kurdî hên çênebûye, bi rêya rêveberan re înterview dikarin werin çêkirin.--> Ji bo hevpeyivînan, tu dikarî bi rêveberên Wîkîpediyayê kurdî re deng bikî. Eger pirsên te hebin, ji kerema xwe li yek ji van rûpelan binivisîne: * [[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu]] * [[Gotûbêja bikarhêner:Gomada]] Her du rêveberên Wîkîpediyayê kurdî ne û her du jî wê alîkariya te bikin. [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 9rddcb04o65lk5ffw46d2k731ctx78l 0 12684 2070205 2066359 2026-07-06T21:36:36Z Kurdanparez 137209 dîroka fonolojî 2070205 wikitext text/x-wiki '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. Zimanê kurdî li pênc zaravayên sereke tê dabeşkirin: * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[goranî]] * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe û fonolojî == ===Dîroka fonolojîyî=== ====Hilgirtina xisletên proto-îranî==== Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref>Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> == Cînav == === Şexsî === === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks). Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== ==== Dema borî ==== == Ristesazî == == Edebiyat == * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] ==Not== {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] gtridcrkja2m9oh7fnr35bgdiank84v 2070211 2070205 2026-07-06T21:47:24Z Kurdanparez 137209 Ekstra 2070211 wikitext text/x-wiki '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. Zimanê kurdî li pênc zaravayên sereke tê dabeşkirin: * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[goranî]] * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe û fonolojî == ===Dîroka fonolojîyî=== ====Hilgirtina xisletên proto-îranî==== Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> == Cînav == === Şexsî === === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks). Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== ==== Dema borî ==== == Ristesazî == == Edebiyat == * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] ==Not== {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 7adk5souccmy4gpruw12bk03f7szrvo 2070237 2070211 2026-07-06T22:47:38Z Kurdanparez 137209 Fonolojî 2070237 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|rast|'''Zaravayên kurdî:''' {{legend|#ef6662|Kurdiya bakûr (kurmancî)}} {{legend|#c63143|Kurdiya navendî (soranî)}} {{legend|#a56c24|Kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilî)}} {{legend|#c8a65d|Kurdiya başûr û goranî}} {{legend|#b3d423|Derên tevlihev}}]] '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. Zimanê kurdî li pênc zaravayên sereke tê dabeşkirin: * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[goranî]] * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe == ==Fonolojî== ===Hilgirtina xisletên proto-îranî=== Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> ===Pêşketina fonolojîya devokên kurdî=== Di navbera devokên niha yên kurdî de, gelek şêwazên pêşketinên fonolojî jî hatine dîtin. ====Kurmancî==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>Öpengin, Ergin & Haig, Geoffrey. (2014). Regional variation in Kurmanji : A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies. 2. 10.33182/ks.v2i2.399. </ref><ref>Murat Baran, Zaravayên kurmancî – Dialects of Kurmanji, URL: [https://serkeftin.com/en/zaravayen-kurmanci-dialects-of-kurmanji/ Serkeftin]</ref> |- ! Siftê !! [[Badînî (devok)|Behdînî]] !! [[Botî (devok)|Botî]] !! [[Torî (devok)|Torî]] !! [[Serhedî (devok)|Serhedî]] !! [[Berfirat|Berfiratî]] |- | xw-<br/>(''xwê'') || x-<br/>(''xê'') || x-, xw- || xw- || xw- || x^w, xw-, x-<br/>(''xê'') |- | xwe-<br/>(''xweş'') || xwe- || || || || xu-, xa- <br/> xe{{efn|Di devokê kurdên anatoliya navînê de, bi taybetî yên eşîrê reşî (binêre: [[Reşoyî (devok)|Reşwî]], peyive "xwe" (ez '''xwe''' dibînim hwd. bi tenê dibe "xe". Xelkên reşî li [[Semsûr]]ê hwd. dibêjin "xa" yan jî "xu".}}<br/>(''xuş, xaş'') |- | V-b-V [-b-]<br/>(''hebû'') || -b- || -b- || -b- || -b-, -v-<br/>(''hebû, hevû'') || -w-<br/>(''hewû'') |- | a [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː], [ɔː] |- | ey<br/>(''heyv, deyn'') || || || || || ê, î, ey<br/>(''hîv, dên'') |} ====Zazakî==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>İlyas ARSLAN (2018) ZAZA DİLİNDE LEHÇE FARKLILIKLARI The Dialectological Differences Of Zaza Language [Daner bawer nake ku zazakî eleqedara kurdî ye]</ref> |- ! Siftê !! [[Dimilî]] !! [[Kirmanckî]] |- | c/ç || [d͡ʒ]/[t͡ʃ] || [d͡ʒ]/[t͡ʃ]{{efn|Berve vokalên "a, e, i, o, u"}}<br/>[d͡z]/[t͡s]{{efn|Berve vokalên "ê, î, ü"}} |- | k/k^h || k || k/k^h |- | k || k || k, ç |- | g || g || g, c |- | p/p^h || p || p/p^h |- | t/t^h || t || t/t^h |- | ş || ş || s |- | -e || ''tune'' || -e |- | -î || ''tune'' || -î |} == Cînav == === Şexsî === === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks). Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== ==== Dema borî ==== == Ristesazî == == Edebiyat == * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] ==Not== {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] fb5yrvf70b4tueinb4653wqv1e0spkj 2070246 2070237 2026-07-06T23:32:46Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2070246 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|rast|'''Zaravayên kurdî:''' {{legend|#ef6662|Kurdiya bakûr (kurmancî)}} {{legend|#c63143|Kurdiya navendî (soranî)}} {{legend|#a56c24|Kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilî)}} {{legend|#c8a65d|Kurdiya başûr û goranî}} {{legend|#b3d423|Derên tevlihev}}]] '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. Zimanê kurdî li pênc zaravayên sereke tê dabeşkirin: * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[goranî]] * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe == == Fonolojî == === Hilgirtina xisletên proto-îranî === Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> === Pêşketina fonolojîya devokên kurdî === Di navbera devokên niha yên kurdî de, gelek şêwazên pêşketinên fonolojî jî hatine dîtin. ==== Kurmancî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>Öpengin, Ergin & Haig, Geoffrey. (2014). Regional variation in Kurmanji : A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies. 2. 10.33182/ks.v2i2.399. </ref><ref>Murat Baran, Zaravayên kurmancî – Dialects of Kurmanji, URL: [https://serkeftin.com/en/zaravayen-kurmanci-dialects-of-kurmanji/ Serkeftin]</ref> |- ! Siftê !! [[Badînî (devok)|Behdînî]] !! [[Botî (devok)|Botî]] !! [[Torî (devok)|Torî]] !! [[Serhedî (devok)|Serhedî]] !! [[Berfirat]]î |- | xw-<br/>(''xwê'') || x-<br/>(''xê'') || x-, xw- || xw- || xw- || x^w, xw-, x-<br/>(''xê'') |- | xwe-<br/>(''xweş'') || xwe- || || || || xu-, xa- <br/> xe{{efn|Di devokê kurdên anatoliya navînê de, bi taybetî yên eşîrê reşî (binêre: [[Reşoyî (devok)|Reşwî]], peyive "xwe" (ez '''xwe''' dibînim hwd. bi tenê dibe "xe". Xelkên reşî li [[Semsûr]]ê hwd. dibêjin "xa" yan jî "xu".}}<br/>(''xuş, xaş'') |- | V-b-V [-b-]<br/>(''hebû'') || -b- || -b- || -b- || -b-, -v-<br/>(''hebû, hevû'') || -w-<br/>(''hewû'') |- | a [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː], [ɔː] |- | ey<br/>(''heyv, deyn'') || || || || || ê, î, ey<br/>(''hîv, dên'') |} ==== Zazakî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>İlyas ARSLAN (2018) ZAZA DİLİNDE LEHÇE FARKLILIKLARI The Dialectological Differences Of Zaza Language [Daner bawer nake ku zazakî eleqedara kurdî ye]</ref> |- ! Siftê !! [[Dimilî]] !! [[Kirmanckî]] |- | c/ç || [d͡ʒ]/[t͡ʃ] || [d͡ʒ]/[t͡ʃ]{{efn|Berve vokalên "a, e, i, o, u"}}<br/>[d͡z]/[t͡s]{{efn|Berve vokalên "ê, î, ü"}} |- | k/k^h || k || k/k^h |- | k || k || k, ç |- | g || g || g, c |- | p/p^h || p || p/p^h |- | t/t^h || t || t/t^h |- | ş || ş || s |- | -e || ''tune'' || -e |- | -î || ''tune'' || -î |} == Cînav == === Şexsî === === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks). Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== ==== Dema borî ==== == Ristesazî == == Edebiyat == * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] cmk6q51hp1jolndr5qacz9es87jeti9 0 13145 2070201 1893429 2026-07-06T21:26:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2070201 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Berçema Mîşrîtan''' wênesazekê Kurd e. Di sala 1985 de li Batmanê ji dayik bûye. Lîse li Batmanê xwendiye Di sala 2000 de li kargeha hunerên şêwekarî ya bi navê "Soresor"ê dest bi perwerdehiya wêne kir. Li [[Batman]], [[İzmîr]], [[Antalya]], [[Kizıltepe]], Agirî u [[Heskîf]] beşdari gellek pêşangehên hevbeş û tekaserî bûye. Ji bilî wêne perwerdehiya peyakaran u zimanê kurdî jî dîtiye. Bi wêje(helbest) re jî elekedare. == Lînkê derve == [http://www.soresor.com/bercemacirok.htm Soresor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311154313/http://www.soresor.com/bercemacirok.htm |date=2007-03-11 }} Berçema Mişrîtan: Di sala 1985 an de li bajarê Batman ê ji dayik bûye. li Zaningeha Ataturk(faqulteya Agirî) beşa wêne qedandiye. Ji sala 2000 a û heya 2007 a li kargeha Wênesaz û Wêjevan Fewzî Bîlge de perwerdehiya li ser hunerên şêwekarî û wêjeya bi zimanê kurdî dîtiye.Ji bilî vêya bi peykeran re jî dilebike, du pêşengehên peykerên piçûk li dar xistiye. Heya nuha li gellek bajaran gellek pêşangehên hevbeş û takeser li dar xistine. Wek helbestvanekî jî tê naskirin, dosyakî wê bi navê “Masiyên ku dikûlin” li ber çapêye û di gelek kovaran de helbêstên wê weşiyane. Pêşengehên wê yên xweser -1. pêşangeha wê ya xweser: 26-29 kanûna pêşîn 2004 Izmîr -2. pêşangeha wê ya xweser: 22 îlon 2004 Qoser 27 îlon - 03 çiriya pêşîn 2004 Batman -3. pêşangeha wê ya xweser: 27 îlon - 02 çiriya pêşîn 2005 Batman -4. pêşangeha wê ya xweser: 25-26 gulan 2006 Agirî -5. pêşangeha wê ya xweser: 24-25 gulan 2007 Agirî -6. pêşangeha wê ya xweser: 09-11 Pûşber 2007 Bazîdê (Qesra îshak paşa) -7. pêşangeha wê ya xweser: 22-24 tebax 2008 Farqîn Pêşengehên wê yên hevbeş 22-30 / 12 / 2001 Batman 04 / 01 / 2002 Batman 09-19 / 07 / 2003 Antalya 03-05 / 09 / 2003 Heskîf 06-12 / 10 / 2003 Batman 17-25 / 12 / 2005 Amed 21-23 / 05 / 2005 Batman 29-4 /12-01/2005-2006 Batman 18 / 04 / 2006 Batman {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Wênesazên kurd|Mîşrîtî, Berçema]] dbq1hgldjrwqsgnu5h3pky56a2y2zxk 0 13957 2070143 1320721 2026-07-06T17:09:15Z Wikihez 39702 /* Zayîn */ 2070143 wikitext text/x-wiki {{Gotara salê}} == Bûyer == === Cîhan === (Bûyerên ji dîrokê binivîse) === Kurdistan === == Jidayikbûn == (Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn) * [[Ebdulîleh]], siyasetmedarê iraqî (m. [[1958]]). * [[Enwerê Mayî]], şairê kurd. * {{Roj û meh|6|1}} – [[Loretta Young]], aktrîsa amerîkî (m. [[2000]]). * {{Roj û meh|9|1}} – [[Richard Nixon]], serokdewletê DYAyê yê 37an (m. [[1994]]). * {{Roj û meh|10|1}} – [[Gustáv Husák]], serokdewletê Yûgoslavyayê (m. [[1991]]). * {{Roj û meh|4|2}} – [[Rosa Parks]], aktîvîsta amerîkî (m. [[2005]]). * {{Roj û meh|20|2}} – [[Ebdurehman el-Bezzaz]], siyasetmedar û reformîstê iraqî (m. [[1973]]). * {{Roj û meh|22|3}} – [[Sabiha Gökçen]], pîlota şer li Tirkiyeyê (m. [[2001]]). * {{Roj û meh|26|3}} – [[Paul Erdős]], matematîkvanê mecaristanî (m. [[1996]]). * {{Roj û meh|10|7}} – [[Salvador Espriu]], nivîskarê ketelan (m. [[1985]]). * {{Roj û meh|12|7}} – [[Willis Lamb]], fizîknasê amerîkî (m. [[2008]]). * {{Roj û meh|14|7}} – [[Gerald Ford]], serokdewletê DYAyê ya 38an (m. [[2006]]). * {{Roj û meh|17|7}} – [[Roger Garaudy]], fîlozofê fransî (m. [[2012]]). * {{Roj û meh|16|8}} – [[Menaxem Begîn]], serokwezîr û wezîrê karê derve yê îsraêlî (m. [[1992]]). * {{Roj û meh|10|10}} – [[Claude Simon]], nivîskarê fransî (m. [[2005]]). * {{Roj û meh|7|11}} – [[Albert Camus]], nivîskar û fîlozofê fransî (m. [[1960]]). * {{Roj û meh|18|12}} – [[Willy Brandt]], siyasetmedarê alman (m. [[1992]]). == Mirin == (Kesên ku di vê salê de mirî ne.) * [[7ê adarê]] -[[Emily Pauline Johnson]], helbestvaneke [[Kanada]]yî {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:1913| ]] h4qs2lq1qe8t9o3o12oiwhgpxck5qdy 0 14855 2070174 1162785 2026-07-06T20:54:21Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Girê Maran]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Girê Mara]]: yekkirin 1162785 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Girê Mara]] 38w2qddopam3ug6sovvw0r370i153oc 2070175 2070174 2026-07-06T20:55:07Z Ghybu 9854 yekkirin 2070175 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Girê Mara''', '''Girê Maran''', gundekî bi ser navçeya [[Nisêbîn]]a [[Mêrdîn]]ê ve ye. {{Bajar û gundên Nisêbînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Mêrdînê]] [[Kategorî:Gundên Nisêbînê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] cdtpvexbu30ylhz6jpjvj65up256338 0 16462 2070227 1890673 2026-07-06T22:26:56Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2070227 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = Nexweşekî harbûnê (1959). }} '''Harbûn an jî nexweşiya harî''' ''(bi [[latînî]]: rabies)'' yek nexweşiyeke vîrusî ye û pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe. Ev vîrus ji kûçikan ([[seg]], kûtik), pişîk (pisîng), [[gur]], [[hirç]], [[hesp]], [[Roviyê Kurdistanê|rovî]] hwd ajalan derbasdibe. Ango [[zoonoz]] e. Vîrus bi vedan an temasa xwînî ya bi ajalan re derbasî mirov dibe û di [[koendama demarê]] de xwe bicihdike. Hêdî hêdî sîstemê dixurifîne û dibe sedemê felc û mirinê. Cara pêşîn di sala [[1882]]'î de ji aliyê [[Louis Pasteur]] ve derziya parastina vê nexweşiyê ([[Vaksîn|kutav]]) hatiye keşfkirin. Heger di dema kurtketine vîrusan de derzî were kirin, serkeftin mezin dibe. Piştî dema kurtketinê pirranî êdî çare jî nîne. == Hin sîmptomên nexweşiya harbûnê == * Zêdetîna laş * Westîn (betilîn) * Bêmadeyî * Serêş * Li cihê vedanê xwir, şewat, werim * Madelihevketin, verêş * Di çavan de tirs û xof * Guhertineke berçav di rû û tevgerê de * Agressîvîte * Tirs ji avê, ji tavê Helbet sîmptom ne standart in û gorî prognozê diguherin. == Beriya bijîşk mirov divê == * Cihê ku ajal pê vedaye bi deterjan, ava oksigenê hwd şuştin * Derziya tetanosê * Antîbiyotîk Gorî prognozê û zûanînê çareserî tê kirin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk]] [[Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] [[Kategorî:Nexweşiyên zoonoz]] [[Kategorî:Nexweşî]] q4e6j9hhv8t1h1m3xinqmc19s09sfog 0 19045 2070153 2015279 2026-07-06T19:02:34Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Brîtanya Mezin]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Brîtanyaya Mezin]]: yekkirin 2015279 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Brîtanyaya Mezin]] dds29tq16mfk6j1wwqgivcd915pmic1 2070154 2070153 2026-07-06T19:03:59Z Ghybu 9854 yekkirin 2070154 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Brîtanyaya Mezin''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Keyaniya Yekbûyî]] binêrin.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | wêneyê_nexşeyê = Great Britain (orthographic projection).svg | navê_rastî = Great Britain | zimanê_navê_rastî = en-GB | wêne = LocationIslandGreatBritain.png | welat = {{bulleted list|{{ala|Înglistan}}|{{ala|Skotlenda}}|{{ala|Wêls}}}} }} '''Brîtanyaya Mezin''' an '''Brîtanya Mezin'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=1:1}}</ref> ({{Ziman-en|Great Britain}}) yan jî '''Brîtanya''' [[girav]]eke li bakurê [[Ewropa]] dikeve û di [[Okyanûsa Atlantîk]] de navbera wan deryayan de ye; li rojava [[Deryaya Îrlendî]], li rojhelat [[Derya Bakur]] û [[Lamanş]] li başûrrojava. Rûpîvana wê 229.850 [[km²]] ew girava herî mezina [[Ewrûpa|Ewropa]] ye. Nav 1707-1800 li ser wê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin hebû. Îro Brîtanyaya mezin û [[Îrlendaya Bakur]] bi hevre bûn [[Keyaniya Yekbûyî]]. == Galerî == {{Multiple image|image1=Great Britain Snowy.jpg|image2=Satellite image of Great Britain and Northern Ireland in April 2002.jpg|width1=225|header=Brîtanyaya Mezin ji ezmen de|caption1=Zivistan|caption2=Bihar|align=left}}<gallery> Wêne:Geology Map UK.svg|Erdnasî </gallery> {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Great Britain}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-şitil}} [[Kategorî:Brîtanyaya Mezin| ]] [[Kategorî:Girav]] [[Kategorî:Giravên brîtanî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Qismên dewletan ên parzemînî yan metropol]] 6p2hnrv21ovondap06uxl9mxefx6u9g 0 21440 2070224 2008505 2026-07-06T22:19:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070224 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Îtalî|1861}} | çînaser = Wênesaze }} '''Giuseppe Pellizza da Volpedo''' (jdb. 28ê tîrmeha [[1868]]an, li [[Volpedo]], [[Îtalya]] - m. 14ê hezîrana [[1907]]an, li Volpedo) [[wênesaz]]ekî îtalyan bû. Giuseppe Pellizza wek wênesazekî [[neoîmpresyonîst]] tê dîtin. Wêneyê wî yê herî bi nav û deng ''Il Quarto Stato'' ("Çîna çaran", yanî proleterya {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}) ye. == Çavkanî == [[Wêne:Quarto stato.jpg|300px|thumb|Il Quarto Stato (1901)|çep]] {{Çavkanî}} {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Giuseppe Pellizza da Volpedo}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1868]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1907]] [[Kategorî:Wênesazên îtalî yên mêr]] cahxsrfnpm9gpekns8yhbhr38tonefd 0 23000 2070182 1959487 2026-07-06T21:02:56Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Zanîngeha Elezherê]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Zanîngeha Ezherê]]: yekkirin 1959487 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zanîngeha Ezherê]] sjwek6tk49jo3aor3hi0vwj4dvm3bj6 2070183 2070182 2026-07-06T21:04:02Z Ghybu 9854 yekkirin 2070183 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Zanîngeha Ezherê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/2633824.html |sernav=Behzad Derwîş: Pesna berxwedana Hêzên Pêşmerge û Hevpaymanan did |malper=Voice of America |tarîx=2015-02-08 |roja-gihiştinê=2026-05-19 |ziman=ku |paşnav=Fetah |pêşnav=Xalid }}</ref> an jî '''Zanîngeha Elezherê''' (bi [[erebî]]: ''جامعة الأزهر الشريف''), zanîngeha herî kevnar ya [[Misir]]ê ye û navdartirîn zanîngeha [[îslam]]î li cîhanê ye. Ew li seranserê Misirê li gelek deveran belav bûye û şaxek mêr û şaxek jin hene. Şaxa mêran niha bi tevahî ji 43 fakulteyan pêk tê: şeş fakulteyên Îlahiyatê (uṣūl ad-dīn) û Mîsyona Îslamî (Daʿwa), pênc fakulteyên [[Dad|hiqûqê]], heft fakulteyên [[zimanê erebî]] (al-luġa al-ʿArabīya), şeş fakulteyên [[Qurantî|zanistên îslamî]] (ad-dirāsāt al-islāmīya), sê fakulteyên [[bijîşkî]], du fakulteyên diranan, du fakulteyên dermansaziyê, du fakulteyên [[Endezyarî|endezyariyê]], du fakulteyên [[Çandinî|çandiniyê]], du fakulteyên endezyariya çandiniyê, du fakulteyên perwerdehiyê, dibistanek karsaziyê, dibistanek ziman û wergerandinê, dibistanek lêkolînên medyayê û dibistanek zanistê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.azhar.edu.eg/pages/fac_boys.htm |sernav=جامعة الازهر ترحب بكم |malper=www.azhar.edu.eg |roja-gihiştinê=2026-05-19 }}</ref> Şaxa jinan a Zanîngeha Ezherê 26 fakulte hene: 13 fakulteyên zanistên îslamî û erebî, du fakulteyên bazirganiyê, yek ji wan fakulteyên bijîşkî, yek ji yên diranan, yek ji yên dermansaziyê, yek ji yên endezyariyê, yek ji yên zanistên xwezayî, yek ji yên hemşîretiyê, yek ji yên [[Mirovnasî|zanistên mirovî]] û yek ji yên zanistên navmalî, û du fakulteyên giştî yên keçan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.azhar.edu.eg/pages/fac_girls.htm |sernav=جامعة الازهر ترحب بكم |malper=www.azhar.edu.eg |roja-gihiştinê=2026-05-19 }}</ref> Karakterê dînî yê zanîngehê tê vê wateyê ku, ji bilî jêhatîbûnên xwe yên pîşeyî û akademîk, xwendekar her gav perwerdehiyek dînî-îslamî werdigirin. Niha karmendên hînkirinê yên Zanîngeha Ezherê ji nêzîkî 16,000 endamên fakulteyê pêk tên. Serokê dezgeha rêveberiyê "Rêveberê Zanîngeha Ezherê" (mudīr ǧāmiʿat al-Azhar) e. Girîngiya Zanîngeha Ezherê di hejmara xwendekaran de jî diyar dibe ku ji ya ku li zanîngehên amerîkî an ewropî tîpîk e pir zêdetir e: Di sala 2004an de, li Zanîngeha Ezherê nêzîkî 375,000 xwendekar qeydkirî bûn, di nav de 150,000 jin.<ref name="PRAA-4">{{Jêder-kitêb |sernav=Post-Revolutionary al-Azhar |paşnav1=Brown |pêşnav1=Nathan J. |weşanger=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=September 2011 |rûpel=4 |url=http://carnegieendowment.org/files/al_azhar.pdf |roja-gihiştinê=4 nîsan 2015 }}</ref> Ji bihara 2006an vir ve, planên dabeşkirina zanîngehê bo sê saziyan bi eşkereyî hatine nîqaşkirin. == Wênedank == <gallery mode="packed" widths="100px" heights="200px"> Wêne:Al Azhar, Egypt.jpg|Zanîngeha Ezherê ([[Qahîre]]) di sala 1930ê de Wêne:Al Azhar1.jpg|Zanîngeha Ezherê îro </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 988an]] [[Kategorî:Avabûnên 970î]] [[Kategorî:Avahiyên di sedsala 10an de hatine xilaskirin]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] hq1t6p8j20e3xyay2g00u1hqrpucqi7 1 23731 2070166 2016539 2026-07-06T20:39:37Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Gotûbêj:Kîpros]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêj:Qibris]]: yekkirin 2016539 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Qibris]] 42uppqjz0nebwjeksni9ogljzq0q3aq 2070167 2070166 2026-07-06T20:41:47Z Ghybu 9854 Guhartoya [[Special:Diff/2070166|2070166]] yê [[Special:Contributions/Ghybu|Ghybu]] ([[User talk:Ghybu|gotûbêj]]) şûnde kir 2070167 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=B |bingehîn=erê |1= {{Wîkîproje Welat}} }} ==Kibris rast e lê ne Qubris== Bi fîkra min navê Kibrisê wek Qubris bi şaşî hatiyê nivîsandin. Gerek '''Q''' tîpa destpêk nabe, ê rastîn tîpa K ye, wusa hatiye bikaranîn, bila rast bibe kû pêşeroj de şaştî kem bibin. Pir caran li destpêka de tîpa Q henin kû wek herdemê jî ne rast in, lê ev îdyomekî bajarên kû nezî welatên Arab(Ereb) in. Kesên hene Oqyanûs bikartînin ev jî ne rast e. Rast herdem arabî nîne. '''Hîkûk''' jî yewnanî ye lê em çima '''Hiqûq''' bi kartînin hîn jî ez fêm nakim. --Webmaster 11:04, 13 rezber 2007 (UTC) Dema we xweş be; Hevalê delal Webmaster ez jî wê fikrate de me ku li ser navan divê nîqaş bê meşandin. Li ser navê welatan ez nikarim tiştekî bêjim, lê divê were nîqaş kirin ne tenê li ser Qubris/Kibrisê, her wiha li ser Emerîka/Amerîka, Elmanya/Almanya û yên din bila nîqaş were meşandin. Pêşî ez dixwazim şaşiyeke te rast bikim bi destûra te. Peyva Hiqûq -Bi rastî nizanim ez çima wilo bikaranîm, belkî ji ber têsîra tirkî be. Tirk jî bi şêweya Hûqûq bikartînin.- EV peyv ku ingilîzan jê re dibê jin "law" ne peyvekî Yewnanî ye, ev peyvekî erebî ye û ji peyva heq -maf/right- çêbû ye. Bi hizra min Hiqûq an go wek te bikaranî Hîkuk, bi min xweş nayê û tu wateyek jî nade min, di ferhenga de ji bo peyva Hiqûq/Lawê peyva Mafnasî hatiye nîşandayîn. Ev peyv ji peyv Hiqûqê çêtir û baştir e li gor nerîna min. Her wiha spasiya te dikim ku te ev nîqaş vekir, divê qaîdêyên wîkîpediyaya kurdî hebe. Di navê mehan, navê welatan, navê karan. û yên din. Ez naxwazim zêde dirêj bikim. Li hêviya bersîvên xwişk û birayên delalim. Di gel silavên biratiy. --[[Bikarhêner:66.90.118.45|66.90.118.45]] 11:28, 13 rezber 2007 (UTC) :Xûşk birayên feqîr çi bêjin.. Zanayên me bi hev nekirine ku em bikin. Tê bîra min wextekê tîpa "I,i" wekî tirkî dinivîsandin û heya bigire şerê i û î ye dihate meşandin. Ji me re saziyeke taybet a zimanê Kurdî divê. Tu serê hêz û partî û saziyê me jêbikî, hewla xebatên wiha neteweyî nakin. Ji Bakur heya Başûr rewş wiha ye. Ewçend zanko hene li Başûr ji xeynî karên zanistî û neteweyî her tiştê dikin. Bakur ji xwe hîç Kurdî nekiriye kar û armanca xwe. Îcar armanca min ne belavkirina bêbaweriyê ye, destnîşankirina dawiya çûyîna hin seferan e. === Wekî pêşniyar: === 1- Em hinek jî bisekinin belkî zimanzanên me pirtûkeke cografîk biweşînin. Te hew dît bû. Heger ne bû, em (ango serî de hevalên admîn) bi serê xwe biryar bidin navên standart ên cografîk binivîsînin. Herwekî bêjeyên ku li ser nakokî hene (Elmanya, Emerîka hwd). 2- Rast e, devoka Botanê (di Kurmancî de) bingeh girtine lê hemî tiştên Botanê jî ne têkûz û bêhempa ne. Bo mînak karakterê zimên ji ber nêzîkbûna Ereban gelek heliyaye li Botanê. Erê ji aliyê dewlemendiya peyvan ve baş e lê karakterê Kurdî gelek xerabûye. Celadet wan, di wextê de nedikarîbûn alternatîveke din jî bibînin. Lê niha derfet gelek in. Em wikîpedîst çi bêjin û bikin, vala ye. Lewra gelê me ne me, lê slogan û hêzên polîtîk guhdarî dikin. Xebata damezrandina saziya zimên a taybet jî tenê dikare bi destên wan (pêşengiya wan) were holê. Kalê nemire bihar tê, pîrê nemire pel û pincar tê. === Tu her bijî 66 === 66 kê ye, hevalê ku bersîv daye ye, ango herdu hejmarên serî yên IPa wê ye. Bersîva wê gelek têrbar e. Hiqûq ne bêjeyeke Grekî ye, ya Ereban e. Li Botanê dengên Ereban gelek ketine ziman. Dîsa devoka Mêrdînê jî gelek deng û bilêvkirinên Erebî dihewîne. Em ne mecbûr in wekî Tirkî Kibris, Hukuk hwd binivîsînin lê em mecbûr in yekê bingeh bigirin. Ev e movika guftûgoya me. --[[Bikarhêner:Bablekan|Bablekan]] 19:57, 13 rezber 2007 (UTC) == Pêwistiya bi nîqaşê == Hevalê/a Bablekan di nêzîkde ezê bibim endam jixwe berê jî min ne bi awayê ez endam bim di wîkiyê lo gorî derfet û îmkanan min gotaran lê zêdedikir û caran sererastiyan dikir. Heta ez bibim endam tu bixwazî tu dikare bêje şêstûşeş :). Belê pirsgirêkên zimanên me hene, carna weke gelek kesan ez jî bikim nekim belkî di nav nivîsan de devoka bikartînim. Divê em li hemberî hev bi tolerans bin. Wek te jî anî ziman pirsgirêkên me yên ziman û rastnivîsê hene ku bi rastî nayê nîqaşkirin. Lêbelê ji bo pêşxistina wikipediyayê divê tiştek bê hilbijartin. Ingilîziya min di astake ne baş de ye, ez dikarim ji çavkaniyên tirkî qaîdeyên rastnivîsê û bikaranîna navên biyanî lêkolîna bikim, lê bawer bikin hîn di zimanê tirkî de jî ev mesele hê nehatiye çareserkirin. Divê kesên ku di zimanên cihanî de şareza bin. Ango kesên ku bi zimanzaniyê mijûl dibin divê li ser qaîde û zagonên bikaranîna peyvên biyanî lêkolîna bikin û bi me re parve bikin. Tiştek bala mi kişand ez carna di wikiyên din jî dişopînim li wir li ser gelek meseleyan nîqaş têne meşandin, lê di wîkîya kurdî de ev zêde pêk nayê. Di hejmara yekemîn ya Rojnameya Kurmancî ya Enstîtiuya Kurdî ya Parîsê de li ser navên welatan lîsteyek hatibû bikaranîn. Bi rastî ji ber ku zimanê min ne heqes bihêz e, ez nikarim tiştek bêjim lê wek min di peyama xwe ya din de jî gotibû, divê di wikipediya ya kurdî li ser çend tiştan biryarên hevbeş bê girtin. Ev biryar heger ji aliyê zimanzanan di pêşerojê de şaş jî bê nîşandayîn wê demê ev şaşî dikare bê rastkirin. Niha ez dixwazim van tiştan bêjim bimînin di nav xêr û xeşiyê de. Ha tiştek din heye ku ez dixwazim bêjim, di wikipediya kurdî de bi rastî yekîti û armancek heye ew jî zimanê kurdî ye. Ez dixwazim hemû beşdarvanên vê projeyê keda wî çiqes be ne girîng e ji dil û can pîroz bikim. --[[Bikarhêner:66.90.118.45|66.90.118.45]] 21:59, 13 rezber 2007 (UTC) == Pirsgirêka binavkirinê == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bi rastî min fem nekiriye ka çima girav wekê Kîpros hatiye binav kirin û ev nav bi vî awayê maye. Ez texmîn dikim ku dema meriv ji kurdan re bêje Kîpros dê ti kurdek nezane ka mirov behsa ku derê dike. Ez pêşniyar dikim ku nav wekê binavkirina kurdî, wekê '''Qibrîs''' were guhertin. Ger ev binavkirina yewnanî be jî dîsa divê li gorî bilêvkirina kurdî were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:19, 22 çiriya pêşîn 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çavkaniyeke te ya pêbawer heye bo "Qibr'''î'''s"? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:23, 22 çiriya pêşîn 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ferhenga enstîtuya Stembolê wekî Qibris binav kiriye. Di lêgerînîn li ser Googlê û Google sckohlarê tenê bi nîvîsandina Qibrîsê çavkaniyên kurdî derdikevin. Di dena lêgerîna bi navê Kîprosê li ser google rasterast çavkaniyên biyanî derdikevin. Di heman demê de HEA international û Federasyona Cîhanî ya Chiropracticê jî wekê Qibrîs binav kiriye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 02:51, 23 çiriya pêşîn 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] di warê mijarê de helwesta te çiye? Ger îtîrazeke tunebe ez dixazim navê gotarê wekê Qibrîs biguherînim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:01, 23 çiriya pêşîn 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], bila çavkaniya te bi kurdî be. Qewet be. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:31, 23 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Parzemîna Qibrisê == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]]. Kategoriya Dewletên Asyayê ji bo Qibrisê ji aliyê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] hatiye jêbirin. Bi sedama ku Qibris ne li Asyayê ye . Ew çewt e. Qibris ji hêla erdnîgarî ve li Asyayê ye, bi taybetî li rojhilatê Deryaya Spî li beravên Tirkiye, Sûriye û Libnanê ye. Lêbelê, ji hêla siyasî û çandî ve, Qibris pir caran wekî beşek ji Ewropayê tê hesibandin - di serî de ji ber ku ew endamek Yekîtiya Ewropayê ye û têkiliyên dîrokî, çandî û aborî yên nêzîk bi Ewropayê re hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:49, 23 çiriya pêşîn 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dibe ku bi şaşî hatiye jêbirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:57, 23 çiriya pêşîn 2025 (UTC) ::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Qibris li gorî parzemînê bi rastî li Asya ye . Li gorî siyasî û çandî ew weke welatekî Ewropayê tê hesibandin. Lewma herdu kategoriyan ji bo Qibrisê derbasdar e . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:34, 24 çiriya pêşîn 2025 (UTC) ::Birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek spas ji bo agahiya we. Li min bibore, min zêde zû û bi şaşî jêbiriye. Silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:21, 24 çiriya pêşîn 2025 (UTC) 741ijldr2u858g9ntbsx0munj3rqx63 0 24437 2070252 2055214 2026-07-07T00:11:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Parametreyên kevn rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2070252 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = | wergêr = | pirtûk = }} '''Rîsaleya Biratîyê''' pirtûkekî [[Seîdê Nûrsî]] ye. Ew li ser biratiyê ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên Seîdê Nûrsî]] c04gcehiqhegbj0bialzbagbpfu32ag 10 29964 2070168 1663555 2026-07-06T20:43:19Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Şablon:USA]] weke [[Şablon:DYA]] guhart: yekkirin 1663555 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:DYA]] qagfhwnza2q87pflnpqojifpii7umpr 2070170 2070168 2026-07-06T20:44:16Z Ghybu 9854 yekkirin 2070170 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Flag of the United States.svg|border|22px]] [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]<noinclude>[[Kategorî:Şablona Ala]]</noinclude> 7md0mfnhu24sferqswceofz7swe0h15 0 34204 2070257 2044764 2026-07-07T00:18:55Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070257 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Semyon Kîrsanov''' (1906 - 1973) helbestvanekî Sovyetê bû. == Helbestek ji KIRSANOV == HÊLINA BÊDENG Li hêlîna bêdeng nuha tirs çaralî ye wek ajalên dilkovan dikin qêrîn derî û ji kûr ve dide grî maseya ku tenê ma ye quncên kêmron jî bi tirsdanokan tije ne... Hêlîna bêdeng e va du caran bêdeng li quncikan nuha xeyaletên kevn he ne: gotinên evînê,kenîn tîrêja lo zemano... û spehiya dîwaran! û siyên windayî yê wan herdu kesan... ka li kuder in ew ken , ew qêrîn,ew grîyîn? ma giş xeyalbûn gelo? Hêlîna bêdeng e va bêrih bêcan... hêlîna bêdeng e bêkes,valakirî... tenê gotinên acisiyê û nêrînên çilmisî... Û em:Du xerîb. Semyon Kîrsanov Werger : Dûrzan Cîrano {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1972]] rwov7o1libogzs2qn4mvbhu835abv24 0 34540 2070277 2005887 2026-07-07T07:53:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070277 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|rast]] [[Wêne:Fruchtbarer Halbmond.JPG|thumb|300px|[[Hîvika biadan]]]] '''Çandinî''', cotemenî, kiştûkal, werzêrî, zîraet xebata çandin, çinîn û hilanîna zadê, bi giştî ye. Berê çandinî bi [[amûr]],[[gîsin]] û [[ga]], yan jî bi hêza ajalên malê wekî [[hesp]] ûêd dibû. Li [[Kurdistan]]ê heya van nêzîkan jî mirovan [[das]], [[tirpan]], [[tirmix]], [[moşene]], [[gêre]] û alavên din ên kevnare dihate kirin. Îro riya xwe daye teknîkê, [[traktor]] ûêd dibe. == Wêje == * Wilhelm Abel: ''Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert.'' Stuttgart 1962 (almanî) * R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: ''Landwirtschaft und Umweltschutz.'' Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9 (almanî) * Marcel Mazoyer, Laurence Roudart, ''Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine'', Paris: Seuil, 2002, ISBN 2-02-053061-9, engl. ''A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis'', New York: Monthly Review Press, 2006, ISBN 1-58367-121-8 (fransî û îngilîzî) * [[Günter Rohrmoser]]: ''Landwirtschaft in der Ökologie- und Kulturkrise''. Gesellschaft für Kulturwissenschaft, Bietigheim/Baden 1996, ISBN 3-930218-25-9 (almanî) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Agriculture|Çandinî}} * [http://www.schweizerbauern.ch/de/ Schweizer Landwirtschaft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005124108/https://www.schweizerbauern.ch/de/ |date=2018-10-05 }} * Peter Gaß: [http://www.Der-Landwirt-schafft.de/ Internetseite, die in Blogs, Fotostrecken und Filmen erläutert, wie der Landwirt schafft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129044933/http://www.der-landwirt-schafft.de/ |date=2022-01-29 }} (private Initiative) (almanî) * [http://www.meine-landwirtschaft.de/ meine-landwirtschaft.de] (18. Januar 2012) (almanî) * [http://de.wikipedia.org/wiki/Greenpilot "GREENPILOT"]: [http://www.greenpilot.de ''Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar''] (almanî) * [http://www.biotopfonds.de/ Initiative der Jägerschaften in Nordwestdeutschland zum Schutz der Arten der Feldflur]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} (almanî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çandinî| ]] d3heylibvmzkvcbx9t7pymllp2oqryi 0 35149 2070206 1765947 2026-07-06T21:38:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070206 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''César Moro''' (19ê [[tebax]]a [[1903]]an – 10ê [[kanûna paşîn]] a [[1956]]an), [[helbestvan]] û [[wênesaz]]ê [[perû]]yî ye. Navê wî yê esil [[César Quíspez Asín]] e. Demeke drêj li [[Parîs]]ê dijî. Li vêder di [[kovar]]a "'''Le Surrealisme au service de la Revolution'''" a ku ji aliyê [[Aragon]], [[Breton]] û [[Eluard]] ve dihat derxistin de helbestên xwe diweşîne. Di nava [[serberravanî]]yên perûyî de yê wek herî grîng derdikeve pêş. Ew bixwe wênesaz e jî. [[Wêne]]yên xwe yên [[surrealîzm|surrealîst]] di sala [[1935]]an de li [[pêşangeh]]eke [[Lîma]]yê da nîşandin. == Berhem == * [[La Tortuga Ecuestre]] ([[1942]]) * [[Le Chateau de Grisou]] ([[1943]]) * [[Lettre d'Amour]] ([[1944]]) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên perûyî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1903]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên perûyî]] [[Kategorî:Surrealîzm]] [[Kategorî:Wênesazên perûyî]] frsdaibkbqhg1o6xauwo49xqn8afwss 0 35721 2070267 2037779 2026-07-07T01:48:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070267 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Tupac Amaru Shakur''' (jdb. 16ê [[hezîran]]ê [[1971]]an wek Lesane Parish Crooks, [[New York]], [[DYA]] , m. 13ê [[îlon]]ê [[1996]]an, [[Las Vegas]], [[DYA]] ), [[rap]]van û [[lîstikvan]]ek [[amerîkî]] bû û bi navên xwe yên dikê '''2Pac''' û '''Makaveli''' jî dihat nasîn. Ew wekî yek ji mezintirîn û bi bandortirîn rapperên hemî deman tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/8-ways-tupac-shakur-changed-the-world-128421/ |sernav=8 Ways Tupac Shakur Changed the World |malper=Rolling Stone |tarîx=2016-09-13 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Reeves |pêşnav=Mosi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/tupac-shakur-the-story-of-a-rapper-always-meant-for-something-great-12972937 |sernav=Tupac Shakur: The story of a rapper 'always meant for something great' |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en }}</ref> Akademîsyen wî ne tenê wekî yek ji hunermendên muzîkê yên herî bibandor ê sedsala 20an dihesibînin, lê ew wî wek çalakvanekî siyasî yê navdar ji bo Amerîkaya Reş jî qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/in-tupacs-life-the-struggles-and-triumphs-of-a-generation-79266 |sernav=In Tupac’s life, the struggles and triumphs of a generation |malper=The Conversation |tarîx=2017-06-16 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Ogbar |pêşnav=Jeffrey O. G. }}</ref> Ji bilî kariyera xwe ya muzîkê, Shakur di gelek fîlman de rola sereke lîst û gelek helbest nivîsandin. Ew her wiha yek ji hunermendên muzîkê yên herî zêde têne firotin e û heta niha li seranserê cîhanê zêdetirî 75 mîlyon tomar firotiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-07-06 |sernav=Tupac blamed race in Madonna breakup letter |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-40525347 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-GB }}</ref> Mijarên sereke yên stranên wî qala çareserkirina neheqiya civakî, pirsgirêkên siyasî, û marjînalkirina Afro-amerîkîyan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gradozerobeats.com/en/tupac-iconic-figure-culture-hiphop/ |sernav=Why Tupac is an Iconic Figure of Hip Hop Culture |malper=gradozerobeats.com |tarîx=2023-03-12 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gq.com/story/tupac-politics-art-exhibit-wake-me-when-im-free |sernav=Tupac Was Always Political |malper=GQ |tarîx=2022-02-10 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Thompson |pêşnav=Paul }}</ref> Ew di heman demê de bi stîla gangsta rap û stranên tundûtûj jî tê nasîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/magazine/1997/07/07/the-takedown-of-tupac |sernav=The Takedown of Tupac {{!}} The New Yorker |malper=web.archive.org |tarîx=2019-11-07 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2019-11-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191107130039/https://www.newyorker.com/magazine/1997/07/07/the-takedown-of-tupac |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kurtejiyan == Shakur li New York City ji dayik bû. Dêûbavên wî hem [[Çalakvanî|çalakvanên]] [[Siyaset|siyasî]] û hem jî endamên partiya [[Black Panther]] bûn. Ew li cem diya xwe, [[Afeni Shakur]], mezin bû, di sala [[1984]]an wan mala xwe ber bi [[Baltimore]] barkirin, berî ku di sala [[1988]]an de derbasî [[Bay Area]] li [[San Francisco]] bibin.<ref name="Jackson2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Jackson |pêşnav=Margaret |tarîx=2012-07-10 |sernav=Shakur, Tupac (Amaru) |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.a2225561 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African American history |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2010 |isbn=978-1-85109-769-2 |cih=Santa Barbara, Calif. |paşnavê-edîtor=Alexander |pêşnavê-edîtor=Leslie M. |series=American ethnic experience |paşnavê-edîtor2=Rucker |pêşnavê-edîtor2=Walter C. }}</ref> Di sala 1991an de bi derxistina albûma xwe ya pêşîn [[2Pacalypse Now (album)|2Pacalypse Now]], ew ji bo rap-a xwe ya hişmendî û gotinên rap-a siyasî bû kesayetek navendî di [[Hip-hop (muzîk)|Hip-Hopa]] [[West Coast]] de.<ref name="Jackson2012"/><ref name=":1"/> Shakur bi albûmên xwe yên [[Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z... (album)|Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z...]] ([[1993]]) û [[Me Against the World]] ([[1995]]) him rexneyên erênî wergirt û him jî serkeftinên [[bazirganî]] ya pir-platînî bi dest xist.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keyes |pêşnav=Cheryl L. |tarîx=2019-06-26 |sernav=Rap/Hip-Hop |url=http://dx.doi.org/10.1093/obo/9780199757824-0260 |kovar=Music |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975782-4 }}</ref> Albûma wî ya [[All Eyez on Me]] ([[1996]]), ku ji muzîka gangsta rap pêk dihat, gihîşte asta [[Diamond]].<ref>{{Jêder |sernav=All Eyez on Me - 2Pac {{!}} Album {{!}} AllMusic |url=https://www.allmusic.com/album/all-eyez-on-me-mw0000183802 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en }}</ref> Ji bilî kariyera xwe ya muzîkê, Shakur di fîlmên cûrbicûe de lîst, wek [[Juice (fîlm)|Juice]] ([[1992]]), [[Poetic Justice (fîlm)|Poetic Justice]] (1993), [[Above the Rim (fîlm)|Above the Rim]] ([[1994]]), [[Bullet (fîlm)|Bullet]] ([[1996]]), [[Gridlock'd (fîlm)|Gridlock'd]] ([[1997]]), û [[Gang Related (fîlm)|Gang Related]] (1997). Stranên herî navdar ên Shakur ev in: [[California Love (stran)|California Love]], [[Changes (stran)|Changes]], [[Dear Mama (stran)|Dear Mama]], [[Hail Mary (stran)|Hail Mary]], [[Keep Ya Head Up (stran)|Keep Ya Head Up]], [[Hit 'Em Up (stran)|Hit 'Em Up]], [[Ambitionz az a Ridah (stran)|Ambitionz az a Ridah]], [[All Eyez on Me (stran)|All Eyez on Me]], [[Ghetto Gospel (stran)|Ghetto Gospel]], [[Do for Love (stran)|Do for Love]], [[So Many Tears (stran)|So Many Tears]], [[To Live & Die in L.A. (stran)|To Live & Die in L.A.]], [[How Do U Want It (stran)|How Do U Want It]], [[2 of Amerikaz Most Wanted (stran)|2 of Amerikaz Most Wanted]], [[Brenda's Got A Baby (stran)|Brenda's Got A Baby]] û [[I Get Around (stran)|I Get Around]]. Li kêleka kariyera xwe ya solo, Shakur beşek ji koma [[Thug Life]] bû û bi hunermendên mîna [[Snoop Dogg]], [[Dr. Dre]], û [[Outlawz]] re hevkarî kir. Di dema kariyera xwe de, Shakur di lobiya stûdyoyek tomarkirinê ya New Yorkê de rastî êrîşa çekdarî hat û jê sax derket. Tevî vê yekê, wî gelek pirsgirêkên hiqûqî derbas kir û ket girtîgehê jî. Ji ber sûcên [[îstîsmara zayendî]] heşt meh di girtîgehê de ma, lê li benda îtiraza mehkûmkirina wî di sala [[1995]]ê de hate berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tupac Shakur: Hip-Hop Idol |paşnav=Golus |pêşnav=Carrie |weşanger=Twenty-First Century Books |tarîx=2010-08-01 |isbn=978-0-7613-5473-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EN-lAgAAQBAJ&q=keisha+morris+tupac+february+1996&pg=PA62 }}</ref> Piştî serbestberdana wî, wî îmzeya xwe da şîrketa [[Death Row Records]] ya [[Marion "Suge" Knight]]. Pêşbaziya hip hop-ê ya [[East Coast]] - [[West Coast]] ji rûyê Shakur mezin bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jay-Z: essays on Hip Hop's philosopher king |paşnav=Bailey |pêşnav=Julius H. |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7864-6329-9 |cih=Jefferson, North Carolina London |paşnavê-edîtor=West |pêşnavê-edîtor=Cornel }}</ref> Di 7ê Îlona 1996an de, Shakur ji aliyê êrîşkarekî nenas ve ji hundirê otomobîlekê ve li [[Las Vegas]]ê bi çar guleyan hat gulebarankirin û piştî şeş rojan li nexweşxaneyê mir. [[Notorious B.I.G.]], hevalê Shakur yê ku bûbû hevrikê wî, di destpêkê de ji ber dijminatiya wan a giştî wekî gumanbar hate hesibandin. Ew jî şeş meh şûnda li adara 1997ê, dema ku serdana Los Angelesê dikir, ji hundirê otomobîlekê ve bi gulebaranê hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html |sernav=FBI outlines parallels in Notorious B.I.G., Tupac slayings - News - ReviewJournal.com |malper=web.archive.org |tarîx=2011-04-11 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2011-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110411003337/http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.numberonestars.com/tupacshakur/tupacdeathcertificatedetails.htm |sernav=Tupac Shakur's Death Certificate Details |malper=archive.ph |tarîx=2012-05-23 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2012-05-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120523233842/http://www.numberonestars.com/tupacshakur/tupacdeathcertificatedetails.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li ser kuştina wî, di 22ê îlona 1996an de, li [[Mizgefta Meryem]] lûtkeya aştiyê ji aliyê [[Louis Farrakhan]] ve hat lidarxistin. Albûma Shakur ya Greatest Hits ([[1998]]) piştî mirina wî hate weşandin û yek ji neh albûmên hip hop-ê ye ku li DYAyê bi xelata Diamondê hatine xelat kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypebeast.com/2018/7/2-pacs-greatest-hits-album-certified-diamond |sernav=2Pac's 'Greatest Hits' album certified Diamond |malper=Hypebeast |tarîx=2011-07-08 |roja-gihiştinê=2024-09-14 }}</ref> Ji mirina Shakur û vir ve pênc albûmên din hatin weşandin: Ew bi navê wî Makaveli hatin derxistin û hemî li DYAyê gihîştin asta multî-platînum.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2paclegacy.net/the-best-selling-tupac-albums-of-all-time/ |sernav=The Best Selling Tupac Albums of All Time |malper=2PacLegacy.net |tarîx=2019-08-04 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=2PacLegacy }}</ref> Di sala [[2002]] de, Shakur xistin nav [[Hip Hop Hall of Fame]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com+-+Notorious+B.I.G._+Tupac+Shakur+To+Be+Inducted+Into+Hip-Hop+Hall+Of+Fame+152.htm |sernav=BET.com - Notorious B.I.G., Tupac Shakur To Be Inducted Into Hip-Hop Hall Of Fame |malper=web.archive.org |tarîx=2006-12-30 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2006-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061230051113/http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com+-+Notorious+B.I.G._+Tupac+Shakur+To+Be+Inducted+Into+Hip-Hop+Hall+Of+Fame+152.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2017]]an de, ew ket hundirê [[Rock and Roll Hall of Fame]]. [[Rolling Stone]] Shakur wekî yek di lîsteya 100 Hunermendên Herî Mezin yê Hemî Deman (100 Greatest Artists of All Time) de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/ |sernav=100 Greatest Artists – Rolling Stone |malper=web.archive.org |tarîx=2018-12-06 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2018-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181206192537/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2023]]an de stêrkek bi navê wî li [[Hollywood Walk of Fame]] hate danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/tupac-shakur-posthumously-receives-star-on-hollywood-walk-of-fame/ |sernav=Tupac Shakur posthumously receives star on Hollywood Walk of Fame - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Singh |pêşnav=Simrin }}</ref> Bandora wî di muzîk, aktîvîzm, stranbêjî û warên din ên çandê de bûye mijara lêkolînên akademîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero |sernav=2003: "All Eyez on Me: Tupac Shakur and the Search for the Modern Folk Hero" |malper=folkmyth.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915234707/https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1971]] [[Kategorî:Mirin 1996]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] 2ozppshf68ya0ba56kkgz3wfj8vqczq 2070268 2070267 2026-07-07T02:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070268 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Tupac Amaru Shakur''' (jdb. 16ê [[hezîran]]ê [[1971]]an wek Lesane Parish Crooks, [[New York]], [[DYA]] , m. 13ê [[îlon]]ê [[1996]]an, [[Las Vegas]], [[DYA]] ), [[rap]]van û [[lîstikvan]]ek [[amerîkî]] bû û bi navên xwe yên dikê '''2Pac''' û '''Makaveli''' jî dihat nasîn. Ew wekî yek ji mezintirîn û bi bandortirîn rapperên hemî deman tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/8-ways-tupac-shakur-changed-the-world-128421/ |sernav=8 Ways Tupac Shakur Changed the World |malper=Rolling Stone |tarîx=2016-09-13 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Reeves |pêşnav=Mosi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/tupac-shakur-the-story-of-a-rapper-always-meant-for-something-great-12972937 |sernav=Tupac Shakur: The story of a rapper 'always meant for something great' |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en }}</ref> Akademîsyen wî ne tenê wekî yek ji hunermendên muzîkê yên herî bibandor ê sedsala 20an dihesibînin, lê ew wî wek çalakvanekî siyasî yê navdar ji bo Amerîkaya Reş jî qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/in-tupacs-life-the-struggles-and-triumphs-of-a-generation-79266 |sernav=In Tupac’s life, the struggles and triumphs of a generation |malper=The Conversation |tarîx=2017-06-16 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Ogbar |pêşnav=Jeffrey O. G. }}</ref> Ji bilî kariyera xwe ya muzîkê, Shakur di gelek fîlman de rola sereke lîst û gelek helbest nivîsandin. Ew her wiha yek ji hunermendên muzîkê yên herî zêde têne firotin e û heta niha li seranserê cîhanê zêdetirî 75 mîlyon tomar firotiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-07-06 |sernav=Tupac blamed race in Madonna breakup letter |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-40525347 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-GB }}</ref> Mijarên sereke yên stranên wî qala çareserkirina neheqiya civakî, pirsgirêkên siyasî, û marjînalkirina Afro-amerîkîyan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gradozerobeats.com/en/tupac-iconic-figure-culture-hiphop/ |sernav=Why Tupac is an Iconic Figure of Hip Hop Culture |malper=gradozerobeats.com |tarîx=2023-03-12 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gq.com/story/tupac-politics-art-exhibit-wake-me-when-im-free |sernav=Tupac Was Always Political |malper=GQ |tarîx=2022-02-10 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Thompson |pêşnav=Paul }}</ref> Ew di heman demê de bi stîla gangsta rap û stranên tundûtûj jî tê nasîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/magazine/1997/07/07/the-takedown-of-tupac |sernav=The Takedown of Tupac {{!}} The New Yorker |malper=web.archive.org |tarîx=2019-11-07 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2019-11-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191107130039/https://www.newyorker.com/magazine/1997/07/07/the-takedown-of-tupac |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kurtejiyan == Shakur li New York City ji dayik bû. Dêûbavên wî hem [[Çalakvanî|çalakvanên]] [[Siyaset|siyasî]] û hem jî endamên partiya [[Black Panther]] bûn. Ew li cem diya xwe, [[Afeni Shakur]], mezin bû, di sala [[1984]]an wan mala xwe ber bi [[Baltimore]] barkirin, berî ku di sala [[1988]]an de derbasî [[Bay Area]] li [[San Francisco]] bibin.<ref name="Jackson2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Jackson |pêşnav=Margaret |tarîx=2012-07-10 |sernav=Shakur, Tupac (Amaru) |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.a2225561 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African American history |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2010 |isbn=978-1-85109-769-2 |cih=Santa Barbara, Calif. |paşnavê-edîtor=Alexander |pêşnavê-edîtor=Leslie M. |series=American ethnic experience |paşnavê-edîtor2=Rucker |pêşnavê-edîtor2=Walter C. }}</ref> Di sala 1991an de bi derxistina albûma xwe ya pêşîn [[2Pacalypse Now (album)|2Pacalypse Now]], ew ji bo rap-a xwe ya hişmendî û gotinên rap-a siyasî bû kesayetek navendî di [[Hip-hop (muzîk)|Hip-Hopa]] [[West Coast]] de.<ref name="Jackson2012"/><ref name=":1"/> Shakur bi albûmên xwe yên [[Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z... (album)|Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z...]] ([[1993]]) û [[Me Against the World]] ([[1995]]) him rexneyên erênî wergirt û him jî serkeftinên [[bazirganî]] ya pir-platînî bi dest xist.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keyes |pêşnav=Cheryl L. |tarîx=2019-06-26 |sernav=Rap/Hip-Hop |url=http://dx.doi.org/10.1093/obo/9780199757824-0260 |kovar=Music |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975782-4 }}</ref> Albûma wî ya [[All Eyez on Me]] ([[1996]]), ku ji muzîka gangsta rap pêk dihat, gihîşte asta [[Diamond]].<ref>{{Jêder |sernav=All Eyez on Me - 2Pac {{!}} Album {{!}} AllMusic |url=https://www.allmusic.com/album/all-eyez-on-me-mw0000183802 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en }}</ref> Ji bilî kariyera xwe ya muzîkê, Shakur di fîlmên cûrbicûe de lîst, wek [[Juice (fîlm)|Juice]] ([[1992]]), [[Poetic Justice (fîlm)|Poetic Justice]] (1993), [[Above the Rim (fîlm)|Above the Rim]] ([[1994]]), [[Bullet (fîlm)|Bullet]] ([[1996]]), [[Gridlock'd (fîlm)|Gridlock'd]] ([[1997]]), û [[Gang Related (fîlm)|Gang Related]] (1997). Stranên herî navdar ên Shakur ev in: [[California Love (stran)|California Love]], [[Changes (stran)|Changes]], [[Dear Mama (stran)|Dear Mama]], [[Hail Mary (stran)|Hail Mary]], [[Keep Ya Head Up (stran)|Keep Ya Head Up]], [[Hit 'Em Up (stran)|Hit 'Em Up]], [[Ambitionz az a Ridah (stran)|Ambitionz az a Ridah]], [[All Eyez on Me (stran)|All Eyez on Me]], [[Ghetto Gospel (stran)|Ghetto Gospel]], [[Do for Love (stran)|Do for Love]], [[So Many Tears (stran)|So Many Tears]], [[To Live & Die in L.A. (stran)|To Live & Die in L.A.]], [[How Do U Want It (stran)|How Do U Want It]], [[2 of Amerikaz Most Wanted (stran)|2 of Amerikaz Most Wanted]], [[Brenda's Got A Baby (stran)|Brenda's Got A Baby]] û [[I Get Around (stran)|I Get Around]]. Li kêleka kariyera xwe ya solo, Shakur beşek ji koma [[Thug Life]] bû û bi hunermendên mîna [[Snoop Dogg]], [[Dr. Dre]], û [[Outlawz]] re hevkarî kir. Di dema kariyera xwe de, Shakur di lobiya stûdyoyek tomarkirinê ya New Yorkê de rastî êrîşa çekdarî hat û jê sax derket. Tevî vê yekê, wî gelek pirsgirêkên hiqûqî derbas kir û ket girtîgehê jî. Ji ber sûcên [[îstîsmara zayendî]] heşt meh di girtîgehê de ma, lê li benda îtiraza mehkûmkirina wî di sala [[1995]]ê de hate berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tupac Shakur: Hip-Hop Idol |paşnav=Golus |pêşnav=Carrie |weşanger=Twenty-First Century Books |tarîx=2010-08-01 |isbn=978-0-7613-5473-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EN-lAgAAQBAJ&q=keisha+morris+tupac+february+1996&pg=PA62 }}</ref> Piştî serbestberdana wî, wî îmzeya xwe da şîrketa [[Death Row Records]] ya [[Marion "Suge" Knight]]. Pêşbaziya hip hop-ê ya [[East Coast]] - [[West Coast]] ji rûyê Shakur mezin bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jay-Z: essays on Hip Hop's philosopher king |paşnav=Bailey |pêşnav=Julius H. |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7864-6329-9 |cih=Jefferson, North Carolina London |paşnavê-edîtor=West |pêşnavê-edîtor=Cornel }}</ref> Di 7ê Îlona 1996an de, Shakur ji aliyê êrîşkarekî nenas ve ji hundirê otomobîlekê ve li [[Las Vegas]]ê bi çar guleyan hat gulebarankirin û piştî şeş rojan li nexweşxaneyê mir. [[Notorious B.I.G.]], hevalê Shakur yê ku bûbû hevrikê wî, di destpêkê de ji ber dijminatiya wan a giştî wekî gumanbar hate hesibandin. Ew jî şeş meh şûnda li adara 1997ê, dema ku serdana Los Angelesê dikir, ji hundirê otomobîlekê ve bi gulebaranê hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html |sernav=FBI outlines parallels in Notorious B.I.G., Tupac slayings - News - ReviewJournal.com |malper=web.archive.org |tarîx=2011-04-11 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2011-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110411003337/http://www.lvrj.com/news/fbi-outlines-parallels-in-notorious-b-i-g-tupac-slayings-119389104.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.numberonestars.com/tupacshakur/tupacdeathcertificatedetails.htm |sernav=Tupac Shakur's Death Certificate Details |malper=archive.ph |tarîx=2012-05-23 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2012-05-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120523233842/http://www.numberonestars.com/tupacshakur/tupacdeathcertificatedetails.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li ser kuştina wî, di 22ê îlona 1996an de, li [[Mizgefta Meryem]] lûtkeya aştiyê ji aliyê [[Louis Farrakhan]] ve hat lidarxistin. Albûma Shakur ya Greatest Hits ([[1998]]) piştî mirina wî hate weşandin û yek ji neh albûmên hip hop-ê ye ku li DYAyê bi xelata Diamondê hatine xelat kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypebeast.com/2018/7/2-pacs-greatest-hits-album-certified-diamond |sernav=2Pac's 'Greatest Hits' album certified Diamond |malper=Hypebeast |tarîx=2011-07-08 |roja-gihiştinê=2024-09-14 }}</ref> Ji mirina Shakur û vir ve pênc albûmên din hatin weşandin: Ew bi navê wî Makaveli hatin derxistin û hemî li DYAyê gihîştin asta multî-platînum.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2paclegacy.net/the-best-selling-tupac-albums-of-all-time/ |sernav=The Best Selling Tupac Albums of All Time |malper=2PacLegacy.net |tarîx=2019-08-04 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=2PacLegacy }}</ref> Di sala [[2002]] de, Shakur xistin nav [[Hip Hop Hall of Fame]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com+-+Notorious+B.I.G._+Tupac+Shakur+To+Be+Inducted+Into+Hip-Hop+Hall+Of+Fame+152.htm |sernav=BET.com - Notorious B.I.G., Tupac Shakur To Be Inducted Into Hip-Hop Hall Of Fame |malper=web.archive.org |tarîx=2006-12-30 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2006-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061230051113/http://www.bet.com/Music/Archives/BET.com+-+Notorious+B.I.G._+Tupac+Shakur+To+Be+Inducted+Into+Hip-Hop+Hall+Of+Fame+152.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2017]]an de, ew ket hundirê [[Rock and Roll Hall of Fame]]. [[Rolling Stone]] Shakur wekî yek di lîsteya 100 Hunermendên Herî Mezin yê Hemî Deman (100 Greatest Artists of All Time) de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/ |sernav=100 Greatest Artists – Rolling Stone |malper=web.archive.org |tarîx=2018-12-06 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |roja-arşîvê=2018-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181206192537/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-artists-147446/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2023]]an de stêrkek bi navê wî li [[Hollywood Walk of Fame]] hate danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/tupac-shakur-posthumously-receives-star-on-hollywood-walk-of-fame/ |sernav=Tupac Shakur posthumously receives star on Hollywood Walk of Fame - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en-US |paşnav=Singh |pêşnav=Simrin }}</ref> Bandora wî di muzîk, aktîvîzm, stranbêjî û warên din ên çandê de bûye mijara lêkolînên akademîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero |sernav=2003: "All Eyez on Me: Tupac Shakur and the Search for the Modern Folk Hero" |malper=folkmyth.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2024-09-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210915234707/https://folkmyth.fas.harvard.edu/2003-all-eyez-me-tupac-shakur-and-search-modern-folk-hero |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1971]] [[Kategorî:Mirin 1996]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] 9nazzmxe0dwmhyjqdgb2tlp09mab6jf 14 42614 2070232 1965868 2026-07-06T22:33:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070232 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Ecuador}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Dewletên Amerîkayê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr]] 3g81ul9kp8c5ucxlhc2ordlqi7ne3ic 10 51532 2070163 1684850 2026-07-06T20:36:32Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Şablon:Îtalîk sernav]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Şablon:Sernavê îtalîk]]: yekkirin 1684850 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Sernavê îtalîk]] 9xlyubc3rroweg0meh8slj6a084b0w3 2070164 2070163 2026-07-06T20:37:28Z Ghybu 9854 yekkirin 2070164 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{yekkirina dîrokê|Şablon:Îtalîk sernav}}</noinclude>{{#invoke:Îtalîk sernav|main}}<noinclude> {{belgekirin}} [[Kategorî:Şablonên ji bo sererastkirina sernavê rûpelê]] </noinclude> 10aheti1c56rj61nmtj8ijoonzhm7mh 2070165 2070164 2026-07-06T20:37:47Z Ghybu 9854 2070165 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Îtalîk sernav|main}}<noinclude> {{belgekirin}} [[Kategorî:Şablonên ji bo sererastkirina sernavê rûpelê]] </noinclude> fwdq6ydzpf856oofkryhfl3mkuy80nh 0 54858 2070179 2055837 2026-07-06T21:00:59Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Two Years in Kurdistan (pirtûk)]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Two Years in Kurdistan]]: yekkirin 2055837 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Two Years in Kurdistan]] r3dtgbkkt8gi7k7y0vw8x8sirz9kggp 2070181 2070179 2026-07-06T21:01:39Z Ghybu 9854 Guhartoya [[Special:Diff/2070179|2070179]] yê [[Special:Contributions/Ghybu|Ghybu]] ([[User talk:Ghybu|gotûbêj]]) şûnde kir (yekkirin) 2070181 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Two Years in Kurdistan | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[William Rupert Hay]] | pêşgotin = | şêwe = ? | cih = [[London]] | sernivîser = | ziman = [[îngilîzî]] | dîroka_weşanê = [[1921]] | weşanxane = [[Sidgwick & Jackson]] | rûpel = 383 | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Two Years in Kurdistan''''' ("Du sal li Kurdistanê") (navê resen {{Langx|en|Two Years in Kurdistan: Experiences of a Political Officer, 1918–1920}}) kitêbek e ku ji aliyê [[William Rupert Hay]] ve hatiye nivîsandin. Rupert Hay di navbera salên 1918 û 1920an de li herêma [[Hewlêr]]ê karmendekî siyasî yê [[Brîtanya]]yê bû. Kitêb 383 rûpel e û cara yekem di sala 1921ê de li [[London]]ê ji aliyê [[Sidgwick & Jackson]] ve hatiye çapkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.saradistribution.com/twoyearsinkurdistan.htm saradistribution.com] * [http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4587.htm ekurd.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017003614/http://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4587.htm |date=2012-10-17 }} * [http://ia600406.us.archive.org/0/items/twoyearsinkurdis00hayw/twoyearsinkurdis00hayw.pdf pirtûk di formata .pdf de] {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên li ser Kurdistanê]] [[Kategorî:Pirtûkên 1921ê]] eeknnl5n3zj3493tekomhg4oon2e4uv 2070231 2070181 2026-07-06T22:32:53Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070231 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Two Years in Kurdistan | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[William Rupert Hay]] | pêşgotin = | şêwe = ? | cih = [[London]] | sernivîser = | ziman = [[îngilîzî]] | dîroka_weşanê = [[1921]] | weşanxane = [[Sidgwick & Jackson]] | rûpel = 383 | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Two Years in Kurdistan''''' ("Du sal li Kurdistanê") (navê resen {{Langx|en|Two Years in Kurdistan: Experiences of a Political Officer, 1918–1920}}) kitêbek e ku ji aliyê [[William Rupert Hay]] ve hatiye nivîsandin. Rupert Hay di navbera salên 1918 û 1920an de li herêma [[Hewlêr]]ê karmendekî siyasî yê [[Brîtanya]]yê bû. Kitêb 383 rûpel e û cara yekem di sala 1921ê de li [[London]]ê ji aliyê [[Sidgwick & Jackson]] ve hatiye çapkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.saradistribution.com/twoyearsinkurdistan.htm saradistribution.com] * [http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4587.htm ekurd.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017003614/http://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4587.htm |date=2012-10-17 }} * [http://ia600406.us.archive.org/0/items/twoyearsinkurdis00hayw/twoyearsinkurdis00hayw.pdf pirtûk di formata .pdf de] {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên li ser Kurdistanê]] [[Kategorî:Pirtûkên 1921ê]] oeck3uavtm3kfd7cs9hxcum40rmfqiz 0 62582 2070259 2044691 2026-07-07T00:27:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070259 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Sohrab Sepehrî''', '''Sihrab Sepehî''' (bi farisî: سهراب سپهری ''Sohrab Sepehri'') (jdb. 7 cotmeh 1928 - m. 21 nîsan 1980) [[helbestvan]]ekî [[faris]] î nûdem û [[resam]]ekî navdar bû. Ew li [[Kaşan]]a girêdayî [[Îsfehan]]ê hate dinê. Ew yek ji 5 helbestvanên navdar yên farisiya nûdem tê qebûlkirin. Ev helbestên han wek ''helbestên nû'' tê zanîn ku di van helbestan de ne pîvan ne jî kafiye hene. Helbestkarên din yên vê hereketê [[Nîma Yuşîj]], [[Ehmedê Şamlû]], [[Mehdî Axvan Sales]] û [[Ferox Feroxzad]] in. Her wisa Sohrab yek ji resamê nûdem yê [[Îran]]ê ye. Sopehrî li [[nexweşxaneya Pars li Tehranê]] ji ber nexweşiyeke xwînê (leukemî) mir. Helbestên wî bi mirovatiyê tijî bûn û ji bo nirxên mirovî xemgînî tê de hebû. Wî gelek ji sirûştê hez dikir û gelek caran jî ev bilêv dikir. Helbestên wî ji bo gelek zimanan hatine wergerandin wek [[îngilîzî]], [[frensî]], [[spanî]], [[elmanî]], [[îtalyanî]], [[swêdî]], [[erebî]], [[tirkî]] û [[rûsî]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sohrabsepehri.org/ Sohrab Sepehri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820004118/http://www.sohrabsepehri.org/ |date=2019-08-20 }} Malpera wî ya fermî * [http://www.sohrab-sepehri.com/ Sohrab Sepehri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820004110/http://www.sohrab-sepehri.com/ |date=2019-08-20 }} bi zimanê farisî * [http://www.sohrabsepehri.com/ Sohrab-Sepehri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609212429/http://www.sohrabsepehri.com/ |date=2019-06-09 }}: jiyana wî,berhemên wî. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên faris]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1980]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] h3ng4jjf0i08q7zpy398m3ax8xkgxlr 0 62689 2070264 1820231 2026-07-07T00:56:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070264 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''William Thomas Stead''' ([[Embleton]], [[Northumberland]], {{Dîrok|5|tîrmeh|1849}} - [[Okyanûsa Atlantîk]], {{Dîrok|15|nîsan|1912}}) rojnamevan û nivîskarekî Brîtanyayî bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1849]] [[Kategorî:Mirin 1912]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 20an]] qvbw8cgjt20x8ysc1ffrm2iynsxu2jf 0 64255 2070229 1783199 2026-07-06T22:29:53Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070229 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Hemze Zerînî''' volîbalîstekî kurd yê rojhilatê ye.hemze di sala 1364.7.26an ê qemrî li tahranê hatiye dinyayê.dê û bavê hemzê pîştî ku zewijîne çune tahranê û hemzê jî ji tahranê hatiye dinyayê.hemzê dibêje em di malbata xwe de 5 zarok in 2 xwûşk û 3 bira ne. == jiyana verzişî ya hemze == bavê hemze kuştîgir ango gulaşgir bû û hez dikir kurê wî jî bibe kuştîgir. hemze jî ew verzîşz hez dikir û çendekî çû kuştî yê û fendên kuştiyê hîn bû lê ji ber ku bejîna wî bilind bû nikarîbû êdî kuştiyê berdewam bike û bervî verzîşa volîbalê çû. dema diçû kuştî yê bejêna wî 171 bû lê niha 198 sant bejîn û 98 kîlo giranî ya wî ye. == rayedarên ku hemze naskirîn == cara yekem îvan bûkanîkof bal bir ser hemze û listîka wî eciband. îsmaîl valî û elîzade jî yek ji wan hinkerê(koç)wî bûne. == timên ku hemze di wan de lîstiye == tîma wî ya yekem şaredariya islamşehrê bû û pîştî wê hemze di tîmên wekî telaş şehriyar,saypa,berqa tahran,peykan, pêgaha urmiyê û petroşîmiyê de lîstiye û niha jî di tîma damaşê de dilîze. == çûyîna hemze bi tîma netewiya îranê == pîştî şeş meha hemze ji aliyê sêt kuwîç hate tîma netewî ciwana. pîşî yê hemze gelekî ne didane lîstînê lê paşê di kupa cihanê a hindê da çu û lîstîk wanekî serke bû ku hertim fîks dilîst. piştî pêşbirkên kupaya cihanî ya ciwana li hîndê ji aliyê park kimon hat tîma netewî ya mezînan û heya niha ji têda dilîze û gelekî jî serketî ye. == şanaziyên hemze ligel tîma netewiyê == 1.duyem bûn li şampiyona ciwanên cihanê ya sala 1383 qemerî 2.pêncim bûn li şampiyona ciwanên cîhanê li taylendê li sala 1383 qemrî 3.bi destxîstîna şampiyona rojhilata asiya yê lî qeterê 4.bi destxîstîna şampiyona avc kap 5.duyem bûn di şampiyona asiya yê de cara yekem li dîroka xwe di li japonê 6.gihîştin û çûyîna wan li kupa cîhanê ya îtaliyayê == şanaziyên hemze yên şexsî == 1.lîstîkwanê herî baş a AVC kapê 2.duyemîn îspekêr a hilbijartîna kûpa cîhanê ya japonê 3.sêyemîn pohananerê şampiyona japonê hemzê nezewîcî ye û ligel malbata xwe dijî dixwaze wek lîstîkwan JÎya bîlîze û hevî û armanca wî ew e ku di lîga îtaliya û tirkiyê da bîlîze û naxwaze jî bîr bike ku kê ye û ji ku hatî ye gihîştiye wîr {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] h15iptx7rlk02zp4nua5wgwywkfj3vg 0 66344 2070249 1796849 2026-07-06T23:43:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070249 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Nihat Özdal''' helbestvanekî bi zimanê tirkî ye ku di sala 1984an de li Xelfetiya Rihayê ji dayik bû. Özdalê ku mamoste ye, ji bilî mamostetiyê rêveberiya projeyan kir û perwerdehiya spor û xwezayê da. Niha wek kuratorê muzeyan û li dibistana xwe jî antremantiya [[surf]]ê dike. Di beşa [[helbesta dÎtinî|helbestên dîtinî]] ya Tirkiyeyê de cihekî sereke digire.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Pêşangehên wî yên enstalasyonê li Tirkiye û bajarên derveyî welêt çêbûn. Di pêşangehên xwe de wî rêmanên dem û hêviyê lêdipirse. Helbestên wî ji sala 2002an û pê ve di kovarên li hundirî û derveyî welêt de têne weşandin. Pirtûka wî ''Google'den Önce'' (Berî Google) ya ku di sala 2010an de hate weşandin di sala 2008an de li [[Xelatên Helbestên Ciwan yên Memet Fuat]] û di sala 2011an de jî li [[Xelatên Helbestan yên Homeros]] rastî ecibandinê hatin. Di îlona 2012an de pirtûka wî ''Kanat İzleri'' (Şopên Baskan) hat weşandin. Xebatê xwe yê derbarê mîmarî di pirtûka wî ya bi navê ''Kuş Penceleri'' (Pencereyên Çûkan) de, helbestên xwe yên dawî jî di pirtûka xwe ''Düğmeler'' (Bişkoj) de wê cihê xwe bigirin. Pirtûkên wî hatine wergerandin bo zimanên kurdî, suryanî, erebî, rûsî, makedonî, tatarî, xirvatî, sirbî, bûlxarî, boşnakî, ûkraynî û ozbekî. Nihat Özdal di helbestên xwe de elementên xweza bi lêgeranên eksperîmantel dike mijar. Özdalê ku li hundirê û derveyî welêk wek "helbestvanê çûk û çeman" tê nasîn, dahatên pirtûkên xwe, him li welatê xwe him jî li li welatên din, bexşî rêxistin û xebatên xwezayê dike.  == Pirtûkên wî == * ''Google’den Önce'' (Berî Google, 2010 Hayal Yyaınları) * ''Kanat İzleri'' (Şopên Baskan, 2012 Hayal Yayınları) == Çavkanî == * [http://www.nihatozdal.com/biyografi.asp Maplera fermî ya Nihat Özdal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129123241/http://www.nihatozdal.com/biyografi.asp |date=2016-01-29 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] 7gd8nstqf3xqi1mm046353q7x70v0uj 0 67162 2070243 1823245 2026-07-06T23:22:46Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070243 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mehmed_Kadri_Bey_Üçok.jpg|thumb|Mehmet Kadri Üçok]] '''Mehmet Kadri Üçok''', (d. [[1881]], [[Amed|Diyarbakır]]) – (ö. [[29'ê gulanê|29ê Gulanê]] [[1958]]), s[[Siyasetmedar|iyasetmedarekî]] [[tirk]] e. Qaymmeqamê [[Sêwreg]] û [[Wêranşar]]ê bû, di werçerxa yekem ya [[Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] de bûbû parlementerê Amedê (Ji ber ku xwest bibe waliyê Wanê, di 19 kewçêra 1920an de îstîfaya wî ji parlementiyê hat pejirandin.). Çar zarokên wî hene.<ref><span class="citation web">[http://www.tbmm.gov.tr/TBMM_Album/Cilt1/index.html "TBMM Albümü"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193552/https://www.tbmm.gov.tr/TBMM_Album/Cilt1/index.html |date=2016-03-04 }}. tbmm.gov.tr. 31 Ekim 2012<span class="printonly">. http://www.tbmm.gov.tr/TBMM_Album/Cilt1/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193552/https://www.tbmm.gov.tr/TBMM_Album/Cilt1/index.html |date=2016-03-04 }}</span><span class="reference-accessdate">. </span></span></ref> == Çavkanî == <div class="reflist " style=" list-style-type: decimal;"> <references></references></div> {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Mirin 1958]] [[Kategorî:Parlementerên Amedê yê werçerxa yekem ya MMNTê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] 3s4a3xqqt9zwoihg3qpe3ysyyeq3str 0 68732 2070245 1814657 2026-07-06T23:26:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070245 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:Population_growth_rate_world_2011.svg|thumb|370px]] [[Wêne:Population growth rate world 2007-de.svg|thumb|370px|Hejmara Gelhe di sala 2007an]] [[Wêne:World_population.PNG|thumb|370px|Hejmara Gelhe li Cîhanê]] [[Wêne:Weltarmut.png|thumb|370px|Nexşa Welatên Feqîr]] Hejmartina Gelhe yek pêşketina mirovatîya li Cîhanê de ye. {| class="wikitable sortable toptextcells" |+Tab. 4: Pêşketina Gelhe li Bajarên Mezin (> 10 Mio.) |- bgcolor="#B0C4DE" ! Bajar ! Welat ! 1955 ! 1965 ! 1975 ! 1985 ! 1995 ! 2005 !2014 !2030 (Texmînkirin) |- style="text-align:right;" | align="left" | [[Tokyo]] || align="left" | {{JPN}} || 13,7 || 20,3 || 26,6 || 30,3 || 33,6 || 35,6 |37,8 |37,2 |- style="text-align:right;" | align="left" | [[Mêxika Bilîcan]] || align="left" | {{MEX}} || 3,8 || 6,7 || 10,7 || 14,1 || 16,8 || 18,7 |20,8 |23,9 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Istanbul]] || align="left" | {{TUR}} || 1,2 || 1,7 || 2,5 || 5,4 || 8,2 || 9,7 |14,0 |16,7 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[New York City]] | align="left" | {{DYA}} || 13,2 || 15,1 || 15,9 || 15,8 || 16,9 || 18,7 |18,6 |19,9 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[São Paulo]] || align="left" | {{BRA}} || 3,0 || 5,5 || 9,6 || 13,4 || 15,9 || 18,7 |20,8 |23,4 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Mumbai]] (Bombay) || align="left" | {{IND}} || 3,4 || 4,9 || 7,1 || 10,3 || 14,1 || 18,2 |20,7 |27,8 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Delhiya Nû]] || align="left" | {{IND}} || 1,8 || 2,8 || 4,4 || 6,8 || 10,0 || 19,5 |25,0 |36,0 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Shanghaî]] || align="left" | {{CHN}} || 6,3 || 6,8 || 7,3 || 7,9 || 10,4 || 15,2 |20,8 |30,8 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Kalkutta]] || align="left" | {{IND}} || 5,1 || 6,3 || 7,9 || 9,9 || 11,9 || 14,3 |14,8 |19,1 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Buenos Aires]] || align="left" | {{ARG}} || 5,8 || 7,3 || 8,7 || 9,9 || 11,2 || 12,6 |15,0 |17,0 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Daka]] || align="left" | {{BGD}} || 0,4 || 0,8 || 2,2 || 4,7 || 8,3 || 12,6 |17,0 |27,4 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Los Angeles]] (-Long Beach-Santa Ana) || align="left" | {{DYA}} || 5,2 || 7,4 || 8,9 || 10,2 || 11,3 || 12,3 |12,3 |13,3 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Karatschî]] || align="left" | {{PAK}} || 1,4 || 2,4 || 4,0 || 6,0 || 8,5 || 11,6 |16,1 |24,8 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Rio de Janeiro]] || align="left" | {{BRA}} || 3,6 || 5,4 || 7,6 || 9,1 || 10,2 || 11,4 |12,8 |14,2 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Kaîro]] || align="left" | {{EGY}} || 3,0 || 4,7 || 6,5 || 8,3 || 9,7 || 10,6 |18,4 |24,5 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Beijing]] (Peking) || align="left" | {{CHN}} || 4,6 || 5,3 || 6,0 || 6,9 || 8,5 || 11,5 |19,5 |27,7 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Ōsaka]]-Kobe || align="left" | {{JPN}} || 5,1 || 7,7 || 9,8 || 10,4 || 11,1 || 11,3 |20,1 |20,0 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Manila]] || align="left" | {{PHL}} || 1,9 || 2,8 || 5,0 || 6,9 || 9,4 || 10,8 |12,8 |16,8 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Moskow]] || align="left" | {{RUS}} || 5,8 || 6,6 || 7,6 || 8,6 || 9,2 || 10,4 |12,1 |12,2 |- style="text-align:right;" | align="left" |[[Paris]] || align="left" | {{FRA}} || 6,8 || 8,0 || 8,6 || 9,0 || 9,5 || 10,1 |10,8 |11,8 |} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} 1axie8g1bhhr9g5wzlgfi4tihn4u766 4 70679 2070280 2070058 2026-07-07T08:39:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2070280 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111135 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88516 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85847 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81229 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57920 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 12244 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12200 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3671 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|Makenzis}} | 733 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 89 | {{b|Pill}} | 407 |- | 90 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 91 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} bs6ym5k80dxfpunb0gi5hkl51iosbse 0 71974 2070262 1847491 2026-07-07T00:40:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tawlî'''<ref>[http://birnebun.eu/gunden-konyaye/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |date=2016-01-29 }} Kovara Bîrnebûn.</ref> ({{bi-tr|''Tavlıören''}}), gundekî navçeya [[Kulu]]ya ser bi [[Qonya|Qonyeyê]] ve ye. Ev gund yek ji gundên [[kurd]]ên [[Anatoliyaya Navîn]] e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Tirkiye-şitil}} [[Kategorî:Gundên Qulekê]] [[Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] skjiootul1dl1n8mi8q61myls99gn8b 0 73503 2070210 1972521 2026-07-06T21:46:00Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070210 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Çiyayên Hemrîn | navê_din = Zincîreçiyay Ḧemrîn | bilindayî = 500 | cih = {{ala|Kurdistan}}</br>{{ala|Îraq}} | zincîreçiya = [[Çiyayên Zagros]] | cure = Newîna Antîklînal | nexşeya_cihan = Iraq | nc_firehî = | koordînat = {{Koord|35|1|57|N|43|38|47|E|type:mountain|display=inline, title}} }} '''Çiyayên Hemrîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref>, çiyayine li başûrê rojavaya [[Herêma Kurdistanê]] ne. Çiyayên Hemrîn di navbera Herêma Kurdistanê û [[Iraq|Îraqê]] de wekî tixûb tê pejirandin. Li gorî vê rayê jî [[Kerkûk]] di nava tixûbên [[Kurdistan]]ê de dimîne. Ev nêrîn ji aliyê dîroknasê Îraqî yê bi navê ''Abdulrezzak el-Hassanî'' ve jî hatiye pejirandin. Herwiha [[Celal Talebanî|Mam Celal]] jî di sala 1992'yan de di axaftina Kerkûkê de ji bo tixûbên Kurdistanê çiyayên Hemrînê nîşan da.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=iVOXBkyHKoQ</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çiya-şitil}} [[Kategorî:Çiya|Hemrîn]] [[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê|Hemrîn]] [[Kategorî:Parêzgeha Diyaleyê]] [[Kategorî:Parêzgeha Kerkûkê]] [[Kategorî:Selahedîn (parêzgeh)]] [[Kategorî:Zagros (rêzeçiya)]] 88lpo59id7u67kqth861whpgq84qy55 0 73747 2070185 2031891 2026-07-06T21:06:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070185 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Albert Edelfelt''' (jdb. [[21ê tîrmehê|21ê tîrmeha]] [[1854]]an – m. [[18ê tebaxê|18ê tebaxa]] [[1905]], li [[Porvoo]] [[Fînlenda]]yê) [[wênesaz]]ê [[Fînlenda|fînlendî]] bû. == Girêdanên derve == * [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=3217 Edelfelt, Albert (1854 - 1905)] {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Albert Edelfelt}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1905]] [[Kategorî:Wênesazên fînlendî yên mêr]] mu42t8a00cvxrmrotuau509m2280krb 0 75445 2070220 2053322 2026-07-06T22:00:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2070220 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Eintracht Frankfurt | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Eintracht Frankfurt e.V. | bernavk = ''Die Adler'' (Eylo),<br>'' SGE'' (''Sportgemeinde Eintracht''),<br>''Launische Diva'' (Moody Diva) | navê_pêşanî = | damezrandin = [[8'ê adarê]] 1899 | reng = Sor − Reş − Sipî | stadyum = [[Deutsche Bank Park]] | zerengî = 59.500 | şampiyona = [[Bundesliga]] | darayîvan = | serok = {{sembola alayê|Almanya}} Mathias Beck | rahêner = {{sembola alayê|AUT}} Adi Hütter | malper = [http://www.eintracht.de/ www.eintracht.de] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo --> | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Eintracht Frankfurt''', [[yane]]yeke futbolê ya [[Almanya]]yê ye. [[Yarîgeh]]a Eintracht Frankfurt [[arena]]ya [[Deutsche Bank Park]] ye. == Pozîsiyon 2025/26 == {{Fs start}} {{Fs player|no=2|nat=GER|pos=DF|name=[[Elias Baum]]}} {{Fs player|no=3|nat=BEL|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]}} {{Fs player|no=4|nat=GER|pos=DF|name=[[Robin Koch]]}} {{Fs player|no=5|nat=SUI|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]}} {{Fs player|no=6|nat=DEN|pos=MF|name=[[Oscar Højlund]]}} {{Fs player|no=7|nat=GER|pos=FW|name=[[Ansgar Knauff]]}} {{Fs player|no=8|nat=ALG|pos=FW|name=[[Farès Chaïbi]]}} {{Fs player|no=9|nat=GER|pos=FW|name=[[Jonathan Burkardt]]}} {{Fs player|no=11|nat=GER|pos=FW|name=[[Younes Ebnoutalib]]}} {{Fs player|no=13|nat=DEN|pos=DF|name=[[Rasmus Kristensen]]}} {{Fs player|no=15|nat=TUN|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]}} {{Fs player|no=16|nat=SWE|pos=MF|name=[[Hugo Larsson]]}} {{Fs player|no=18|nat=GER|pos=MF|name=[[Mahmoud Dahoud]]}} {{Fs player|no=19|nat=FRA|pos=FW|name=[[Jean-Mattéo Bahoya]]}} {{Fs player|no=20|nat=JPN|pos=MF|name=[[Ritsu Doan]]}} {{Fs player|no=21|nat=GER|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown]]}} {{Fs player|no=22|nat=USA|pos=DF|name=[[Timothy Chandler]]}} {{Fs player|no=23|nat=GER|pos=GK|name=[[Michael Zetterer]]}} {{Fs player|no=25|nat=FRA|pos=FW|name=[[Arnaud Kalimuendo]]}} {{Fs player|no=26|nat=JPN|pos=DF|name=[[Keita Kosugi]]}} {{fs mid}} {{Fs player|no=27|nat=GER|pos=MF|name=[[Mario Götze]]}} {{Fs player|no=29|nat=MAR|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]}} {{Fs player|no=30|nat=BEL|pos=FW|name=[[Michy Batshuayi]]}} {{Fs player|no=31|nat=SWE|pos=MF|name=[[Love Arrhov]]}} {{Fs player|no=33|nat=GER|pos=GK|name=[[Jens Grahl]]}} {{Fs player|no=34|nat=GER|pos=DF|name=[[Nnamdi Collins]]}} {{Fs player|no=37|nat=GER|pos=MF|name=[[Jeremiaha Maluze]]}} {{Fs player|no=38|nat=GER|pos=MF|name=[[Ebu Bekir Is]]}} {{Fs player|no=39|nat=GER|pos=GK|name=[[Amil Šiljević]]}} {{Fs player|no=40|nat=BRA|pos=GK|name=[[Kauã Santos]]}} {{Fs player|no=41|nat=MLI|pos=DF|name=Fousseny Doumbia}} {{Fs player|no=42|nat=TUR|pos=MF|name=[[Can Uzun]]}} {{Fs player|no=44|nat=ECU|pos=DF|name=Davis Bautista}} {{Fs player|no=45|nat=GER|pos=MF|name=[[Marvin Dills]]}} {{Fs player|no=48|nat=ESP|pos=FW|name=Junior Awusi}} {{Fs player|no=49|nat=ESP|pos=DF|name=Derek Boakye Osei}} {{Fs player|no=50|nat=GER|pos=FW|name=Alessandro Gaul Souza}} {{Fs player|no=53|nat=GER|pos=FW|name=[[Alexander Staff]]}} {{Fs end}} <!-- {{Fs player|no=—|nat=FRA|pos=MF|name=[[Éric Junior Dina Ebimbe]]}} {{Fs player|no=—|nat=HUN|pos=MF|name=[[Noah Fenyő]]}} {{Fs player|no=—|nat=GER|pos=FW|name=[[Noel Futkeu]]}} {{Fs player|no=—|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]}} {{Fs player|no=—|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]}} {{Fs player|no=—|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]}} {{Fs player|no=—|nat=CRO|pos=DF|name=[[Hrvoje Smolčić]]}} {{Fs player|no=—|nat=ALB|pos=GK|name=[[Simon Simoni]]}} {{Fs player|no=—|nat=FRA|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]}} Joining in / Out on loan until July 2026 --> {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1899an li Almanyayê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] 2ewk3gpojqi7u1uf106twrlpbktd7ws 0 75578 2070151 2053976 2026-07-06T18:57:35Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Birayên Karamazov]]: yekkirin 2053976 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Birayên Karamazov]] 9dagf0v5ulub1pi6d856s9q1rlo82u1 2070152 2070151 2026-07-06T18:59:40Z Ghybu 9854 Yekkirin 2070152 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî | wdneyîne = cure, | mînaka = Esera edebî | sernav = Birayên Karamazov | sernavê xwemalî = Братья Карамазовы (Brat'ya Karamazovi) | wêne = Dostoevsky-Brothers Karamazov.jpg | binwêne = Rûpela yekê ya pirtûkê | nivîskar = [[Fyodor Dostoyevskî]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | cîh = [[Rûsyaya Çarî]] | sernivîser = | ziman = [[Zimanê rûsî|Rûsî]] | dîrok = 1879-1880 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Birayên Karamazov''''' [[roman (wêje)|romana]] dawî ya [[Nivîskar|nivîserê]] rûs [[Fyodor Dostoyevskî]] ye û romana wî ya herî serkeftî ye. Roman ji [[kanûna paşîn]] a 1879an heya [[çiriya paşîn]] a 1880î mîna rêznivîsa kovara Русскій Вѣстникъ (Russkiy Vestnik) dihate belavkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Di pirtûkê de babetên mîna [[îlahiyat]], hebûna xwedê yan na, peywendiyên civakî û [[revanzanstî]] dihêne şirovekirin. Romanê cihê xwe di dilê kesên mîna [[Albert Einstein]], [[Sigmund Freud]], [[Martin Heidegger]] û [[Ludwig Wittgenstein]] vekir û bi baweriya wan yek ji romanên herî rêkûpêk ên Dostoyevskî bû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Leheng û çend bûyerên romanê == {{Beşê berfireh bike|tarîx=hezîran 2024}} Roman ji çar beşan û [[epîlog]]ekê pêk tê û kesê sereke yê tê de mirovekî bi navê Fyodor Pavlovîç Karamazov e û çar lawên wî (birayên Karamazov ên bi navê Dmîtrî, Îvan, Aleksey û Pavel). == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Birayên Karamazov| ]] [[Kategorî:Pirtûkên heyînxwaz]] [[Kategorî:Romanên Fyodor Dostoyevskî]] [[Kategorî:Romanên heyînxwaz]] [[Kategorî:Romanên li ser xwekuştinê]] g53714wkltk8656676w1o74h3e0wuvf 0 75994 2070193 1971079 2026-07-06T21:12:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070193 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Aram Îlîç Xaçatiryan''' ({{bi-ru|Ара́м Ильи́ч Хачатуря́н}}; {{bi-hy|Արամ Խաչատրյան}}, {{bi-hy|Aram Xačatryan}}; wekî [ɑˈɾɑm χɑt͡ʃʰɑt(ə)ɾˈjɑn] dihêt gotin; jdb. 6ê [[hezîran]]a 1903an – m. 1ê [[gulan]] 1978an) [[muzîk]]vanê navdar ê [[ermenî]]-[[soviyet]]î ye. Ew wekî yek ji navdartirîn muzîkvanên Soviyetê û cihanê li sedsala 20ê dihêt naskirin. Ew li [[Tiblîs]] a [[paytext]]a [[Gurcistan]]ê ji dayik bû û her li wî bajarî jî mezin bû. Ew li temenê 18-salîyê, li sala 1921ê, piştî [[soviyetandin]]a herêmên [[Qewqaz]]ê çê [[Mosko]]ya paytexta Soviyetê. Bi ser wê ra ko berî hingî qet muzîk nexwandibû, navê xwe li [[Enstîtûta Gnessin ya Muzîkê]] dest bi xwandinê kir, paşî çû ber dersa [[Nîkolay Miyaskovskî]] li [[Konzervatoara Moskoyê]]. Karê wî yê giring yê herî pêşîn [[knoserto]] ya [[piyano]]yê ya sala 1936ê bû, ko navê wî li nav Soviyetestanê û li derveyî wê jî bilind kir. Paşî li sala 1940ê Konsertoya [[keman|kemanê anko viyolonê]] û li sala 1946ê jî konsertoya [[çelo|çeeloyê]] nivîsî anko dana. Karên wî yên dî, [[suit]]a [[Maskarad]]ê bû li sala 1941, [[sirûda niştîmanî]] ya [[Komara Sosiyalîstî ya Soviyetî ya Ermenistanê]] (1944), 3 [[sîmfonî]] (1935, 1943, 1947) û nêzîkî 25 parçeyên muzîkê ji bo [[film]]an bûn. Lê ew herî zêde ji ber mêzîka [[bale]]yên [[Gayanê (bale)|Gayanê]] (1942) û [[Spartakos (bale)|Spartakos]] (1954) hatîye niyasîn. Parçeya [[Reqsa Kahorî (muzîk)|Reqsa Kahorî]] ji baleya Gayanê yek ji navdartirîn parçe muzîkên cihanî ye ko di nav xelkê da gelek belav bûye. Di salên xebata xwe da, ew gelek caran ji alîyê desthilata Soviyetistanê ve hezkirî bû û gelek mensebên bilind di muzîka wî welatî da wergirtin, herçend e ko ew li sala 1943yê bi awayekî fermî bû endamê [[Partiya Komonîst ya Yekîtiya Soviyetistanê|Partîya Komonîst]]. Lê paştir ew digel [[Sergeyî Prokofiyef]] û [[Dimîtrî Şostakovîç]]î li sala 1948ê kevtin ber xezeba Partîyê û hemî berhemên wan weekî ″formalîst″ û ″dijberî-gel″ hatin nasandin. Piştî salekê dîsa Partîyê ew efû kirin. Li sala 1950ê, Xaçatiriyanî li Enstîtûta Gnessinê ya Muzîkê û Konzervatoara Moskoyê dest bi dersgotinê kir û dest bi gerriyanekê li [[Ewropa]]yê û [[Welatên Yekbûyî yên Amerîkayê]] kir. Li sala 1957ê, ew bû [[emîndar]] anko sekreterê [[Yekîtîya Muzîkdanerên Soviyetistanê]] û heta dawîya jiyana xwe li ser wê kursîyê ma. Wî di karên xwe da, bil ji muzîka Ermenî, gelek mifa ji muzîka Gurcistanê û muzîka [[Kurdî]] wergirtîye. Nemaze, perdeya duyê ji Baleya Gayanêyê tijî awaz û muzîka kurdî ye. == Jiyan == Aram li gundekê nêzîkî paytexta Gurcistanê, Tiblîsê, di malbateka ermenî da hat ser dinyayê. Babê wî, Yeqîya, ji gundê [[Aza Jorî (gund)|Aza Jorî]] ya nêzîkî [[Urdûbad]]ê li [[Nexcivan]]ê hatibû ser dinyayê, lê paşî di temenê 13-salîyê da mişextî Tiblîsê bûbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1903]] [[Kategorî:Kesên ji Tiblîsê]] [[Kategorî:Mirin 1978]] [[Kategorî:Muzîkvanên ermenî]] [[Kategorî:Muzîkvanên ji Tbîlîsiyê]] [[Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî]] 8yh6wfsq0g1pk2o78vyje1ihwcc2r1a 0 76669 2070215 1704820 2026-07-06T21:54:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2070215 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Dharius''' (z. [[24'ê îlon]]a [[1984]]'an de wek '''Alan Alejandro Maldonado Tamez''') [[Monterrey]], [[Nuevo León]], [[Meksîk]]), [[raper]]ekî [[meksîk]]î ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Meksîk]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] kedj4097d3vvczriztlq2z2tzks1kdl 0 82218 2070200 1978668 2026-07-06T21:25:43Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070200 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Ben Lucien Burman''' (jdb. [[12ê kanûna pêşîn]] a [[1895]]an li [[Covington]], [[Kentakî]], [[DYA]] - [[m.]] [[12ê çiriya paşîn]] a [[1984]]an li [[New York]]ê, DYA) [[rojnamevan]] û [[nivîskar]]ê [[amerîkan]] bû. == Kurtejiyan == Burman bi ''Big river to cross: Mississippi Life'' ve portreyek rojnamegerî ya jiyanê li ser Mississippi nivîsand û bi ''Blow for a landing'' ew romanekî serpêhatiyên li ser vî çemî nivîsand. Ew bi taybetî ji hêla çîrokên heywanan ve li ser cîhê aşopî Catfish Bend pir xweş tê naskirin. Burman bi Alice Caddy Burman (1896-1977) re zewicandî bû, ku gelek romanên wê bi wêne kir. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de ew ji [[Afrîkaya Bakur]] li ser [[rejîma Vichy]] ragihand. Burman di sala 1984an de ji ber [[dagêşîn]]ê mir. == Pirtûknîgarî == * ''Mississippi'', illustrated by wife, Alice Caddy, 1929 ** adapted to film as ''[[Heaven on Earth (1931 film)|Heaven on Earth]]'' in 1931, directed by [[Russell Mack]] * ''Then There's Cripple Creek'', 1930 * ''Steamboat 'round the Bend'', illustrated by Caddy, 1933 ** adapted to film as ''[[Steamboat Round the Bend]]'' in 1935, directed by [[John Ford]] * ''Blow for a Landing'', 1938 * ''Big River to Cross: Mississippi Life Today'', illustrated by Caddy, 1940 * ''Miracle on the Congo: Report from the Free French Front'', 1942 * ''Rooster Crows for Day'', illustrated by Caddy, 1945 * ''Everywhere I Roam'', illustrated by Caddy, 1949 * ''Children of Noah: Glimpses of Unknown America'', illustrated by Caddy, 1951 * ''The Four Lives of Mundy Tolliver'', 1953 * ''It's a Big Country: America off the Highways'', illustrated by Caddy, 1956 * ''The Street of the Laughing Camel'', illustrated by Caddy, 1959 * ''It's a Big Continent'', illustrated by Caddy, 1961 * ''The Generals Wear Cork Hats: An Amazing Adventure That Made World History'', illustrated by Caddy, 1963 * ''The Sign of the Praying Tiger'', illustrated by Caddy, 1966 * ''Look Down That Winding River: An Informal Profile of the Mississippi'', illustrated by Caddy, 1973 * ''High Water at Catfish Bend'', 1952, reprinted, 1981 * ''Seven Stars for Catfish Bend'', 1956, reprinted, 1981 * ''The Owl Hoots Twice at Catfish Bend'', 1961, reprinted, 1981 * ''Blow a Wild Bugle for Catfish Bend'', 1967 * ''High Treason at Catfish Bend'', 1977 * ''The Strange Invasion of Catfish Bend'', 1980 * ''Thunderbolt at Catfish Bend'', 1984 == Disknîgarî == * ''Steamboat 'Round the Bend: Songs & Stories of the Mississippi'', 1956, [[Folkways Records]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1895]] [[Kategorî:Mirin 1984]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kentakiyê]] nu4g9hmgjzswd5cydx1t9b4fn8tai97 0 82529 2070208 1835356 2026-07-06T21:40:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070208 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Claude Titre''' (jdb. [[30ê kanûna pêşîn]] a [[1930]] li [[Rabat]], [[Maroko]] - [[m.]] [[29ê kanûna paşîn]] a [[1985]] li [[Parîs]], [[Fransa]]) [[lîstikvan]]ekî [[Fransayî|fransî]] bû. Titre herî baş tête nasîn ji bo rolkirina karakterê aşopî [[Bob Morane]] di rêzefîlma wêneguhêz a 1965 de. == Şano == * [[1958 au théâtre|1958]] : ''Les Murs de Palata'' d'[[Henri Viard]], mise en scène [[Georges Douking]], [[Théâtre du Vieux-Colombier]] * [[1964 au théâtre|1964]] : ''Le Marchand de cercueils'', ''Césaire ou la puissance de l'esprit'' de [[Jean Schlumberger]], mise en scène [[Jean-Paul Cisife]], [[Théâtre des Mathurins]] * [[1965 au théâtre|1965]] : ''L'Esclave'' d'[[Amiri Baraka]], mise en scène [[Antoine Bourseiller]], [[Poche Montparnasse]] * [[1966 au théâtre|1966]] : ''L'Esclave'' de [[LeRoi Jones]], mise en scène [[Antoine Bourseiller]], [[Théâtre des Mathurins]] * [[1966 au théâtre|1966]] : ''La Fête noire'' de [[Jacques Audiberti]], mise en scène [[Georges Vitaly]], Festival du Marais [[Hôtel de Sully]], [[Théâtre La Bruyère]] * [[1970 au théâtre|1970]] : ''Madame'' de [[Rémo Forlani]], mise en scène [[Sandro Sequi]], [[Théâtre de la Renaissance (Paris)|Théâtre de la Renaissance]] * [[1970 au théâtre|1970]] : ''Les Doigts d'acier'' de [[Jean Marcillac]] d'après [[Virginia Coffman]], ''Noces de papier'' de [[Charles Maître]], ''Les Risques du métier'' de [[Gil Baladou]] d'après [[Bernard Serre]], mise en scène [[Richard Schilling]], [[Théâtre 347]] * [[1971 au théâtre|1971]] : ''Le Train de l'aube'' de [[Tennessee Williams]], mise en scène [[Jean-Pierre Laruy]], [[théâtre Édouard VII]] 1980 di sîrka zivistanê de "The Bossu" bi rêberiya Michel le Royer. == Fîlmnîgarî == === Sînema === * 1959: ''[[La Nuit des traqués]]'', de [[Bernard Roland]], d'après le roman éponyme : Benoît Becker, ''La Nuit des traqués'', Paris, 1957, Fleuve noir, Spécial police, numéro 125 * 1959: ''[[Bal de nuit]]'' de [[Maurice Cloche]] * 1960: ''[[Le Cercle vicieux]]'' de [[Max Pécas]] * 1961: Le Triomphe de Michel Strogoff, Lieutenant Vassiliev * 1962: ''[[La Salamandre d'or]]'' de [[Maurice Régamey]] * 1969: ''[[Les Gommes (film)|Les Gommes]]'' de [[Lucien Deroisy]] * 1970: ''[[La Maison des bories (film)|La Maison des bories]]'' de [[Jacques Doniol-Valcroze]] === Wêneguhêz === * [[1960 à la télévision|1960]] : ''[[Le Fils du cirque]]'' série télévisée de [[Bernard Hecht]] * [[1965 à la télévision|1965]] : ''[[Bob Morane (série télévisée)|Bob Morane]]'' (''Les aventures de Bob Morane'')<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8mjwAgAAQBAJ&q=bob+Morane+ortf&pg=PA1924 |sernav=Bob Morane : un mythe moderne |paşnav=Valéry |pêşnav=Francis |tarîx=2014-02-27 |weşanger=Le Bélial |sal=1924 |isbn=9782843446139 |roja-gihiştinê=2022-05-01 |via=Google Books }}</ref> * [[1968 à la télévision|1968]] : ''[[Les Hauts de Hurlevent (mini-série)]]'' d'après [[Emily Brontë]], adaptation de [[Michel Subiela]], réalisation de [[Jean-Paul Carrère]] : Heathcliff * [[1974 à la télévision|1974]] : ''[[Paul et Virginie (série télévisée)|Paul et Virginie]]'' de [[Pierre Gaspard-Huit]] * [[1975 à la télévision|1975]] : ''[[Hugues-le-Loup]]'', de [[Michel Subiela]] * [[1976 à la télévision|1976]] : ''[[Le Milliardaire (téléfilm, 1976)|Le Milliardaire]]'' téléfilm de [[Robert Guez]] : Pierre Mazade * [[1977 à la télévision|1977]] : ''[[Au théâtre ce soir]]'' : ''Enquête à l'italienne'' de [[Jacques de La Forterie]], mise en scène [[Daniel Crouet]], réalisation [[Pierre Sabbagh]], [[Théâtre Marigny]] * [[1978 à la télévision|1978]] : ''[[Les Enquêtes du commissaire Maigret]]'', épisode : ''[[Maigret et l'Affaire Nahour]]'' de [[René Lucot]] : Pierre Nahour * [[1984 à la télévision|1984]] : ''[[L'Homme de Suez]]'' de Christian-Jaque == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1930]] [[Kategorî:Mirin 1985]] 6zj0m9isfpmv9eccvkmi8r5w125hzhq 0 84374 2070233 1924230 2026-07-06T22:38:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070233 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Indila | navê_rastî = Adila Sedraïa | wêne = Indila - EBBA 2015.jpg | sernavê_wêne = Indila | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1984 | cihê_jidayikbûnê = [[Parîs]] | cure = Muzîka fransî | pîşe = [[Stranbêj]] ,Helbestvan | malper = {{URL|indila.fr}} }} '''Indila''' (27ê hezîrana 1984an, [[Parîs|Parîs)]] navê wê yê rastî '''Adila Sedraïa''' awaznivîs û [[stranbêj]]eke navdar a [[Fransa|fransî]] ye. == Jînenîgarî == Indila di hevpeyvînekê de bi rojnameya fransî [[Le Parisien]] re, diyar kir ku navê ''"Indila"'' navê navîn e û anî ziman ku bi eslê hindî ye<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.leparisien.fr/culture-loisirs/musique/video-indila-le-tube-surprise-de-l-hiver-27-01-2014-3532007.php |sernav=VIDEO. Indila : le tube surprise de l’hiver |paşnav=à 05h00 |pêşnav=Par ÉRIC BUREAULe 27 janvier 2014 |tarîx=2014-01-27 |malper=leparisien.fr |ziman=fr-FR |tarîxa-gihiştinê=2020-03-23 }}</ref>. Wê got ku ew ji stranbêjiyê hez dikir dema ku ew wekî rêwîtiyek geştiyarî dixebitî, lê ew nikaribû derfet bibîne ku bi muzîkê re mijûl bibe. Wê her wiha diyar kir ku bavê wê bi eslê xwe cezayîrî ye û dayika wê jî bi eslê xwe hindî, kamboçkî û misrî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://toutelaculture.com/musique/rap-hip-hop/chronique-indila-nous-invite-dans-son-mini-world/ |sernav=[Chronique] Indila nous invite dans son « Mini World » |tarîx=2014-02-25 |malper=Toutelaculture |ziman=fr-FR |tarîxa-gihiştinê=2020-03-23 }}</ref> Indila diyar kir ku ew di bin bandora [[Michael Jackson]], [[Concha Buika]], [[Ismaël Lô]], [[Jacques Brel]] û stranbêjê hindî [[Lata Mangeshkar]] de maye. Indila anî ziman ku ew xwe wekî "zarokek Erdê" destnîşan dike û stranên xwe bi fransî, îngîlîzî û carinan jî bi zimanê hindî dibêje. Ji sala 2007an vir ve ew bi hilberîner û stranbêjê [[Pascal Boniani Koeu]], an [[DJ Skalp]] re zewicî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.purepeople.com/article/indila-absente-pendant-plus-de-4-ans-j-avais-des-projets-personnels-exclu_a371900/1 |sernav=Indila absente pendant plus de 4 ans : "J'avais des projets personnels" (EXCLU) |malper=www.purepeople.com |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2020-03-22 }}</ref> == Dîskografî == === Albûmên Stûdyê === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ! scope="col" rowspan="2" style="width:9em;"|Sernav ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"|Detayên albûmê ! colspan="7" scope="col" style="width:10em;" |Pozisyona çêtirîn ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"|Firotan ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"|Sertîfîkasyon |- ! scope="col" style="width:1em;font-size:90%;"|[[GfK Entertainment|ALL]]<br /><ref name="ALL">{{Jêder-malper |sernav=Discographie d'Indila |roja-gihiştinê=5 nîsan 2014 |malper=charts.de |ziman=de |url=http://www.officialcharts.de/person.asp?name=Indila&country=de }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Ultratop|BEL<br/>(FL)]]<br /><ref name="FLA">{{Jêder-malper |sernav=Discographie Indila |roja-gihiştinê=5 nîsan 2014 |malper=ultratop.be |ziman=nl |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Indila }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Ultratop|BEL<br/>(WAL)]]<br /><ref name="WAL">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Indila |malper=ultratop.be |sernav=Discographie Indila |roja-gihiştinê=5 nîsan 2014 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Syndicat national de l'édition phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA">{{Jêder-malper |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Indila |malper=lescharts.com |sernav=Discographie d'Indila |roja-gihiştinê=5 nîsan 2014 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Związek Producentów Audio Video|POL]]<br /><ref name="POL">{{Jêder-malper |sernav=OLiS - sales for the period 02.03.2015 - 08.03.2015 |roja-gihiştinê=13 adar 2015 |malper=olis.onyx.pl |ziman=en |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=924&lang=en }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --><br />{{Jêder-malper |sernav=Indila – Dernière danse - Top airplay - 12.07. - 18.07.2014 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2014 |malper=zpav.pl |ziman=pl |url=http://bestsellery.zpav.pl/airplays/top/archiwum.php?year=2014&idlisty=1354#title }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --><br />{{Jêder-malper |sernav=Indila – S.O.S - Top airplay - 03.01. - 09.01.2015 |roja-gihiştinê=28 kanûna paşîn 2015 |malper=zpav.pl |ziman=pl |url=http://bestsellery.zpav.pl/airplays/top/archiwum.php?year=2015&idlisty=1518#title }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Schweizer Hitparade|SUI]]<br /><ref name="SUI">{{Jêder-malper |sernav=Discographie d'Indila |roja-gihiştinê=5 nîsan 2014 |malper=hitparade.ch |ziman=en |url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Indila }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Schweizer Hitparade|SUI<br/>(ROM)]]<br /><ref name="ROM">{{Jêder-malper |sernav=Discographie d'Indila |roja-gihiştinê=5 nîsan 2014 |malper=lescharts.ch |ziman=en |url=http://lescharts.ch/showinterpret.asp?interpret=Indila }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2025 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> |- | style="text-align:left;"|''[[Mini World]]'' | style="text-align:left;"| * Sortie : {{Date-|24 février 2014}} * Label : [[Capitol Music France|Capitol]], [[Universal Music Group|Universal]] * Format : [[Disque compact|CD]], [[téléchargement de musique|téléchargement]] | 32 || 16 || '''1''' || '''1''' ||'''1''' || 11 || 2 | style="text-align:left;"| * {{Monde}} : {{Formatnum:935000}} - {{Formatnum:1400000}} <ref>{{Jêder-malper |sernav=David Guetta, Indila et Kendji Girac en tête des ventes d’albums à l'étranger |roja-gihiştinê=2017-03-03 |malper=Capital |ziman=fr |url=http://photo.capital.fr/david-guetta-indila-et-kendji-girac-en-tete-des-ventes-d-albums-a-l-etranger-21682#indila-935-000-albums-383663 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref>{{·}}<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.chartsinfrance.net/Indila/news-111078.html |malper=chartsinfrance.net |sernav=Indila : un deuxième album "sincère et sans détour" prévu à la fin de l'année |roja-gihiştinê=2019-08-23 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> * {{Drapeau|France}} : {{Formatnum:660000}} - {{Formatnum:700000}}<ref name=":1" />{{·}}<ref name=":1" /> | style="text-align:left;"| * {{Drapeau|France}} : {{Certification|Diamant}} * {{Drapeau|Pologne}} : {{Certification|Diamant}} * {{Drapeau|Belgique}} : {{Certification|Or}} |- |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Sitranên yekem ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"|Sernav ! scope="col" rowspan="2"|Sal ! colspan="10" scope="col" |Pozisyona çêtirîn ! rowspan="2" |Sertîfîkasyon ! scope="col" rowspan="2"|Album |- ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[GfK Entertainment|ALL]]<br /><ref name="ALL" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="AUT">{{Jêder-malper |url=https://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Indila |malper=austriancharts.at |sernav=Discographie d'Indila |roja-gihiştinê=5 nîsan 2014 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji fransî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Ultratop|BEL<br/>(FL)]]<br /><ref name="FLA" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Ultratop|BEL<br/>(WAL)]]<br /><ref name="WAL" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Syndicat national de l'édition phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Fédération internationale de l'industrie phonographique|GRÈ]]<br /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Media Forest|ISR]]<br /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Związek Producentów Audio Video|POL]]<br /><ref name="POL" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Schweizer Hitparade|SUI]]<br /><ref name="SUI" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Schweizer Hitparade|SUI<br/>(ROM)]]<br /><ref name="ROM" /> |- | style="text-align:left;"|''[[Dernière Danse (chanson d'Indila)|Dernière danse]]'' | rowspan="1"|2013 | 47 || 72 || 5 || 2 || 2 || '''1''' || '''1''' || 3 || 15 || 2 | style="text-align:left;"| * {{Drapeau|France}}: {{Certification|Platine}} * {{Drapeau|Belgique}}: {{Certification|Platine}} | rowspan="5"|''[[Mini World]]'' |- | style="text-align:left;"|''[[Tourner dans le vide]]'' | rowspan="4"|2014 | — || — || — || 11 || 13 || 10 || 96 || 78 || — || — | |- | style="text-align:left;"|''[[SOS (chanson d'Indila)|S.O.S]]'' | — || — || — || 5 || 8 || 10 || — || 16 || 60 || 8 | |- | style="text-align:left;"|''Run Run'' | — || — || — || — || 9 | 59 || — || — || — || — || — |- | style="text-align:left;"|''Love Story'' | — || — || — || 48 || 57 || — || — || — || — || — | |- | style="text-align:left;"|''Parle à ta tête'' |2019 | — || — || — || — || 2 || — || — || — || — || — | | |- | colspan="14" style="font-size:89%" | « — » diyar dike ku single li wî welatî derneketiye piyaseyê an nehatiye sinifandin. |} ==== Sitranên yekem ya hevkarî ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"|Sernav ! scope="col" rowspan="2"|Sal ! scope="col" colspan="3"|Pozisyona çêtirîn ! scope="col" rowspan="2"|Album |- ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Syndicat national de l'édition phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Ultratop|BEL<br/>(WAL)]]<br /><ref name="WAL" /> ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;"|[[Schweizer Hitparade|SUI]]<br /><ref name="SUI" /> |- | style="text-align:left;"|''[[Hiro (chanson)|Hiro]]''<br /><span style="font-size:89%;">([[Soprano (rappeur)|Soprano]] featuring Indila)</span> | 2010 | 26 || 27 || — |''[[La Colombe (album)|La Colombe]]'' |- | style="text-align:left;"|''[[Dreamin']]''<br /><span style="font-size:89%;">([[Youssoupha]] featuring Indila et [[Skalpovich]])</span> | 2012 | 14 || — || 65 | ''[[Noir D****]]'' |- | colspan="6" style="font-size:89%"| « — » diyar dike ku single li wî welatî derneketiye piyaseyê an nehatiye sinifandin. |} ==== Stranên din ên klasîk ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" | Single ! scope="col" rowspan="2" | Sal ! scope="col" | Pozisyona çêtirîn ! scope="col" rowspan="2" | Album |- ! scope="col" style="width:2em;font-size:90%;" | [[Syndicat national de l'édition phonographique|FRA]]<ref name="FRA" /> |- | ''Comme un bateau'' | rowspan="7" | 2014 | 153 | rowspan="7" | ''[[Mini World]] (Deluxe Edition)'' |- | ''Ego'' | 149 |- | ''Boîte en argent'' | 121 |- | ''Tu ne m'entends pas'' | 116 |- | ''Mini world'' | 136 |- | ''Feuille d'automne'' | 80 |- | ''Ainsi bas la vida'' | 103 |} ==== Hevkariyên din ==== * 2010 : ''Trinité'' ([[L'Algérino]] featuring Indila) * 2010 : ''Poussière d'empire'' ([[Nessbeal]] featuring Indila) * 2010 : ''Criminel'' ([[TLF (rappeur)|TLF]] featuring Indila) * 2010 : ''Thug Mariage'' ([[Rohff]] featuring Indila) * 2011 : ''Press Pause'' (OGB featuring Indila) * 2011 : ''Bye Bye Sonyé'' ([[DJ Abdel]] featuring Indila) * 2012 : ''Yema'' ([[Kayna Samet]] featuring Indila) * 2015 : ''Garde L'équilibre'' (H-magnum featuring Indila) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên fransî]] 3ki4241wnd0h9sdtpdt5sszsmbxj99s 0 85602 2070265 1745439 2026-07-07T01:00:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070265 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Xelîfan}} {{Agahîdank gund | nav = Xelîfan | navê_din = | navê_fermî = Khalifan | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | parêzgeh = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] (2018) | navçe = [[Soran (navçe)|Soran]] (2018) | nahiye = [[Biradost]] (1957), [[Xelîfan (nahiye)|Xelîfan]] (2018)<ref>Destey Amarî Herêmî Kurdistan (03.05.2020)</ref> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = Xelîfanî | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | koordînat = }} '''Xelîfan''', bajêrekî bi ser navçeya [[Soran (navçe)|Soran]] ve ye li parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Başûrê Kurdistanê]] ([[Îraq]]ê)<ref>Ebdulła Ẍefur (2001). Pêřistî gundekanî Kurdistan: Bergî duwem (Pêřistî gundekanî başûrî Kurdistan leser jimêrî sałî 1957da), Stockholm.</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Soranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Hewlêr-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soranê]] mtyz28unp7ikz0qkz1qnupkqwt0fngl 0 86633 2070236 2012095 2026-07-06T22:45:32Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070236 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Kamil Tolon | wêne = Kamil Özdemir Tolon early years.png | sernavê_wêne = | navê_din = Kamil Özdemir Tolonçok | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|29|02|1912}} | cihê_jidayikbûnê = [[Istanbul]] | roja_mirinê = {{Mirin|23|07|1978|29|02|1912|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Swîsre]] | netewe = [[Tirk]] | perwerde = [[Ankara Faculty of Law]] | pîşe = {{Hlist|Karsaz|pîşesazker}} | salên_çalak = | hevjîn = Müeyyet Bulut, Muzaffer Biliktü | zarok = 4 | malper = {{URL|kamiltolon.com}} }} [[Wêne:Tolon Washing Machine, 1950s.jpg|thumb|Tolon makîneya kin şûştinê]] '''Kamil Tolon''' (jdb. [[29ê sibatê|29ê sibata]] [[1912]]an li [[Stembol]]ê, [[Împeratoriya Osmanî]] - m. [[7ê tîrmehê|7ê tîrmeha]] [[1978]]an li [[Swîsre]]yê) karsaz û pîşesazkerekî [[tirk]] bû.<ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |paşnav1=Arşiv |pêşnav1=Sabah |sernav=Greek Soldiers use our mom's machine |url=http://arsiv.sabah.com.tr/2004/02/25/eko103.html |malper=Sabah Journal |weşanger=Sabah |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=4 sibat 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090204123305/http://arsiv.sabah.com.tr/2004/02/25/eko103.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |paşnav1=Omur |pêşnav1=Mete Tamer |sernav=Crazy Tolon's |url=https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/mete-tamer-omur/cilgin-tolon-lar-27544927 |malper=Hürriyet Gazetesi |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=29 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170329214649/https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/mete-tamer-omur/cilgin-tolon-lar-27544927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{En}}, {{Tr}} {{Jêder-malper |paşnav1=Kuter |pêşnav1=Dr. Murat |sernav=Kamil Tolon's Life Story |url=https://www.youtube.com/watch?v=AZPpNjWAcz0 |malper=YouTube Video |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 }}</ref> == Pêşveçûnî == Dema ku wî sala 1935an ji zanîngehê xelas kir, ew wek çavdêr PTT hate wezîfedarkirin. Paş vê, bi Fahri Batıca, wan dikanek vekiribû. Li vê dikanê wan yekem makîneya şûştinê ya Tirkiyê hilberandin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Özdemir |pêşnav1=Nezaket |sernav=Cumhuriyet çocuklarının diliyle Bursa'nın anısal tarihi |weşanger=Sentez |isbn=9786055790035 |url=https://books.google.com.tr/books?id=oV1PAQAAIAAJ&redir_esc=y |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Sabah |pêşnav1=Arşiv |sernav=Tolon produced first washing machine |url=http://arsiv.sabah.com.tr/2004/02/25/eko104.html |malper=Sabah |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=13 sibat 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090213050859/http://arsiv.sabah.com.tr/2004/02/25/eko104.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav1=T24 |pêşnav1=T24 |sernav=Tolon Factory |url=https://t24.com.tr/haber/turkiyenin-ilk-camasir-ve-bulasik-makinasi-fabrikasi-yikiliyor,381127 |malper=T24 |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170105184200/https://t24.com.tr/haber/turkiyenin-ilk-camasir-ve-bulasik-makinasi-fabrikasi-yikiliyor,381127 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Gazetesi |pêşnav1=EKOHABER |sernav=Tolon in Bursa |url=http://www.ekohaber.com.tr/bursa-dan-bir-tolon-gecti-haber_id-27183.html |malper=EKOHABER |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200129104042/http://www.ekohaber.com.tr/bursa-dan-bir-tolon-gecti-haber_id-27183.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî vê yekê, polayê wî [[Adnan Menderes]] ji Kamil Tolon re pêşniyaz kir ku motora elektrîkê hilberîne. Piştra, wî yekem motora elektrîkê ya Tirkiyê çêkiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kuter |pêşnav1=Dr. Murat |sernav=An Inventor In Bursa Kamil Tolon's Life Story |weşanger=BTSO |isbn=978-605-89779-8-3 |rr=21 |url=http://www.kuterpr.com/e-kitaplar/bursada-bir-mucit/index.html#8/z |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044113/http://www.kuterpr.com/e-kitaplar/bursada-bir-mucit/index.html#8/z |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Özdemir |pêşnav1=Nezaket |sernav=Cumhuriyet çocuklarının diliyle Bursa'nın anısal tarihi |weşanger=Sentez |isbn=9786055790035 |rr=60 |url=https://books.google.com.tr/books?id=oV1PAQAAIAAJ&redir_esc=y |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2020 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1912]] [[Kategorî:Mirin 1978]] mw91tldk26p8zyvoefbp8vm8j4bghxa 0 89677 2070253 1714385 2026-07-07T00:16:50Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070253 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} ''' Sazvan ''' navekî kurdiyî ye, herwesa nevekî dû çiqe ankû ji bo kich û ji bo kura ji dibit. = Çavkanî = https://rojname.com/?kar=navenkurdi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812150237/https://rojname.com/?kar=navenkurdi |date=2020-08-12 }} {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} py2psq7yzydgqf33p53wj0pdak7kj46 0 90030 2070240 1773746 2026-07-06T23:18:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070240 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | perwerde = Zanîngeha Portlandê Dibistana Bilind a Buenayê }} '''Luis Robles''' ( jdb. 11ê gulana 1984an li Fort Huachuca, Arîzona) golkerê futbolê yê berê yê amerîkî ye ku bi eslê xwe portorîkoyî ye. == Girêdanên malperê == * Luis Robles * Luis Robles * Luis Robles * Luis Robles * [http://www.der-betze-brennt.de/spieler/luis-robles.php Luis Robles] li ''der-betze-brennt.de'' * [http://www.portlandpilots.com/roster.aspx?rp_id=633&path=msoc Luis Robles] li ''portlandpilots.com'' * [http://tucsonsocceracademy.com/alumni/index_E.html Luis Robles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918155828/http://www.tucsonsocceracademy.com/alumni/index_E.html |date=2017-09-18 }} li ''tucsonsocceracademy.com'' {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Golker]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 01q0nj1gats28p2pw6z4i1qj0t3l89j 0 90042 2070241 1775285 2026-07-06T23:20:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070241 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Marcos Pinheiro Pizzelli''' ji deyik bûyê( jdb. [[3ê çiriya pêşîn]] [[1984]] li Piracicaba, [[Brezîl]] ) lîstikvanekê berê yê [[Ermenistan|Ermenî]] ye. === Tîma neteweyî === Di gulana sala 2008an de. Marcos Pizzelli [[Welatînî|hemwelatî]] bûne welatê [[Ermenî|Ermeniyan]] wergirt . 28ê. gulana 2008 ew ji bo cara yekem di tîmê neteweyî ya Ermenistanê de yariya xwe kir. Di sala 2019an de wî bi giştî 67 lîstik lîstibûn û yanzdeh gol jî kirbûn. == Serkeftin == * Championampiyona Ermenî: 2009, 2010 * Serketiya Kûpaya Ermenistanê: 2008, 2009, 2010 {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ermenî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] tewdnr8wa9tdfph0v8baneh9rx7crem 0 90066 2070250 2028526 2026-07-06T23:51:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070250 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Paweł Kieszek''' (jdb. {{Jidayikbûn|16|4|1984}} li [[Warşova]]) li welatê [[Polonya]]yç hatiye dînê. Û girêbesta wî digel tîme (Rio Ave FC) bû di sala 2019an de. Ev futbolvane di taktîka pozîsyona futbolê de golparêze. == Serketin == * Championampiyona Portekîz : 2010/11 * Serketina Kûpaya Portekîz : 2010/11 * [[UEFA Europa League|UEFA Europa League Winner]] : 2010/11 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên xerîb ên mêr li Spanyayê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Polonyayî]] rsrgdwtsbqumlfdwzdgts2k3ippnkdm 0 90076 2070242 2027947 2026-07-06T23:21:47Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070242 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Îtalî}} }} '''Maxi López''' (jdb. {{Jidayikbûn|3|nîsan|1984}} li [[Buenos Aires]]), navê rast '''Maximiliano Gaston López,''' [[futbol]]vanekî [[Arjentîn|Arjantîn.Û]] girêbesta wî digel tîme ( [[CR Vasco da Gama|CR Vasco]]) di sala (2018ê) de bû. Ev Futbolvan e, di taktîka pozîsyona futbolê de [[Êrîşber (futbol)]]ê ye. == Sernav û destkeftiyan == * Şampiyoniya Arjantînê : 2002, 2003, 2004 * Şampiyoniya Spanî : 2005, 2006 * Superkupaya Spanî : 2005 * Superkupaya Carranza : 2005 * [[UEFA Champions League|UEFA League League]] : 2005/06 * Serkêşvanê herî baş ê Coppa iatalya : 2017/18 * Taça Guanabara : 2019 <small>bi Vasco da Gama re</small> {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên arjentînî]] [[Kategorî:Futbolvanên xerîb ên mêr li Spanyayê]] [[Kategorî:Îtalî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Lîstikvanên La Ligayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] qvp21nl5s6d5o97zpv3mch7oi9yzksl 0 90087 2070196 1814841 2026-07-06T21:13:51Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, --{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070196 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | navê rastî = | wêne = AUT vs. WAL 2016-10-06 (128).jpg | roja bûyînê = {{roja bûyînê û temen|1984|8|23}} | cîhê bûyînê = [[Tamworth]], [[Staffordshire]], [[Brîtanya]] | bejn = {{bejn|m=}} | hêl = | yaneyê peyandin = | hejmara wî = | sala binsaziyê1 = | klûba binsaziyê1 = | sala binsaziyê2 = | yaneyê binsaziyê2 = | yanesal1 = | yane1 = | maç1 = | gol1 = | yanesal2 = | yane2 = | maç2 = | gol2 = | yanesal3 = | yane3 = | maç3 = | gol3 = | yekûnmaç = | yekûngol = | netewesal1 = | netewedeste1 = | netewemaç1 = | netewegol1 = | netewesal2 = | netewedeste2 = | netewemaç2 = | netewegol2 = | netewesal3 = | netewedeste3 = | netewemaç3 = | netewegol3 = | netewesal4 = | netewedeste4 = | netewemaç4 = | netewegol4 = | netewesal5 = | netewedeste5 = | netewemaç5 = | netewegol5 = | netewesal6 = | netewedeste6 = | netewemaç6 = | netewegol6 = | netewesal7 = | netewedeste7 = | netewemaç7 = | netewegol7 = | netewesal8 = | netewedeste8 = | netewemaç8 = | netewegol8 = | rojdanekirin = | madalya = {{Medala Pêşbazî|}} {{Medala Welat | }} {{Medala Bronz|}} }} '''Ashley Errol Williams''' ([[z]]. [[23ê tebaxê|23 tebax]] [[1984]] li [[Tamworth]], [[Înglistan]]), [[yarîker]]ekî [[goga pêyî]] yê [[wales]]î ye. [[Girêbest]]a wî ya 2019 di gel tîma [[Bristol City]] bû. == Serkeftin == * Pêşkeftina Premier League 2010/11 bi Swansea City re * Kûpaya Lîga inglîzî 2012/13 bi swansea City * Qralî bûn ji bo finala kampiyoniya Ewropî ya 2016an bi Wales re == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{futbol-şitil}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Futbolvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Spor]] de0tfkqlgcas4eiolt2fpc87rof2jul 0 95811 2070247 2016331 2026-07-06T23:37:00Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070247 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | wêne = 2013 Imagen Foundation Awards, Natalie Martinez.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Natalie Martinez (2013) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|7|1984|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Miami]], [[Florîda]], DYA | netewe = [[Amerîkî]] | pîşe = [[Lîstikvan]], [[model]] | salên_çalak = [[2006]]–niha }} '''Natalie Martinez''' ({{Jidayikbûn|12|7|1984|j=1}}) lîstikvan û modeleke [[amerîkî]] ye. Bi rola xwe di fîlma sala 2008an [[Death Race]] û di navbera [[2003]]an û [[2011]]an de bi derketina di çend vîdyoyên muzîkê û du kurtefîlmên di salên 2006 û 2007an hate naskirin. Martinez di sezona yekem ya fîlma drama a sûcê [[Detroit -1]] de lîst. Di beşên fîlmê 8-7, ji bo demsalek CSI: NY de rola wê dubare bû. Di demsalek rêzefîlma drama Kingdom de lîst û di sala 2019an de di minîsera xeyalî ya zanistî a I-Land rol wergirt. Martînez li bajarê [[Miami]] ya [[Florida|Florîdayê]] ji dayik bûye. Bavê wê bi eslê xwe [[Kûbayî]] yê hemwelatiyê Amerîkayê ye. Martînez di sala 2002an de Dibistana Bilind a [[St. Brendan]] qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.miami.com/miami-news/actress-natalie-martinez-started-out-in-miami-12375/ |sernav=Actress Natalie Martinez started out in Miami {{!}} Miami.com |tarîx=2017-02-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 |tarîxa-arşîvê=2017-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170215202321/http://www.miami.com/miami-news/actress-natalie-martinez-started-out-in-miami-12375/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2008 |''[[Death Race (film)|Death Race]]'' | Case | |- | 2011 | ''[[Magic City Memoirs]]'' | Mari | |- | 2012 | ''[[The Baytown Outlaws]]'' | Ariana | |- | 2012 | ''[[End of Watch]]'' | Gabby Zavala | |- | 2013 | ''[[Broken City (film)|Broken City]]'' | Natalie Barrow | |- | 2015 | ''[[Self/less]]'' | Madeline Bitwell | |- | 2016 | ''[[The Land (2016 film)|The Land]]'' | Evelyn | |- | 2016 | ''[[Message from the King (film)|Message from the King]]'' | Trish | |- | 2017 | ''[[Keep Watching]]'' | Olivia | |- | 2019 | ''[[UglyDolls]]'' | Meghan (Voice) | |- |2019 | ''[[El Dorado (2019 film)|El Dorado]]'' | Maria | |- |- | 2019 | ''[[Battle at Big Rock]]'' | Mariana | Kurtefîlm |- | 2021 | ''[[Reminiscence (2021 film)|Reminiscence]]'' | | Post-hilberîn |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Rêzefîlmên televîzyonê |- align="center" bgcolor="#cccccc" !Sal !Nav !Rol !Nîşe |- |2006 |''Mala Modayê'' |Michelle Miller |Rola sereke (55 beş) |- |2007 |''Pîroze & Gunehkar'' |Pilar Martin |Rola sereke (62 beş) |- |2010 |''Kurên Tucson'' |Maggie Morales |2 beş |- |2010 |''El Dorado'' |Maria Martinez |Miniseries; 2 beş |- |2010–2011 |''Detroit 1-8-7'' |Det. Ariana Sanchez |Rola sereke (18 beş) |- |2012 |''Jinebiyê Detective'' |Maya Davis |Palehiyê CBS pîlot |- |2012–2013 |''CSI: NY'' |Det. Jamie Lovato |12 beş |- |2013–2014 |''Di bin Qubeyê de'' |Wekîl Linda Esquivel |Rola sereke (14 beş) |- |2014 |''Matador'' |Salma |Beşê: "Têkevin Kurm" |- |2015 |''Raz û Derewan'' |Jessica "Jess" Murphy |Rola sereke (10 beş) |- |2015–2017 |''Qiralî'' |Alicia Mendez |Rola sereke (16 beş) |- |2016 |''Ji usemiyê heya Berbangê: Rêzefîlm'' |Amaru |2 beş |- |2017 |''APB'' |Theresa Murphy |Rola sereke (12 beş) |- |2018 |''Xaçkirin'' |Reece |Rola sereke (11 beş) |- |2019 |''Di nav Tarî de'' |Jennifer Robbins |Episode: "Jêr" |- |2019 |''I-Land'' |Neçirîn |Rola sereke (7 beş); jî hilberîner |- |2020 |''Fîrarê'' |Allison |Rola sereke |- |2020 |''Stand'' |TBA |Rola sereke |- |2020 |''Devera Twilight'' |TBA |Beşê: "Bajarekî Biçûk" |- |2021 |''Joe-yê adetî'' |Amy |Rola sereke (Pîlot) |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên amerîkî yên jin]] fqa1fy31r0fokincnj1a1lefubjfdd1 0 96289 2070266 2058759 2026-07-07T01:09:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Zawe Ashton 2013.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Zawedde Ashton | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|21|6|1984|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hackney]], [[London]], [[Brîtanya]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = lîstikvan, şanoger, derhêner | salên_çalak = 1995–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Zawedde "Zawe" Ashton''', yan jî bi navê ku pê tê zanîn '''Zawe Ashton''' ({{Jidayikbûn|21|6|1984|j=1}}; [[Hackney]], [[London]], [[Brîtanya]]) lîstikvan, şanoger, derhêner û vebêjerê brîtaniye. Ashton bi rolên xwe yên di drama-komediyên kanala Channel 4 ya Brîtanî, komediyên bi navê Not Safe For Work û Fresh Meat ve tê naskirin. == Jînenîgarî == Ashton di 25ê Tîrmeha 1984 an de li bajarê [[Hackney]] ê [[London]]ê ji dayik bû. Ashton ji sê zarokên ji dayikek ûgandayî, Victoria, û bavê îngilîz Paul Ashton e, her du dêûbavê wê mamoste ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/culture/2013/nov/04/zawe-ashton-fresh-meat |sernav=Fresh Meat's Zawe Ashton, AKA Vod, is the coolest thing on TV right now |tarîx=2013-11-04 |malper=the Guardian |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 }}</ref> Bavê wê paşê di [[BBC]] û di Channel 4ê de wek Edîtorê Komîsyonê xebitî. Bapîrê wê yê dayikiyê [[Paûlo Mûwanga]] Serokkomar û Serokwezîrê Ûgandayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/culture/2016/jan/16/zawe-ashton-always-play-extreme-characters-fresh-meat |sernav=‘I always play extreme characters’: Zawe Ashton on life after Fresh Meat |tarîx=2016-01-16 |malper=the Guardian |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 }}</ref> Ashton beşdarî Dibistana Şanoyê ya Anna Scher bû û endamê Şanoya Ciwanan a Neteweyî bû. Ashton hem çû dibistana Elizabeth Garrett Anderson û hem jî di Dibistana Hill a Parlamentê xwend. Piştî xwendina Zanîngeha City and Islingtonê, piştre li Dibistana Manchester a Şanoyê xwend iye û li wir di lîstikvaniyê de pileya xwe bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.afridiziak.com/theatrenews/interviews/interview-with-zawe-ashton.html |sernav=Zawe Ashton, The Frontline |paşnav=Afridiziak.com |malper=Afridiziak Theatre News |ziman=Englsih |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2009 | ''[[St. Trinian's II: The Legend of Fritton's Gold]]'' | Bianca | |- | rowspan=3|2011 | ''[[Blitz (film)|Blitz]]'' | WPC Elizabeth Falls | |- | ''[[Weekender (film)|Weekender]]'' | Sarah | |- | ''[[Dreams of a Life]]'' | Joyce Vincent | |- | 2016 | ''[[Nocturnal Animals]]'' | Alex | |- | 2018 | ''[[Greta (2018 film)|Greta]]'' | Alexa Hammond | |- | 2019 | ''[[Velvet Buzzsaw]]'' |Josephina | |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên televizyonê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 1995 | ''[[Game On (UK TV series)|Game On]]'' | Little Girl<br/> | 1 beş |- | 2003 | ''[[Holby City]]'' | Abigail Meredith | 1 beş |- | 2007 | ''[[Mobile (TV series)|Mobile]]'' | Eyewitness | 1 beş |- | 2008 | ''[[The Bill]]'' | Becka Adams | 1 beş |- | 2009 | ''[[Casualty (TV series)|Casualty]]'' | Gina | 1 beş |- | 2010 | ''[[Sherlock (rêzefîlm)|Sherlock]]'' | Sally Donovan | 1 beş (pîlotê nerastkirî) |- | 2010 | ''[[Misfits (TV series)|Misfits]]'' | Jessica | 1 beê |- | 2011–2013 | ''[[Case Histories (TV series)|Case Histories]]'' | Deborah Arnold | 8 beş |- | 2011–2016 | ''[[Fresh Meat (TV series)|Fresh Meat]]'' | Violet "Vod" Nordstrom | Rola kasat<br/>30 beş |- | 2011 | ''[[Being Eileen|Lapland]]'' | Jingle Jill | 1 beş |- | 2014 |''[[Doctor Who (TV series)|Doctor Who]]'' | Journey Blue | 1 beş (Rêzeya 8 Beşa 2: "Di Dalek de") |- | 2015 |''[[Not Safe for Work (TV series)|Not Safe For Work]]'' | Katherine | |- | 2015 | ''The Devil You Know'' | Shony Tales | 1 pîlot, beşa ([[HBO]]) |- | 2017 | ''[[Guerrilla (miniseries)|Guerrilla]]'' | Omega | |- | 2017 | ''[[Sarah & Duck]]'' | Hairdresser | 1 beş (Rêzefîlm 3, beş 21: "Pora kurt") |- | 2018 | ''[[Wanderlust (UK TV series)|Wanderlust]]'' | Claire Pascal | Rêza televîzyonê |- | 2021 | ''[[The Handmaid's Tale (TV series)|The Handmaid's Tale]]'' | TBA, although described as an aid worker based in Toronto and Moira's girlfriend | Rêza televîzyonê |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên brîtanî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Londonê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] tw7oskmtwk7d5yy7u0oyux6a6uf56ds 0 96383 2070238 2063800 2026-07-06T23:02:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070238 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Konrad Alexander Friedrich Duden''' (jdb. [[3ê kanûna paşîn]] [[1829]] li [[Lackhausen]], navçeyek niha ya [[Wesel]]; m. [[1ê tebaxê|1ê tebaxa]] [[1911]] li [[Sonnenberg]]) [[mamoste]]yê dibistana amadeyî ya Prûsî-Alman bû û wekî fîlolog û ferhengnas derket. Konrad Duden ferhenga rastnivîsê ya almanî ku navê wî, Duden e, çêkir û bi vî rengî di dawiya sedsala 19an de li herêma almanîaxêv pêşkeftina rastnivîsîna yekreng bandor kir. == Jiyana wî == Konrad Duden kurê duyemîn ê xwediyê axê (Gut Bossigt), dirûnkerê rahîb û karmendê rêhesinê Johann Konrad Duden (1802–1885) û jina wî Juliane Charlotte bi navê keçiktiyê Monjé (1810–1883) çêbû. Duden di 21ê Çile 1829 de li Mathenakirche ya Protestan a li Wesel hat [[noqkirin]] û salên ewil ên jiyana xwe li Lackhausen, cihê jidayikbûna xwe, derbas kir. Di 1833 de malbata wî digel wî koçî bajarê kevnar Wesel kirin. Konrad Duden piştî xilaskirina Dibistana Hemwelatiyên Bilind a Dibistanan û Dibistana Zanyaran a li Wesel di 1846 de, li Zanîngeha Rheinische Friedrich-Wilhelms Bonn çar nîvsalên dîrokê, fîlolojiya Alman û klasîk xwend. Li wir beşdarî yekîtiya xwendekaran Bonner Wingolf bû. == Berhemên wî == * ''Die deutsche Rechtschreibung. Abhandlung, Regeln und Wörterverzeichniß mit etymologischen Angaben. Für die oberen Klassen höherer Lehranstalten und zur Selbstbelehrung für Gebildete''. Verlag B. G. Teubner, Leipzig 1872 (sog. Schleizer Duden). * ''Anleitung zur Rechtschreibung''. 2. Auflage 1878. * ''Vollständiges Orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache, nach den neuen preußischen und bayerischen Regeln''. Verlag des Bibliographischen Instituts, Leipzig 1880. Faksimile: Bibliographisches Institut, Mannheim 1980. * ''Orthographischer Wegweiser für das praktische Leben. Verzeichnis sämtlicher deutschen und der meisten Fremdwörter, zahlreicher Eigennamen aus der Geographie und Geschichte, sowie vieler Personennamen der Gegenwart, in einheitlicher Schreibung.'' Verlag des Bibliographischen Instituts, Leipzig 1881. * ''Vollständiges Orthographisches Wörterbuch für die Schule. Nach den amtlichen Regeln der neuen Orthographie.'' Verlag des Bibliographischen Instituts, Leipzig 1882. * ''Etymologie der neuhochdeutschen Sprache''. 1893. * ''Orthographisches Wörterverzeichnis.'' Reihe Meyers Volksbücher. Bibliographisches Institut, Leipzig und Wien o. J. [1902]. * ''Rechtschreibung der Buchdruckereien deutscher Sprache''. Leipzig / Wien 1903 (auch bekannt als „Buchdruckerduden“). == Wêje == * Wilhelm Kroh: ''Konrad Duden (1829–1911) / Gymnasialdirektor''. In: Ingeborg Schnack (Hrsg.): ''Lebensbilder aus Kurhessen und Waldeck 1830–1930.'' Vierter Band. Marburg a. L. 1950, S. 52–59. * ''DUDEN''. Gedenkschrift zu seinem 150. Geburtstag am 3. Januar 1979. Herausgegeben von der Stadt Bad Hersfeld. Bad Hersfeld 1979. * Wolfgang Ullrich Wurzel: ''Konrad Duden.'' 2., durchgesehene Auflage. Leipzig 1985. * Pierre Even: ''Konrad Duden in Sonnenberg und Wiesbaden''. In: ''Nassauische Annalen'', Band 105. Wiesbaden 1994, S. 223–233. * Wolfgang Ullrich Wurzel: ''Konrad Duden. Leben und Werk.'' Mannheim und anderswo 1998, <nowiki>ISBN 3-411-70701-1</nowiki>. * Anke Goldberg: ''Konrad Duden. Schreibe, wie Du sprichst.'' Sutton Verlag, Erfurt 2007, <nowiki>ISBN 978-3-86680-093-9</nowiki>. * Otto Basler: ''Duden, Konrad Alexander.'' In: ''Neue Deutsche Biographie'' (NDB). Band 4, Duncker & Humblot, Berlin 1959, <nowiki>ISBN 3-428-00185-0</nowiki>, S. 153 f. (Digitalisat). * Hans Günther Bickert: ''Dudens Promotion – Eine Episode aus dem Leben eines preußischen Karrierebeamten''. In: ''Zeitschrift des Vereins für hessische Geschichte'' (ZHG), 115, 2010, S. 203–218. * Anke Goldberg: ''Das Leben und Wirken Konrad Dudens.'' In: ''Der Sprachdienst'', Jahrgang 55, Nr. 6, 2011, S. 171–177. (Dieses Heft der Zeitschrift ''Der Sprachdienst'' ist mit 4 Beiträgen zum 100. Todestag von Konrad Duden erschienen.) * Christian Stang: ''Konrad Duden und sein Wörterbuch – Wegbereiter der Einheitsschreibung'', Institut für sprachliche Bildung (ISB), Oldenburg 2011, <nowiki>ISBN 978-3-942122-06-1</nowiki>. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * * * [http://www.wesel.de/C12574D40039C745/html/C07345CFFB1396A5C12574D6004DBBFA?openDocument Biografie] auf der Webseite der Stadt [[Wesel]] * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111054757/http://www.wesel.de/C12574D40039C745/html/C07345CFFB1396A5C12574D6004DBBFA?openDocument |date=2014-11-11 }} (Ulrich Goerdten) . == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1829]] [[Kategorî:Mirin 1911]] [[Kategorî:Zimannasên ji Keyaniya Prûsyayê]] g5ie9n5n1siqhj4ugey7gtd5b4ab3bc 0 96545 2070207 2015216 2026-07-06T21:40:01Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070207 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = Claire Elizabeth Foy | zimanê_navê_rastî = | wêne = Claire Foy in 2018.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|4|1984|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stockport]], [[Greater Manchester]], [[Brîtanya]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Liverpool John Moores University]] | netewe = Brîtanî | hevwelatî = [[Brîtanya]] | pîşe = Aktrîs | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2008–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = [[Stephen Campbell Moore]] (zw. 2014, cdb. 2018) | partner = | zarok = 1 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Claire Elizabeth Foy''' ({{Jidayikbûn|16|4|1984|j=1}}; [[Stockport]], [[Greater Manchester]], [[Brîtanya]]), lîstikvanek brîtanî ye. Foy, xelatên cihêreng ên ku di nav de; xelate Primetime Emmy, xelatek [[Xelata Kûreya Zêrîn]], û du [[Xelatên Guild Actors Screen]] hene standiye. == Jînenîgarî == Claire Elizabeth Foy di {{Dîrok|16|nîsan|1984}} de li [[Stockporta Mançesterê Mezin]] ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2018/09/18/claire-foy-age-husband-children-and-full-emmys-2018-acceptance-speech-for-the-crown-7955139/ |sernav=Claire Foy age, husband, children and full Emmys 2018 acceptance speech |tarîx=2018-09-18 |malper=Metro |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref> Claire anî ziman ku dayika wê Caroline ji malbateke "girseyî" ya Îrlendî tê; dapîr û bapîrên wê yên dayikî ji Dublin û Kildare yê tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pressreader.com/uk/the-herald-magazine/20150117/282020440683038 |sernav=PressReader.com - Your favorite newspapers and magazines. |malper=www.pressreader.com |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishcentral.com/roots/genealogy/crown-queen-elizabeth-claire-foy-irish-roots |sernav='The Crown’s' Claire Foy has humble Irish roots |tarîx=2017-12-25 |malper=IrishCentral.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heraldscotland.com/arts_ents/13197455.claire-foy-on-playing-anne-boleyn-and-getting-her-head-chopped-off/ |sernav=Claire Foy on playing Anne Boleyn and getting her head chopped off |malper=HeraldScotland |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref> Ew li [[Manchester]] û [[Leeds]]ê mezin bûye û ji sê zarokên malbatê ya herî biçûk e. Malbata wê piştre ji bo karê bavê xwe yê firotanê Rank Xerox, koçî Longwick, Buckinghamshireyê bû. Dê û bavê wê dema heşt sal bûn ji hev qetiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/class-act-claire-foy-criticism-tumours-and-embarrassing-sex-scenes-6940774.html |sernav=A class act: Claire Foy on criticism, tumours and embarrassing sex |tarîx=2012-02-17 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref> Bi zewaca duyem a bavê xwe re nîvxwişkeke wê ya biçûktir heye. Foy ji 12 saliya xwe ve li Lîseya Aylesbury perwerde dît û piştre li Zanîngeha Liverpoolê John Moores xwend û xebatên drama û ekranê xwend. Di heman demê de li Dibistana Drama ya Oxfordê di perwerdeya salekê de perwerde dît.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oxforddrama.ac.uk/media/pdf/OSD_showcase_2007.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2012-08-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 |tarîxa-arşîvê=2012-08-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120803080748/http://www.oxforddrama.ac.uk/media/pdf/OSD_showcase_2007.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2007an de mezûn bû û çûye Peckhamê (London) û li wir bi pênc hevalên xwe yên ji dibistana dramayê re jiyan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thisislondon.co.uk/es-magazine-fashion/article-23591779-details/Little+Claire+Foy/article.do |sernav=Little Claire Foy{{!}} Fashion & Features {{!}} ES Magazine |tarîx=2009-06-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 |tarîxa-arşîvê=2009-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090616110055/http://www.thisislondon.co.uk/es-magazine-fashion/article-23591779-details/Little+Claire+Foy/article.do |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kariyera wê == Dema ku Foy di zanîngeha Oxford School of Drama ye de xwend di lîstikên Top Girls, Watership Down, Easy Virtue, û Touched de derket ser dikê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/claire-foy |sernav=https://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/claire-foy |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Piştî ku dest bi fîlmê televizyonê kir, wê di fîlmên wekî DNA û The Miracle de, du ji sê karên yekane yên bi derhêneriya Paul Miller li Royal National Theatre in London (ya sêyem jî Baby Girl bû) bi awayekî profesyonel rol wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2008/legit/reviews/baby-girl-dna-the-miracle-1200536141/ |sernav=Baby Girl/DNA/The Miracle |paşnav=Benedict |pêşnav=David |paşnav2=Benedict |pêşnav2=David |tarîx=2008-03-03 |malper=Variety |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref> Foy di rêzefîlmê BBCyê ya bi navê Little Dorrit de bi rola protagonîst Amy Dorrit lîst û ji bo xelata RTS hate hilbijartin. Wê di fîlmên televîzyona bi navê Going Postal û the horror adventure season of the Witch de rol wergirt. Foy di heman demê de di bbc revîzyona Jorstairs Downstairs de wekî Lady Persephone lîst û di rêzefîlmê kanala 4 the Promise de rol wergirt, rêzefîlm di sibata 2011an de hate weşandin. Foy di fîlma Tv the Night Watch de ya romana, Sarah Waters, bi navê Helen roleke sereke lîst. Di sibata 2013an de bi rola Lady Macbeth, bi James McAvoy re di Macbeth û Studios Trafalgar de lîst. Foy di sala 2015an de li salona Wolf drama yê ji şeş beşan lîstika qralîçeya îngilîz Anne Boleyn lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/media/2016/mar/03/poldark-topless-scything-rts-bbc-aidan-turner-mark-rylance |sernav=Poldark's topless scything fails to cut it with Royal Television Society judges |tarîx=2016-03-03 |malper=the Guardian |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref> Performansa wê bi pesindayîneke girîng hat dîtin û bi performansa Geneviève Bujold di Anne of the Thousand Days de hate mûqeyeskirin. Foy piştre ji bo Xelata Televîzyonê ya Akademiya Brîtanyayê ya 2016an ji bo lîstikvanê herî baş hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://awards.bafta.org/award/2016/television/leading-actress |sernav=2016 Television Leading Actress {{!}} BAFTA Awards |malper=awards.bafta.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-21 }}</ref> Di 2016an de, Foy di rêzefîlma drama biyografîk a The Crown a Peter Morgan de rola keybanû [[Elizabeth II]] lîst. Bi wî rolê Foy Xelata Xelata Glover a Zêrîn a Lîstikvana Herî Baş - Rêzefîlma Drama Televizyonî, Du caran Xelata Guild Screeners Actors ji bo Performansa Bilind a Lîstikvanek Jin, û du carî Xelata Prîmîmet Emmy ji bo Lîstikvana Pêşeng a Herî Serketî wergirt. Di heman demê de ji bo Xelata BAFTA TV ya Lîstikvana Herî Baş jî hate hilbijartin. Di sala 2017an de,berî ku rol derbasî lîstikvana Olivia Colman bibe, ku dê Queen di temenê navîn de, di demsala sêyemîn de dest pê bike wê rolê xwe di dansala duyem de dubare kir. Di Di heman salê de de, Foy di Drama filmê biyografî Breathe de bi rola Diana Cavendish lîst. == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"| Fîlmên wê |- align="center" |- ! Sal ! Nav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2011 | ''[[Season of the Witch (2011 film)|Season of the Witch]]'' | Anna | |- | 2011 | ''[[Wreckers (film)|Wreckers]]'' | Dawn | |- | 2014 | ''[[Vampire Academy (film)|Vampire Academy]]'' | Sonya Karp | |- | 2014 | ''[[Rosewater (film)|Rosewater]]'' | Paola Gourley | |- | 2015 | ''[[The Lady in the Van]]'' | Lois | |- | 2017 | ''[[Breathe (2017 film)|Breathe]]'' | Diana Cavendish | |- | 2018 | ''[[Unsane (film)|Unsane]]'' | Sawyer Valentini | |- | 2018 | ''[[First Man (film)|First Man]]'' | Janet Armstrong | |- | 2018 | ''[[The Girl in the Spider's Web (film)|The Girl in the Spider's Web]]'' | [[Lisbeth Salander]] | |- | 2021 | ''[[Louis Wain (film)|Louis Wain]]'' | Emily Richardson-Wain | Post-hilberîn <!-- Per WP:NFF and WP:CRYSTAL, do not add films that are listed as "pre-production" --> |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên televizyonê |- align="center" |- ! Sal ! Nav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2008 | ''[[Being Human (UK TV series)|Being Human]]'' | [[List of Being Human (British TV series) characters|Julia Beckett]] | Beşa "[[Pilot (Being Human)|Pilot]]" |- | 2008 | ''[[Doctors (2000 TV series)|Doctors]]'' | Chloe Webster | Beşa "The Party's Over" |- | 2008 | ''[[Little Dorrit (TV series)|Little Dorrit]]'' | Amy Dorrit | 14 beş |- | 2009 | ''10 Minute Tales'' | Woman | Beşa "Through the Window" |- | 2010 | ''[[Terry Pratchett's Going Postal]]'' | Adora Belle Dearheart | 2 beş |- | 2010 | ''Pulse'' | Hannah Carter | Fîlmê televizyonê |- | 2010–2012 | ''[[Upstairs Downstairs (2010 TV series)|Upstairs Downstairs]]'' | [[List of Upstairs Downstairs (2010 TV series) characters#Lady Persephone "Persie" Towyn|Lady Persephone Towyn]] | 9 beş |- | 2011 | ''{{Sortname|The|Promise|The Promise (2011 TV serial)}}'' | Erin Matthews | 4 beş |- | 2011 | ''{{Sortname|The|Night Watch|The Night Watch (Waters novel)#TV-movie adaptation}}'' | Helen Giniver | Fîlmê televizyonê |- | 2012 | ''Hacks'' | Kate Loy | Fîlmê televizyonê |- | 2012 | ''[[White Heat (miniseries)|White Heat]]'' | Charlotte Pew | 6 beş |- | 2014 | ''[[Crossbones (TV series)|Crossbones]]'' | Kate Balfour | 9 beş |- | 2014 | ''The Great War: The People's Story'' | Helen Bentwich | 2 beş |- | 2014 | ''Frankenstein and the Vampyre: A Dark and Stormy Night'' | Vêbêj | Fîlmê televizyonê |- | 2015 | ''[[Wolf Hall (miniseries)|Wolf Hall]]'' | [[Anne Boleyn]] | 6 beş |- | 2016–2017,<br>2020 | ''{{Sortname|The|Crown|The Crown (TV series)}}'' | [[Elizabeth II|Queen Elizabeth II]] | 21 beş |- | 2018 | ''[[Saturday Night Live]]'' | Herself (host) | Beşa "Claire Foy/[[Anderson Paak]]" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên brîtanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Vebêjerên kitêbên dengî]] oxiwcjtvxrucvwr608svwslia1h8hzp 0 101116 2070251 2033173 2026-07-06T23:58:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070251 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Priyamani at Filmfare Awards South (cropped).jpg }} '''Prîya Vasudev Manî Iyer''' ({{Jidayikbûn|4|6|1984|j=1}}; [[Bangalore]], [[Karnataka]], [[Hindistan]]), bi profesyonelî wekî '''Priyamani''' tê zanîn, lîstikvanek fîlmê hindî û modela berê ye, ku bi piranî di fîlimên bi zimanê [[telugû]], [[kannadî]], [[tamîlî]] û [[malamalî]] de rol wergirtiye. Priyamani, wergirê Xelata Fîlima Neteweyî ya Lîstikvana Herî Baş û sê Xelatên Filmfare ye. == Jînenîgarî == Priyamani, li bajarê Bangalore, Karnataka ji dayik bû û bi eslê xwe tamîlî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/Directorrsquos-actor/article15398961.ece |sernav=Director’s actor |tarîx=2008-06-13 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/happy-birthday-priyamani-celebs-wish-d4-dance-judge-her-special-day-photos-634654 |sernav=Happy Birthday Priyamani: Celebs Wish 'D4 Dance' Judge on her Special Day [PHOTOS] |paşnav=James |pêşnav=Anu |tarîx=2015-06-04 |malper=www.ibtimes.co.in |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di salên xwe yên dibistanê de ji bo pargindaniyên bi navê Kancheepuram silk, Erode silk û Lakshmi silkê karê modeltiyê dikir. Derhênerê Tamîlî Bharathiraja dema ku di 12emîn Standard ê de bû wê bi pîşesaziyên fîlman re da naskirin. Bavê wê Vasudev Mani ku ji Palakkad, Kerala, ji malbateke tamîlî ye xwediyê karsaziya çandinê ye û dayika wê, lîstikvanê berê yê astê neteweyî ye û li Union Bank of India de karê rêveberê bankayê dikir. Birayê wê yê mezin Vîşax heye ku bi bavê xwe re di karê çandinê de ye. Dema ku li dibistanê bû, bi awayekî çalak tevlî çalakiyên derveyî dersan û sporê bû. Prîyamanî, neviyê dengbêjê karnatîk Kemala Kaylas e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/ms-confidence/article3308768.ece |sernav=Ms. Confidence |paşnav=Nagarajan |pêşnav=Saraswathy |tarîx=2012-04-13 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> dotmamê lîstikvana sînemayê Vidya Balan e û xwarziya stranbêja playbackê Malgudi Shubha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.behindwoods.com/features/Interviews/interview-5/actress/priyamani.html |sernav=Priya Mani - Interview - Behindwoods.com Priya mani national award winner kitty Mani Ratnam film Priya mani hot images tamil picture gallery images |malper=www.behindwoods.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Priyamani piştî ku dibistana xwe qedand, ji bo reklamên çapê karê modeltiyê kir. Priyamani bi rêya nameya di beşê psîkolojiyê de dîploma ya Bekeloriya Hunerê wergirt. Prîyamanî, di 23ê Tebaxa 2017an de bi merasîmek taybetî bi organîzatorê çalakiyê Mustafa Raj re zewicî. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/entertainment/actor-priyamani-gets-engaged/article8663059.ece |sernav=Actor Priyamani gets engaged |paşnav=Ians |tarîx=2016-05-29 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" ! Sal !! Fîlm !! Rol !! Ziman !! class="sortable" |Nîşe |- |2003 || ''[[Evare Atagaadu]]'' || Priyamani || [[Telugu language|Telugî]] || |- | rowspan="2" |2004 |''[[Kangalal Kaidhu Sei]]''|| Vidya Sadagoppan ||[[Tamil language|Tamîlî]]|| |- |''[[Sathyam (2004 film)|Satyam]]''|| Sona ||[[Malayalam]]î|| |- | rowspan=2|2005 || ''[[Adhu Oru Kana Kaalam]]'' || Thulasi ||Tamîlî || |- | ''[[Otta Nanayam]]'' || Reshma||Malayalamî|| |- | rowspan=2|2006 || ''[[Pellaina Kothalo]]'' || Lakshmi ||Telugî|| |- | ''[[Madhu (2006 film)|Madhu]]'' || Mercy ||Tamîlî|| |- | rowspan=5|2007 || ''[[Paruthiveeran]]'' || Muthazhagu |Tamîlî||Xelata Fîlman a Neteweyî ya Ji bo Lîstikvanê Herî Baş (2006) |- | ''[[Toss (2007 film)|Toss]]'' || Naina ||Telugî|| |- | ''[[Yamadonga]]'' || Maheswari |Telugî|| |- | ''[[Nava Vasantham]]'' || Anjali |Telugî|| |- | ''[[Malaikottai]]'' || Malar ||Tamîlî|| |- | rowspan=4|2008 || ''[[Thotta]]'' || Nalina |Tamîlî|| |- | ''[[Thirakkatha]]''|| Malavika ||Malayalamî|| |- | ''[[Hare Ram]]''|| Anjali ||Telugî|| |- | ''[[King (2008 film)|King]]'' || Herself |Telugî|| Di strana "Nuvvu Ready Nenu Ready" de rola taybet |- | rowspan=7| 2009 || ''[[Drona (2009 film)|Drona]]'' || Indhu |Telugî|| |- | ''[[Mitrudu]]'' || Indu |Telugî|| |- | ''[[Puthiya Mukham]]'' || Anjana ||Malayalamî|| |- | ''[[Arumugam (film)|Arumugam]]'' || Yamini ||Tamîlî|| |- | ''[[Ninaithale Inikkum (2009 film)|Ninaithale Inikkum]]'' || Meera |Tamîlî|| |- | ''[[Pravarakhyudu]]'' || Sailaja ||Telugî|| |- | ''[[Raam (2009 film)|Raam]]'' || Pooja || [[Kannada|Kannadî]] || |- | rowspan="10" |2010 || ''[[Shambo Shiva Shambo]]'' || Munimma ||Telugî|| |- | ''[[Sadhyam]]'' || Suhani |Telugî|| |- | ''[[Golimaar (film)|Golimaar]]'' || Pavithra |Telugî|| |- | ''[[Raavanan]]'' || Vennila ||Tamîlî|| |- | ''[[Raavan]]'' || Jamuni || [[Hindi language|Hindî]] || |- | ''[[Pranchiyettan and the Saint]]'' || Padmashree ||Malayalamî|| |- | ''[[Eno Onthara]]'' || Madhumathi ||Kannadî|| |- | ''[[Rakta Charitra 2|Rakta Charitra II]]'' || Bhawani ||[[Hindi]]î|| |- |''[[Rakta Charitra 2|Rakta Charitram II]]'' |Bhavani |Telugî | |- |''[[Ragada]]''|| Priya/<br>Ashtalakshmi |Telugî|| |- | rowspan="3" |2011 ||''[[Raaj (film)|Raaj]]''|| Mythili |Telugî|| |- | ''[[Kshetram (film)|Kshetram]]''|| Naga Penchalamma/<br>Sohini Aggarwal |Telugî|| |- |''[[Vishnuvardhana (film)|Vishnuvardhana]]''|| Meera ||Kannadî|| |- | rowspan="6" |2012 ||''[[Ko Ko]]''|| Cauvery |Kannadî|| |- |'' [[Ullam (2012 film)|Ullam]]'' || Kavitha || Tamîlî ||Filmê yekem; Rasterast ji televîzyonê re |- | ''[[Anna Bond]]''|| Meera|| Kannadî || |- | ''[[Grandmaster (film)|Grandmaster]]''|| Deepthi ||Malayalamî|| |- | rowspan="2" |''[[Chaarulatha]]''|| rowspan="2" | Chaaru/Latha ||Tamîlî|| |- |Kannadî|| Duzimanî |- | rowspan="3" |2013 ||''[[Lakshmi (2013 film)|Lakshmi]]''|| Priya |Kannadî|| |- | ''[[Chennai Express]]'' || Dancer||Hindî|| Di strana "1 2 3 4 Li Qada Dansê Biserkeve" de pêşandana taybet |- | ''[[Chandee]]'' || Ganga/Chandee ||Telugî|| |- | rowspan=3|2014 || ''[[Alice: A True Story]]'' || Alice/Uma ||Malayalamî|| |- | ''[[Njangalude Veettile Athidhikal]]'' || Bhavana |Malayalamî|| |- | ''[[Ambareesha]]'' || Smitha ||Kannadî|| |- | 2015 || ''[[Ranna (film)|Ranna]]'' ||Herself |Kannadî|| Di strana "Çi bê kirin" de Xusûsa Taybet |- | rowspan=5 |2016 || ''[[Kathe Chitrakathe Nirdeshana Puttanna]]'' || Geethanjali |Kannadî|| |- | ''[[Kalpana 2]]'' || Kalpana |Kannadî|| |- | ''[[Dana Kayonu]]'' || Jhummi |Kannadî|| |- | ''[[Idolle Ramayana]]'' || rowspan="2" | Susheela |Kannadî|| |- | ''[[Idolle Ramayana|Mana Oori Ramayanam]]'' ||Telugî|| |- | 2017 || ''[[Chowka]]'' || Mariea D Souza ||Kannadî|| |- | rowspan="2" |2018 || ''[[Dhwaja (film)|Dhwaja]]'' || Ramya |Kannadî|| |- | ''Ashiq Vanna Divasam'' || Shyni ||Malayalamî|| |- | rowspan="2" |2019 |''[[Pathinettam Padi]]'' |Gowri Vasudev |Malayalamî | Komeo |- |''[[Nanna Prakara]]'' |Dr. Amrutha ||Kannadî | |- |2020 | ''Ateet'' | Janvi | Hindî | Zee5 Orjînal Fîlm |- | rowspan="9" |2021 | style="background:#FFFFCC;" |''[[Virata Parvam]]'' |Comrade Bharatakka |Telugî |Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#FFFFCC;" |''[[Naarappa]]'' |Sundaramma |Telugî |Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#FFFFCC;" |''Sirivenella'' |TBA |Telugî |Post-hilberîn |- | style="background:#FFFFCC;" |''[[Maidaan]]'' |TBA |Hindî |Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#FFFFCC;" |''Cyanide'' |TBA |Telugî |Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#FFFFCC;" |''Cyanide'' |TBA |Kannadî |Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#FFFFCC;" |''Dr.56'' |TBA |Kannadî |Post-hilberîn |- | style="background:#FFFFCC;" |''Quotation Gang'' |TBA |Tamîlî |Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#FFFFCC;" |''Khaimara'' |TBA |Kannadî |Di asta kişandinê de ye |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên sînemaya hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] e2g2xj222xvab6plqvvsr3smy6r0fc8 0 101319 2070248 2028268 2026-07-06T23:37:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070248 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Nayanthara | navê_rastî = Diana Mariam Kurian | zimanê_navê_rastî = | wêne = Nayanthara at Filmfare Awards.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = Diana Mariam Kurian | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|11|1984|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bangalore]], [[Karnataka]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs, hilberînera fîlmê, model | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2003–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = Nayantara-transperent-signature.png | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Nayanthara''', navê jidayikbûnê '''Diana Mariam Kurian''' ({{Jidayikbûn|18|11|1984|j=1}} li [[Bangalore]], [[Karnataka]], [[Hindistan]]), lîstikvaneke hindî ye ku bi piranî di sînemaya tamîlî, telugû û malayalamî de lîstiye. Yekemcar lîstikvana jin a Başûrê Hindistanê ye ku di sala 2018an de di lîsteya [[Forbes India Celebrity 100]] de cih girtiye. Nayanthara, gelek caran wekî superstara xanima sînemaya Hindistana Başûr tê binavkirin. Zêdetirî 75 fîlman de rol wergirtiye. == Jînenîgarî == Nayanthara bi navê Diana Mariam Kurian li Bangalore, Karnataka, Hindistanê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://malayalam.filmibeat.com/features/birth-day-special-unknown-facts-about-nayanthara-025918.html |sernav=ബേര്‍ത്ത് ഡേ സ്‌പെഷ്യല്‍: നയന്‍താരയെ കുറിച്ച് നിങ്ങള്‍ക്കറിയാത്ത 11 കാര്യങ്ങള്‍ |paşnav=Aswini |tarîx=2015-11-18 |malper=https://malayalam.filmibeat.com |ziman=ml |tarîxa-gihiştinê=2021-05-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm1521381/bio |sernav=Nayanthara |malper=IMDb |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-05-03 }}</ref> Dê û bavên wê Kuryan Kodiyattu û Omana Kurian ji malbata Kodiyattu ya arîstokratên Thiruvalla, Kerala ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiaglitz.com/tamil |sernav=Tamil Cinema News {{!}} Tamil Movie Reviews {{!}} Tamil Movie Trailers - IndiaGlitz Tamil |malper=IndiaGlitz.com |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2014-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813033148/http://www.indiaglitz.com/tamil |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nayanthara piştî ku li Vallavanê bi hev re xebitîn bi Silambarasan re di nava têkiliyê de bû. Lê belê têkiliya wan piştî çend salan qediya. Dema li Vîllû, Nayanthara û Prabhu Deva dixebitî û aşiqê hev bûn. Çend salan di nava têkiliyê de bûn û biryara zewacê dan. Lê belê hevjîna Prabhu Deva Latha di sala 2010an de li dadgeha malbatê daxwaznameyek pêşkêş kir û li dijî Deva xwest ku têkiliya xwe bi Nayanthara re bidawî bike û bi wê re ji nû ve bibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-07/news-interviews/28249293_1_nayanthara-prabhu-deva-latha |sernav=Prabhu's wife files for second petition - Times Of India |tarîx=2012-11-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2012-11-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121104013850/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-07/news-interviews/28249293_1_nayanthara-prabhu-deva-latha |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wekî din, dema ku Prabhu Deva bi Nayanthara re zewicî, wê gef li wê xwar ku ew ê dest bi [[greva birçîbûnê]] bike. Di heman demê de jibo ku Nayanthara rêzikên çanda Tamîlê binpê kiriye, gelek rêxistinên jinan li dijî Nayanthara xwepêşandan li dar xistin. Di sala 2012an de Nayanthara teqez kir ku wê têkiliya xwe bi Deva re bi dawî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source |sernav=Nayanthara, Prabhu Deva call it quits - Times Of India |tarîx=2012-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2012-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights |sernav=Prabhu Deva enters into divorce deal with wife - Times Of India |tarîx=2012-06-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2012-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120606143713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html |sernav=Prabhu Deva to be granted divorce on July 7 |tarîx=2011-07-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2011-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110705120914/http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Nav !Rol !Ziman !Nîşe |- |2003 !''Manassinakkare'' |Guri |Malayalamî |Fîlimê Debut |- |2004 !''Vismayathumbathu'' |Reetha Mathews |Malayalamî | |- |2004 !''Natturajavu'' |Katrina |Malayalamî | |- |2005 !''Ayya'' |Selvi |Tamîlî | |- |2005 !''Chandramukhi'' |Durga |Tamîlî | |- |2005 !''Thaskara Veeran'' |Thankamani |Malayalamî | |- |2005 !''Rappakal'' |Guri |Malayalamî | |- |2005 !''Ghajini'' |Chitra |Tamîlî | |- |2005 !''Sivakasi'' |Xwe |Tamîlî |Di strana "Kodambakkam Area" de rola taybet |- |2006 !''Kalvanin Kadhali'' |Haritha |Tamîlî | |- |2006 !''Lakshmi'' |Nandhinee |Teluguyî | |- |2006 !''Şef'' |Anuradha |Teluguyî | |- |2006 !''E'' |Jyothi |Tamîlî | |- |2006 !''Thalaimagan'' |Mekala |Tamîlî | |- |2006 !''Vallavan'' |Swapna |Tamîlî | |- |2007 !''Yogi'' |Nandini |Teluguyî | |- |2007 !''Dubai Seenu'' |Madhumathi |Teluguyî | |- |2007 !''Sivaji: Serokê'' |Xwe |Tamîlî |Di strana "Balleilakka" de rola taybet |- |2007 !''Tulasi'' |Vasundhara Ram |Teluguyî | |- |2007 !''Billa'' |Sasha |Tamîlî | |- |2008 !''Yaaradi Nee Mohini'' |Keerthi (Komalavalli) |Tamîlî | |- |2008 !''Kuselan'' |Xwe |Tamîlî |Rola mêvan |- |2008 !''Kathanayakudu'' |Xwe |Teluguyî |Rola mêvan |- |2008 !''Satyam'' |Deivanayaki (Deiva) |Tamîlî | |- |2008 !''Silav'' |Divya |Teluguyî | |- |2008 !''Aegan'' |Mallika |Tamîlî | |- |2008 !''Bîst: 20'' |Xwe |Malayalamî |Taybetmendiya strana "Hey Dil Deewana" |- |2009 !''Villu'' |Janvi |Tamîlî | |- |2009 !''Anjaneyulu'' |Anjali |Teluguyî | |- |2009 !''Aadhavan'' |Thara |Tamîlî | |- |2010 !''Adhurs'' |Chandrakala |Teluguyî | |- |2010 !''Bedenparêz'' |Ammu |Malayalamî | |- |2010 !''Goa'' |Xwe |Tamîlî |Dîmena kameo |- |2010 !''Simha'' |Gayatri |Teluguyî | |- |2010 !''Boss Engira Bhaskaran'' |Chandrika |Tamîlî | |- |2010 !''Elektra'' |Elektra Alexander |Malayalamî | |- |2010 !''Yekemxweş'' |Indira |Kanadayî | |- |2011 !''Sri Rama Rajyam'' |Sita |Teluguyî | |- |2012 !''Krishnam Vande Jagadgurum'' |Devika |Teluguyî | |- |2013 !''Ethir Neechal'' |Xwe |Tamîlî |Di strana "Boys Local" de rola taybet |- |2013 !''Greeku Veerudu'' |Sandhya |Teluguyî | |- |2013 !''Raja Rani'' |Regina |Tamîlî | |- |2013 !''Arrambam'' |Maya |Tamîlî | |- |2014 !''Idhu Kathirvelan Kadhal'' |Pavithra |Tamîlî | |- |2014 !''Anaamika'' |Anaamika |Teluguyî | |- |2014 !''Nee Enge En Anbe'' |Anaamika |Tamîlî | |- |2015 !''Nannbenda'' |Ramya |Tamîlî | |- |2015 !''Bhaskar Rascal'' |Hima |Malayalamî | |- |2015 !''Massu Engira Masilamani'' |Manini |Tamîlî | |- |2015 !''Thani Oruvan'' |Mahima |Tamîlî | |- |2015 !''Maya'' |Maya Mathews, Apsara |Tamîlî | |- |2015 !''Jiyana Josutty'' |Swapna |Malayalamî |Dîmena kameo |- |2015 !''Naanum Rowdy Dhaan'' |Kadambari |Tamîlî | |- |2016 !''Puthiya Niyamam'' |Vasuki Iyer |Malayalamî | |- |2016 !''Idhu Namma Aalu'' |Myla |Tamîlî | |- |2016 !''Thirunaal'' |Vidya |Tamîlî | |- |2016 !''Babu Bangaram'' |Sailaja |Teluguyî | |- |2016 !''Iru Mugan'' |Meera George |Tamîlî | |- |2016 !''Kaashmora'' |Ratna Mahadevi |Tamîlî | |- |2017 !''Dora'' |Pavalakkodi |Tamîlî | |- |2017 !''Aramm'' |Madhivadhani |Tamîlî | |- |2017 !''Velaikkaran'' |Mrinalini |Tamîlî | |- |2018 !''Jai Simha'' |Gauri |Teluguyî | |- |2018 !''Kolamavu Kokila'' |Kokila |Tamîlî | |- |2018 !''Imaikkaa Nodigal'' |Anjali Vikramadityan |Tamîlî | |- |2019 !''Viswasam'' |Niranjana |Tamîlî | |- |2019 !''Airaa'' |Bhavani, Yamuna |Tamîlî | |- |2019 !''Birêz Herêmî'' |Keerthana |Tamîlî | |- |2019 !''Kolaiyuthir Kaalam'' |Shruthi Lawson |Tamîlî | |- |2019 !''Drama Çalakiya Evînê'' |Shobha |Malayalamî | |- |2019 !''Sye Raa Narasimha Reddy'' |Siddhamma |Teluguyî | |- |2019 !''Bigil'' |Melek Aashirvaatham |Tamîlî | |- |2020 !''Darbar'' |Lilly |Tamîlî | |- |2020 !''Mookuthi Amman'' |Mookuthi Amman |Tamîlî | |- |2021 !''Nizhal'' |Sharmila |Malayalamî | |- |2021 !''Netrikann'' |TBA |Tamîlî |Di asta çêkirinê de ye |- |2021 !''Annaatthe'' |TBA |Tamîlî |Di asta çêkirinê de ye |- |2021 !''Kaathu Vaakula Rendu Kaadhal'' |TBA |Tamîlî |Di asta çêkirinê de ye |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Nayanthara}} * {{IMDb name|1521381}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên sînemaya hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] p2hl906k6sewasf8qk1cffeadb6umr7 0 110076 2070221 2044913 2026-07-06T22:02:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070221 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Sine (navçe)|Sine]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Elîawa''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Sine (navçe)|Sine]] ye. {{Bajar û gundên Sineyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Sineyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] 6ct54q7sl5nmt0n3cuvf31t8tqwal0p 0 115226 2070194 1746735 2026-07-06T21:12:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070194 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | sernavê_wêne = Arkadiy Petroviç Gaydar | çînaser = nivîskar }} '''Arkadiy Petroviç Gaydar''' ({{bi-ru|Аркадий Петрович Гайдар}}, bi rastî Golikow; jdb. 9ê kanûna paşîn / {{Jidayikbûn|22|1|1904}} li Lgow, Parêzgeha Kursk, [[Împeratoriya Rûsî]]; {{Dîrok|26|çiriya pêşîn|1941}} li nêzîkî Lepljawo, Herêma [[Kîev]]ê, Komara Sosyalîst a Sovyeta Ûkrayna, ket) nivîskarê ciwanên Sovyetê bû. == Jiyan == Arkadiy Gaydar li Arsamas mezin bû. Dêûbavên wî beşdarî bûyerên şoreşgerî yên 1905an bûn. Ji sala 1918 an, Gaydar di şerê navxweyî yê Rûsyayê de di destpêkê de fermandarê herî ciwan ê pargîdaniyek [[Artêşa Sor]] bû û, di 16 saliya xwe de, fermandarê herî ciwan ê alayê bû. Di sala 1924an de ji ber nexweşiyê leşkeriyê terk dike. Wekî nûçegihanê Komsomolskaya Pravda, Gaydar piştî êrişa Almanya ya Yekîtiya Soviyetê hate şandin eniyê. Piştî ku yekîneya wî ji hêla almanan ve hate dorpêç kirin, ew beşdarî yekîneyek partîzanî bû û bû çekdar. Ew di pevçûnek bi leşkerên Alman de li nêzîkê Lepljawo (îro Lyaplawa, Kaniw Rajon, Cherkassy Oblast, Ukraine) ket. Berhema wî ya herî navdar Тимур и его команда (1940) komek ciwanan vedibêje ku bi tiştên rojane alîkariya jin û malbatên leşkerên eniya pêşîn ên ku li gundekî Rûsyayê mane, dike. Pirtûka li ser lehengê Tîmûr (navê kurê wî, yê ku di sala 1926an de ji dayik bû) bû modelek ji bo "Tevgera Tîmûr", ku tê de ev dilxwaziya alîkariyê divê di jiyana rojane de were bicîh kirin - li gorî ferhengoka wêjeya cîhanî, "Çalakiyek welatparêzî ya mezin ... 'Kevneşopiyên Gaidar' ji bo pêşkeftina wêjeya zarok û ciwanan a sosyalîst bû trend-mîhengê." Pirtûk li dewletên paşîn ên sosyalîst ên Ewropaya Navîn û Rojhilat belav bû. Neviyê wî [[Yegor Timuroviç Gaydar|Yegor Gaidar]] di sala 1992an de Serokwezîrê Rûsyayê bû. Asteroîd (1835) Gajdariya navê wî Arkadi Gaidar e. == Berhemên wî == * 1926: ''Der rote Reiter'' (РВС) * 1930: Школа мужества * 1931: четвертый блиндаж * 1932: (Дальние страны) * 1935: Военная тайна * 1938: Судьба барабанщика * 1939: ''Tschuk und Gek'' (Чук и Гек), siehe: [[Chuk Island]] * 1940: Тимур и его команда '''Sammelbände mit Erzählungen''' * ''Der Mann mit dem Stern'' (dt. 1968) * ''Die Zeit des Trommlers'' (dt. 1968) * ''Die Spur der Kühnen'' (dt. 1969) Pirtûka wî ya bi navê <Timur and his Squad> bi xebata Wezîrê Eşo ser navê <Têmûr û koma wî>, bi kurdî hatiye wergerandin == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arkady Gaidar|Arkadi Gaidar}} * {{DNB-Portal|118689207|NAME=Arkadij P. Gajdar}} * [https://nemesis.marxists.org/gaidar-russische-kindheit-19171.htm Arkadi Petrowitsch Gaidar: ''Russische Kindheit – 1917'' (1935)] * Tatyana Klevantseva: [https://russiapedia.rt.com/prominent-russians/literature/arkady-gaidar/ ''Prominent Russians: Arkady Gaidar.''] In: ''russiapedia.rt.com'' {{en}} * [[Jens Mühling]]: [https://www.tagesspiegel.de/die-geschichte-psychopath-und-literat-/1912696.html ''Psychopath und Literat.''] In: ''Tagesspiegel'' vom 29. August 2010 {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mirin 1941]] 18kld7g7nu5vfww2r7oincdqbs368g1 0 123264 2070235 1704707 2026-07-06T22:41:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2070235 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Îvan Antonoviç''' ( bavnavê rastîn '''Antipoviç''' ) Yefremov ([[Zimanê rûsî|Rûsî]]: Ива́н Анто́нович (Анти́пович) Ефре́мов; 22ê nîsana 1908an - 5ê çiriya pêşîn a 1972an; paşnavê carinan Efremov) Yek paleontologê Sovyetê, nivîskarê [[honaka zanistî]] û ramanwerê civakî bû. Ew damezrênerê taponomiyê ye, lêkolîna şêwazên fosîlbûnê ye. == Jiyana wî == Ew li gundê Vyritsa, li parêzgeha Sankt Petersburg, di 9ê avrêl (22), 1908an de ji dayik bû. Dêûbavên wî di dema şoreşa Rusî de veqetiyan. Diya wî bi fermandarekî [[Artêşa sor]] re dizewice û zarok li Kherson hişt ku xaltiyek ku zû ji ber tîfos mirî tê xwedî kirin. Yefremov demekê bi tena serê xwe sax ma, piştî ku ew wekî "kurê alayê" beşdarî yekîneyek Artêşa Sor bû û pê re çû Perekop. Di sala 1921an de, ew hate derxistin û çû Petrograd (îroyîn Sankt Petersburg) ji bo xwendinê. Wî xwendina xwe li wir qedand dema ku xwendina xwe bi cûrbecûr karên xerîb re berhev kir. Wî paşê şîrove kir ku " Şoreş di heman demê de rizgarkirina min ji [[filistînîzm]]ê bû" ("Революция была также и моим освобождением от мещанства"). == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Ivan Yefremov|„Iwan Antonowitsch Jefremow“}} * {{DNB-Portal|118681672}} * {{ISFDB name|362}} * {{IMDb name|nm0947234}} * {{OL-Autor|OL329739A}} * [http://noogen.su/iefremov/ Malpera bi arşîva Îvan Yefremov] (rusî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Mirin 1972]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Zanyarên rûs]] 6k0lw4johc8jif5tkighisgaawf0zfc 0 123820 2070260 1790182 2026-07-07T00:31:05Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070260 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk }} '''Svetlana Davîdovna Kasyan''' (bi rûsî: Светлана Давидовна Касьян, ''Svetlana Davidovna Kas'jan''), [[soprano]]ya rûsî-kurdî ye ku di 24ê tîrmeha 1984an de li Gurcistanê ji dayika xwe bûye. == Jiyan û perwerdehiya destpêkê == Svetlana Kasyan di malbateke kurdên êzidî de di 24ê tîrmeha 1984an de li bajarê [[Batûmî|Batûmiyê]] yê Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê ji dayik bû. Di sala 1993an de ew ji Batûmiyê bar kir [[Aktobe]], li wir li Dibistana Jimare 26 xwend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |paşnav=. |malper=ria taza.com |ziman=ku }}</ref> Pişt re di sala 2006an de ew ket kolêja muzîkê. Paşê wê li [[Konservatuwara Dewletê ya Moskowê]] ya Çaykovskî di waneya [[Galîna Pîsarenko]] de xwend. Her wiha teknîka vokalê bi [[Dmîtrî Vdovîn]] û li [[Waşington]]ê bi [[Placido Domingo]] re tekûz kir. Svetlana Kasyan di salên 2009-2011an de jî endama bernameya ciwanan a [[Şanoya Bolşhoy]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |malper=ria taza. com |ziman=ku }}</ref> == Kariyer == Di sala 2010an de wê li ser sehneya Şanoya Bolshoi di partiya Kupava de di opera ''Snegûroçka'' ya [[Rîmskî-Korsakov]] de dest pê kir û paşê li wir ''L'Amour des trois oranges''" ya [[Sergey Prokofyev]] û ''Çarodeyka'' ya [[Pyotr Îlîç Çaykovskî]] lîst. Di sala 2011an de ji Konservatuwara Moskowê beşa stranbêjiya solo qedandiye.  Di heman salê de, wê xelata yekem a [[Pêşbaziya Dengê ya Navneteweyî ya Pêncem]] li bajarê [[Ningbo]] wergirt. Di 2011an de, wê di opera [[Tosca]] ya [[Giacomo Puccini]] de li [[Şanoya Opera û Baletê ya Yekaterînbûrg]] û di heman salê de li Şanoya Bolshoi de rola sernavê lîst. Rojnamevanan jê re digotin "dengê herî bihêvî yê cîhanê". Li Îtalyayê, wê di sala 2011an de li [[Bari]]yê di [[Semfoniya 9em a Beethoven]] de dest pê kir. Di sala 2013an de, wê beşa Keybanû Elizabeth di opera [[Don Carlos]] de li [[Teatro Regio]] li [[Torîno]] (Îtalya) got.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rupelanu.com/ji-sterka-cihani-ya-operaye-svetlana-kasyan-yekemin-strana-kurdi-19397h.htm |sernav=Ji stêrka cîhanî ya operayê Svetlana Kasyan yekemîn strana Kurdî |malper=rupelanu.com |ziman=ku }}</ref> Opera ji hêla kanala TV ya îtalî [[RAI]] ve hate pêşandan. Di 12 çiriya paşîn a 2013an de li salona [[Auditorium Conciliazione]] ya Romayê, wê konsereke ''solo'' da, ya ku di bin serpereştiya Serokkomarê Îtalya û Encumena Papayî ya Çandê de hatibû pêkanîn. Di heman rojê de, hevdîtina Svetlana Kasyan bi [[Papa Fransîs]] re çêbû, ku di dema hevdîtinê de dengê xwe ji Xwedê re terxan kir, ji Svetlana soz girt ku tenê ji bo Xwedê stranan bêje û qenciyê belav bike. Di hejmara salvegera kovara mêran "[[Maxim ( kovar )|Maxim]]" de di nîsana 2017 de, wê di wênekêşek erotîk de lîst da ku "bala gel bikişîne ser hunera operayê". Di heman demê de, radyoya bazirganî Europa Plus gazî stranbêj kir. "stêra pêşeng a cîhanê di kalîteya deng de."Di çiriya pêşîn a 2017an de, Papa Fransîs wê hevdîtineke duyem bexş dike û piştî pêşandana wê li Operaya Romayê ji bo rola wê ya Tosca tê xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * [https://www.corriere.it/video-articoli/2018/12/11/svetlana-kasyan-io-come-callas-non-saro-mai-gilda-rigoletto/d4bd096e-fd54-11e8-84b7-ff9bf5ee4344.shtml?refresh_ce-cp Corriere Della Sera: "Svetlana Kasyan: «Io come la Callas? Non sarò mai Gilda del Rigoletto»"] * [http://www.romatoday.it/eventi/le-prime-donne-della-lirica-al-teatro-palladium-programma-2018-2019.html Roma Today: „Le "prime donne" della lirica al Teatro Palladium“] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 3586orszbem9dbfowkcl0woeinca045 0 124076 2070244 2028026 2026-07-06T23:25:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070244 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Meşale Tolu.jpg }} '''Meşale Tolu Çorlu''' (* 1984 li [[Ulm]]ê , [[Almanya]] bi navê Meşale Tolu) rojnamevan û wergêreke kurd e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesspiegel.de/politik/wie-mesale-tolu-versucht-wieder-im-alltag-anzukommen-3914026.html |sernav=Nach Haft in der Türkei: Wie Mesale Tolu versucht, wieder im Alltag anzukommen |paşnav=Güsten |pêşnav=Susanne |tarîx=2018-01-12 |malper=Tageszeitung |ziman=de |roja-gihiştinê=2023-01-03 }}</ref> Di nîvê gulana 2017’an de ji raya giştî re hat ragihandin ku di dawiya nîsana 2017an de di çarçoveya xebatên xwe yên çapemeniyê de bêyî ku rayedarên Alman bên agahdarkirin li Tirkiyeyê hatiye girtin. Çarenûsa wê û rojnamevanên din ên li Tirkiyeyê girtî ne, mijara ragihandin û xebatên dîplomatîk e. Dadgehkirina wê di 11ê Cotmeha 2017an de dest pê kir. Di 18'ê Kanûna 2017'an de bi merc ji girtîgehê hat berdan. Di sala 2018an de Meşale Tolu û hevjînê wê Suat Çorlu karîbûn ji Tirkiyê derkevin Almanyayê. Di Çileya 2022’an de Tolu û mêrê wê ji aliyê dadgeha Stenbolê ve hatin berdan. == Jiyan == Meşale Tolu li Ulmê mezin bû û Abitura xwe li Lîseya Anna Essinger li wir derbas kir. Deh sal beriya ku ew ji dayik bibe, bavê wê, mekanîkê otomobîlan Elî Riza Tolu, li pey dê û bavê xwe çûbû, yên ku berî çend salan li Ulmê diman. Malbata Tolu bi eslê xwe kurd e. Diya wê di sala 1990'î de dema ku li Tirkiyeyê betlaneyê bû di qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Tolu li zanîngeha Goethe ya [[Frankfurt]] am Mainê li dibistanên amadeyî dersên etîk û spanî xwend. Di sala 2007an de hemwelatîbûna Almanyayê wergirt û di heman demê de dev ji hemwelatiya Tirkiyê berda.Di dawiya sala 2014an de Tolu û mêrê xwe Suat Çorlu bûn dê û bavên kurekî. Ji sala 2014an vir ve ji bo radyoya taybet Özgür [[Radyo]] ya Stenbolê nûçegîhanî dike. Kanal piştî hewldana derbeyê ya Tîrmeha 2016’an bi biryarnameya hikûmetê hate girtin. Her wiha di ajansa nûçeyan a ETHA'yê de wergerî dikir, li gorî [[parêzer]] Kader Tonc û birayê wê Huseyîn Tolu, beriya ku were girtin tenê car caran diçû Tirkiyeyê û karê wergêr û nûçegihaniyê dikir. Berî girtina wê, bi qasî sê mehan ew li Tirkiyê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Almanên bi eslê xwe kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên alman]] [[Kategorî:Rojnamevanên alman ên jin]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] nqvu4xiilvqbvblxmu92nhhxy1c3gj2 0 133436 2070256 1801201 2026-07-07T00:18:51Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | meqam = Parlamentera Amedê | tevî = | destpêka_dewrê = Hezarana 2018an | dawiya_dewrê = | berê = | paşê = | serokkomar = | cîgirserok = | serokwezîr = | cîgirên_serokwezîrê = | 1navê_vala = | 1navê_daneyê = | meqam1 = | tevî1 = | destpêka_dewrê1 = | dawiya_dewrê1 = | berê1 = | paşê1 = | herêma_hilbijartinê1 = | 1navê_vala1 = | 1navê_daneyê1 = <!------------------------------meqam2--------------------------> | meqam2 = | tevî2 = | destpêka_dewrê2 = | dawiya_dewrê2 = | herêma_hilbijartinê2 = | berê2 = | paşê2 = <!------------------------------Agahiyên kesane------------------> | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1984|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Wêranşar]], [[Riha]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | partî = | partiyên_din = | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | hevjîn = | zarok = | perwerde = [[Zanîngeha Heranê]] | pîşe = Siyasetmedar, nojdar | xelat = | malper = | şanenav = }} '''Semra Güzel''', ({{Jidayikbûn|1984|j=1}} li [[Wêranşar]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) siyasetmedar û nojdareke [[kurd]] e ku bi sedema wêneyên wê yê bi nîşaniya wê yê berê re ku gerîllayekî [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKê]] bû ku di sala 2014an de hatiye wênekirin, ji aliyê dewleta tirk ve hate girtin. == Jînenîgarî == Semra Güzel li navçeya [[Wêranşar]]a bi ser [[Riha]]yê ve ji dayik bûye û li [[Zanîngeha Heranê]], beşa Tibbê qedandiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |roja-gihiştinê=2022-10-14 }}</ref> Piştre di gulana sala 2009an de li Nexweşxaneya Zarok û Jîneolojiyê ya Mêrdînê hat wek nojdar xebitî û di mijdara 2010an de li navçeya [[Nisêbîn]]ê a bi ser bajarê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ve wekî nojdara malbatê dest bi kar kir.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/english/politics/256037-parliamentary-speaker-says-hdp-s-guzel-should-be-stripped-of-legislative-immunity |sernav=bianet.org/english/politics/256037-parliamentary-speaker-says-hdp-s-guzel-should-be-stripped-of-legislative-immunity }}</ref> Di sala 2012an de li Nexweşxaneya Gazî Yaşargîl a [[Amed]]ê li beşa Anestezî û Reanîmasyonê perwerdeya xwe yê nojdariyê dewam dike.<ref name=":1" /> Semra Güzel di heman demê de endamê desteya rêveber û hevseroka [[Odeya Tabîb a Amedê]] bû.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == Semra Güzel di hilbijartinên sala 2018an de ji bo parlementeriya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] ya [[Amed]]ê wekî parlementera [[Amed]]ê hatiye hilbijartin.<ref name=":0" /> Di meclîsê de di derbarê tenduristiyê û pirsgirêkên li ser [[zimanê kurdî]] de di diltirsiyê de bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/english/politics/256037-parliamentary-speaker-says-hdp-s-guzel-should-be-stripped-of-legislative-immunity |sernav=bianet.org/english/politics/256037-parliamentary-speaker-says-hdp-s-guzel-should-be-stripped-of-legislative-immunity }}</ref> Wê di meclîsê de aniye ziman ku "xeta alîkariyê ya tenduristiyê ya Wezareta Tenduristî ya Tirkiyeyê bi gelek zimanan xizmetê dide lê bi [[zimanê kurdî]] nade" û di axaftinên xwe de dibêje ku "qertên tenduristiyê yên ku li nexweşxaneyek [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] hatine derxistin, bi 17e zimanan hatiye nivîsandin lê [[zimanê kurdî]] tê de tine ye".<ref name=":2" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]] f44tu7oddrtzpp90tkfpff9zeuu9rzz 0 135987 2070188 1835075 2026-07-06T21:09:55Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070188 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk }} '''Andreas Georg Gabalier''' (jdb. [[21ê çiriya paşîn|21ê Sermawez]] [[1984]] li Friesach) [[stranbêj]]ekî muzîka gelerî ya [[Awistirya]]yê ye ku şêweya muzîka xwe wekî folk rock 'n' roll bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Volks-Rock'n'Roller Andreas Gabalier zu Gast - Ö3 Sendungen |url=https://oe3.orf.at/sendungen/stories/3010061/ |ziman=de |roja-gihiştinê=2021-12-10 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Malbat û jiyana taybet == Andreas Gabalier ji çar zarokên Wilhelm û Huberta Gabalier ya duyemîn herî mezin e. <ref name="lausbua">{{Jêder |paşnav=G. Vukits |sernav="Früher war ich ein ziemlicher Lausbua" |url=http://www.ganzewoche.at/klatsch_und_tratsch/detailansicht/article/911/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131202221253/http://www.ganzewoche.at/klatsch_und_tratsch/detailansicht/article/911/ |weşanger=Die ganze Woche |ziman=de |roja-gihiştinê=2019-06-15 |roja-arşîvê=2013-12-02 }}</ref> Gabalier li bajarê [[Graz]] mezin bû. Ji danserê turnuvayê Willi Gabalier tê zanîn ku birayê wî yê piçûk heye. Navê malbata fransî „Gabalier“ ji leşkerekî tê ku di sala 1796an de di çarçoveya kampanyaya Îtalyayê ya [[Napoleon Bonaparte]] de hat Awistiryayê û li wir ma.<ref name="30dinge">{{Jêder |paşnav=N. Müller |sernav=Zum 30. Geburtstag: 30 Dinge, die Sie (vielleicht) nicht über Andreas Gabalier wussten |url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/landleute/4600727/ |weşanger=Kleine Zeitung |ziman=de |roja-gihiştinê=2019-06-15 }}</ref> Bavê [[Xwekuştin|Gabalier]] di sala 2006an de, xwişka wî ya biçûk jî di sala 2008an de ji ber întîharê jiyana xwe ji dest da. Strana ''Amoi seg' ma uns wieder (Em ê carek din hevdu bibînin)'' diyarî wan hatiye kirin.<ref name="webde">{{Jêder |sernav=Andreas Gabalier spricht über das traurige Geheimnis seiner Familie |url=https://web.de/magazine/unterhaltung/stars/andreas-gabalier-spricht-traurige-geheimnis-familie-17626046 |weşanger=Web.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2019-06-15 }}</ref> Ji sala 2013 heya Îlona 2019, Gabalier bi moderatora Awistiryayê Silvia Schneider re têkiliyek bû.<ref>{{Jêder |sernav=Andreas Gabalier: DAS ist seine Freundin! |url=https://www.promiflash.de/news/2013/11/13/andreas-gabalier-das-ist-seine-freundin.html |weşanger=promiflash.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2019-06-15 }}</ref> == Kariyera wî == Gabalier piştî xwendina lîseya bazirganî (HAK) li Grazê dest bi xwendina hiqûqê kir.<ref name="standard">{{Jêder |paşnav=L. Winter |sernav=Andreas Gabalier: "Ich war die starke Schulter für enttäuschte Mädchen" |url=https://derstandard.at/1348284068968/Andreas-Gabalier-Ich-war-die-starke-Schulter-fuer-enttaeuschte-Maedchen |weşanger=derstandard.at |ziman=de |roja-gihiştinê=2019-06-15 }}</ref><ref name="schlagerplanet">{{Jêder |sernav=Andreas Gabalier: Sein aufregendes Leben |url=https://www.schlagerplanet.com/star/andreas-gabalier |weşanger=SchlagerPlanet |ziman=de |roja-gihiştinê=2019-06-15 }}</ref> Gabalier serxwe stranên dinivîse û çêdike. Berhemên wî yên yekem li studyoyê hobiyêkî hatine tomarkirin. Di havîna 2008 de, Gabalier, wê demê hîn xwendekarek hiqûqê bû, du stranên xwe pêşkêşî ORF Landesstudio Steiermark kir.<ref name="schlagerde">{{Jêder |sernav=Andreas Gabalier – Der Volks-Rock’n’Roller aus Österreich |url=http://www.schlager.de/stars/andreas-gabalier/ |weşanger=Schlager.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2019-06-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.discogs.com/artist/2184215-Andreas-Gabalier |sernav=Andreas Gabalier |malper=Discogs |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-02-25 }}</ref> == Diskografî == ;Albûm * 2009 : ''Da komm’ ich her'' * 2010 : ''Herzwerk'' * 2011 : ''Volks-Rock‘n’Roller'' * 2013 : ''Home Sweet Home'' ;Tenê * 2008 : ''Amoi seg’ ma uns wieder'' * 2009 : ''So liab hob i di'' * 2009 : ''Es ist die Zeit'' * 2011 : ''I sing a Liad für di'' * 2011 : ''Sweet Little Rehlein'' * 2013 : ''Go for Gold'' * 2013 : ''Zuckerpuppen'' * 2014 : ''Dieser Weg'' (bi stranbêjê [[Xavier Naidoo]]) * 2015 : Hulapalu == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] qsboa1jvcumfjlpz8pq214spcyosc10 0 137626 2070261 1711819 2026-07-07T00:39:32Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, +Kategoriya sereke, Binê standard kir.) 2070261 wikitext text/x-wiki '''Tarîxa Japonê''', welatê Japonê û têkiliya wê ya bi dinyayê re digire nav xwe. Ew bi dewrên xwe yên îzolasyonî, nîv-vekirî û berfirehkirinî hatiye wesifandin. Bicihbûna însanên pêşîn yê li [[Arxîpela Japonî|komgirava Japonê]] digihîje heta zemanên pêştarîxî. [[Dewra Jomonê]], navê xwe ji dîzik û xilikên "bi girêkê nîşankirî" girtiye. Di hezarsala yekem yê [[Berî zayînê|Beriya Mîladê]] de piştî dewra Jomonê, [[Dewra Yayoiyê]] tê ku di vê dewrê de teknolojiyên nû ji parzemîna [[Asya]]yê hatiye anîn. Di vê dewrê de, belgeya pêşîn yê ku ji Japonê behs dike kitêba bi navê ''Hanshu'' (bi çînî ''漢書'', Kitêba Tarîxa Hanê) ye ku ev kitêb di sedsala pêşîn yê [[Piştî zayînê|Piştî Mîladê]] di zemanên Xanedaniya Hanê de hatiye nivîsîn. Di navbera sedsala çarem û sedsala nehem de, gelek mîrîtî û qraliyetên Japonê hêdî-hêdî di bin hikûmetek merkezî yê ku ji aliyê [[Împeratorê Japonê|Împerator]] ve tê kontrolkirin de hatine yekkirin. Hakimiyeta vê xanedaniya împeratoriyê ya li [[Japon]]ê hê jî berdewam e. Di sala 794an de, li [[Heian-kyō]] (di îro de bajara [[Kyoto]]) paytexta nû ya împeratoriyê hatiye înşakirin, ev paytexta nû wekî nîşana destpêka [[dewra Heianê]] bû ku ev dewr heta sala 1185an dewam kir. Dewra Heianê di [[çanda japonî]] yê klasîk de wekî serdema zêrîn tê qebûlkirin. Heyata dînî yê japonan ji vê demê û pê ve ji tevliheviya baweriyên [[Şînto]]ya xwecihî û [[Budîzm]]ê pêk dihat. Di sedsalên peyî de, qeweta împaratorî û [[Dadgeha Împeratorî ya Kyotoyê|dadgeha împeratorî]] hêdî hêdî kêm bû, ku pêşî derbasî komên mezin ên arîstokratên sivîl (mîrektî) ''- ya herî girîng Fujiwara -'' û piştre jî derbasî qebîleyên leşkerî û artêşên wan ên [[samuray]]î re bûn. [[Hoza Mînamotoyê]] li bin serdariya [[Minamoto no Yorimoto]]yê bi serkeftinê derket ji [[Herba Genpeiyê]] ya 1180–85an, hoza eskerî ya reqîb [[Hoza Tairayê|Tairayê]] mexlûb kirin. Piştî ku Yorimoto bû hakim, paytextê li Kamukurayê ava kir û inwana ''[[shōgun]]'' bi dest xist. Di salên 1974an û 1281an de şoguniya (shogunate) Kamakurayê li hemberî du [[Seferên Moxolan ya Japonê|êrîşên moxolan]] xwe ragirtibû, lêbelê di sala 1333an de ji aliyê heqwazeke reqîb ve hate jêxistin, di [[dewra Muromachiyê]] de. Di dewra Muromachiyê de mîrên herêmî yên xweyî-artêş yên wek ''[[daimyō]]s'' têne binavkirin, qewetên xwe zêde kirin, li hemberî ''shōgun''ê. Axirî, welatê Japonê derbasî [[Dewra Sengokuyê|dewra herba sivîl]] bû. Di seranserê taliya sedsala şazdehem de, welatê Japonê cardin hate yekkirin di bin serdariya mezinê wan ''daimyō'' [[Oda Nobunaga]] û peyrewê wî [[Toyotomi Hideyoshi]] de. Piştî mirina Hideyoshiyê di 1598an de, [[Tokugawa leyasu]] hate serê û ji aliyê Keyakser ve wek ''shōgun'' hate tayînkirin. [[Şoguniya Tokugawayê]] ku ji [[Edo]]yê ([[Tokyo]]ya modern) dihate îdarekirin, pêşengiya dewreke mirefeh û aram kir ku wek [[dewra Edoyê]] (1600-1868) tê zanîn. Şoguniya Tokugawayê sîstemeke sinifê yê dijwar ferz kir li ser civaka japonan û [[Sakoku|temamiya îrtîbatên li gel dinyaya derveyî qut kir]]. Di bin îdareya [[Împerator Kōkaku|Keyakser Kōkaku]] û Şahbanûya teqawid [[Şahbanû Go-Sakuramachi|Go-Sakuramachi]] de, di dawiya sedsala 18em û di serê sedsala 19em de, şogunî dest bi windakirina qewetên yên berê kir. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Japonê]] [[Kategorî:Dîroka Japonê| ]] [[Kategorî:Japon]] [[Kategorî:Siyaseta Japonê]] bi5x0e5pz6lihfg0l0jheerp3md2dko 0 138865 2070258 1934034 2026-07-07T00:19:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070258 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Saliha Sera Kadıgil''' (jdb. 29, Mijdar, 1984 li Stenbolê), siyasetmedar û parêzerekî tirk e ku ji sala 2018an vir ve wekî parlamentera heyama 27emîn ya Meclisa Neteweyî ya Tirkiyeyê da wek parlementer kar dike. Kadıgil di destpêkê de wekî endama [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe parlamenter û piştre îstifa dike û di sala 2021an de beşdarê [[Partiya Karkerên Tirkiyê]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |roja-gihiştinê=2023-05-12 }}</ref> == Jînenîgarî == Saliha Sera Kadıgil di 29ê mijdara sala 1984an de li Stenbolê ji dayik bûye. Piştî ku di sala 2003an de xwendina xwe ya Lîseya Vefa xilas dike, xwendina xwe ya zanîngehê di sala 2007an de li fakulteya hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê|Zanîngeha Stenbolê]] dixwîne. Li [[Zanîngeha Queen Mary]] ya [[London]]ê teza masterê ya li ser xebatên sînemayê qedandiye. Kadigil niha li [[Zanîngeha Stenbolê]] doktoraya xwe didomîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chp-istanbul-milletvekili-saliha-sera-kadigil-sutlu-partisinden-istifa-etti,W9W485RV0kOoiOqUbLOM9Q |sernav=CHP İstanbul Milletvekili Saliha Sera Kadıgil Sütlü, partisinden istifa etti {{!}} NTV |tarîx=2021-06-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2021-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210625112118/https://www.ntv.com.tr/turkiye/chp-istanbul-milletvekili-saliha-sera-kadigil-sutlu-partisinden-istifa-etti,W9W485RV0kOoiOqUbLOM9Q |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kariyera wê == Sera Kadigîl ku xebatên xwe yên hiqûqî di warê çand û hunerê de giran kiriye, ji roja ku hatiye damezrandin heta niha parêzera gelek saziyên şano û hunerê û saziyên kedê yên wekî sendîkaya lîstikvanan, sendîkaya sînema û televîzyonê kiriye. Sera Kadıgil xeynî parêzeriyê wekê endama Lijneya Rêveber a Komîsyona Mafê Heywanan ya [[Baroya Stenbolê]] xebatên xwe meşandiye. Di navbera salên 2011e û 2012an de endama Lijneya Rêveberiya Navendî ya Şaxa Jinan a CHPê bû û ji sala 2014an û vir ve 3 serdeman wekî endama meclîsa partiyê xebatên siyasî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/ |sernav=Cumhuriyet Halk Partisi |malper=chp.org.tr |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602165543/https://chp.org.tr/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kadigil di heyama 27emîn de wek Parlamenterê Herêma 1em a [[Stembol|Stenbolê]] ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] hat hilbijartin û endama Komîsyona Wekheviya Derfetên Jin û Mêran e. Di 25ê hezîrana sala 2021an roja înê ji CHPê îstifa dike û derbasî [[Partiya Karkerên Tirkiyê]] (TİP) dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/chp-milletvekili-sera-kad%C4%B1gil-tipe-ge%C3%A7ti/a-58044486 |sernav=CHP Milletvekili Sera Kadıgil TİP’e geçti {{!}} Türkiye {{!}} DW {{!}} 25.06.2021 |tarîx=2021-06-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2021-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210625105826/https://www.dw.com/tr/chp-milletvekili-sera-kad%C4%B1gil-tipe-ge%C3%A7ti/a-58044486 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Niha wekî berdevka Partiya Karkerên Tirkiyê û sekreterê buroya yasayî kar dike. Di axaftina lêçûna sala 2022an de di dema axaftina xwe de cîgirê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] [[Fuat Oktay]] bi sîstema ku bi xwe re anîbû bi stranên "Derew" û "Bloody Bible" protesto kir û bû sedem ku axaftina wê ji aliyê serokê meclîsê ve were qut kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.sputniknews.com/20211217/cumhurbaskani-oktaya-protesto-tip-milletvekili-kadigil-yalan-sarkisi-acti-1051878463.html |sernav=Fuat Oktay'ın konuşması sırasında 'yalan' şarkısı açan TİP'li Kadıgil'e kınama cezası - 17.12.2021, Sputnik Türkiye |tarîx=2021-12-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2021-12-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211218124647/https://tr.sputniknews.com/20211217/cumhurbaskani-oktaya-protesto-tip-milletvekili-kadigil-yalan-sarkisi-acti-1051878463.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di Hilbijartina Giştî ya sala 2023an a Tirkiyeyê de ji lîsteya [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]], li herêma 1em a [[Stembol|Stenbolê]], di rêza 1em de bûye berendamê parlamenteriyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] qedfofdkw6kglmfbmxlzw9ebhaot5pq 2070263 2070258 2026-07-07T00:52:59Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Saliha Sera Kadıgil''' (jdb. 29, Mijdar, 1984 li Stenbolê), siyasetmedar û parêzerekî tirk e ku ji sala 2018an vir ve wekî parlamentera heyama 27emîn ya Meclisa Neteweyî ya Tirkiyeyê da wek parlementer kar dike. Kadıgil di destpêkê de wekî endama [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe parlamenter û piştre îstifa dike û di sala 2021an de beşdarê [[Partiya Karkerên Tirkiyê]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |roja-gihiştinê=2023-05-12 }}</ref> == Jînenîgarî == Saliha Sera Kadıgil di 29ê mijdara sala 1984an de li Stenbolê ji dayik bûye. Piştî ku di sala 2003an de xwendina xwe ya Lîseya Vefa xilas dike, xwendina xwe ya zanîngehê di sala 2007an de li fakulteya hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê|Zanîngeha Stenbolê]] dixwîne. Li [[Zanîngeha Queen Mary]] ya [[London]]ê teza masterê ya li ser xebatên sînemayê qedandiye. Kadigil niha li [[Zanîngeha Stenbolê]] doktoraya xwe didomîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chp-istanbul-milletvekili-saliha-sera-kadigil-sutlu-partisinden-istifa-etti,W9W485RV0kOoiOqUbLOM9Q |sernav=CHP İstanbul Milletvekili Saliha Sera Kadıgil Sütlü, partisinden istifa etti {{!}} NTV |tarîx=2021-06-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2021-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210625112118/https://www.ntv.com.tr/turkiye/chp-istanbul-milletvekili-saliha-sera-kadigil-sutlu-partisinden-istifa-etti,W9W485RV0kOoiOqUbLOM9Q |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kariyera wê == Sera Kadigîl ku xebatên xwe yên hiqûqî di warê çand û hunerê de giran kiriye, ji roja ku hatiye damezrandin heta niha parêzera gelek saziyên şano û hunerê û saziyên kedê yên wekî sendîkaya lîstikvanan, sendîkaya sînema û televîzyonê kiriye. Sera Kadıgil xeynî parêzeriyê wekê endama Lijneya Rêveber a Komîsyona Mafê Heywanan ya [[Baroya Stenbolê]] xebatên xwe meşandiye. Di navbera salên 2011e û 2012an de endama Lijneya Rêveberiya Navendî ya Şaxa Jinan a CHPê bû û ji sala 2014an û vir ve 3 serdeman wekî endama meclîsa partiyê xebatên siyasî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/ |sernav=Cumhuriyet Halk Partisi |malper=chp.org.tr |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602165543/https://chp.org.tr/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kadigil di heyama 27emîn de wek Parlamenterê Herêma 1em a [[Stembol|Stenbolê]] ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] hat hilbijartin û endama Komîsyona Wekheviya Derfetên Jin û Mêran e. Di 25ê hezîrana sala 2021an roja înê ji CHPê îstifa dike û derbasî [[Partiya Karkerên Tirkiyê]] (TİP) dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/chp-milletvekili-sera-kad%C4%B1gil-tipe-ge%C3%A7ti/a-58044486 |sernav=CHP Milletvekili Sera Kadıgil TİP’e geçti {{!}} Türkiye {{!}} DW {{!}} 25.06.2021 |tarîx=2021-06-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2021-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210625105826/https://www.dw.com/tr/chp-milletvekili-sera-kad%C4%B1gil-tipe-ge%C3%A7ti/a-58044486 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Niha wekî berdevka Partiya Karkerên Tirkiyê û sekreterê buroya yasayî kar dike. Di axaftina lêçûna sala 2022an de di dema axaftina xwe de cîgirê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] [[Fuat Oktay]] bi sîstema ku bi xwe re anîbû bi stranên "Derew" û "Bloody Bible" protesto kir û bû sedem ku axaftina wê ji aliyê serokê meclîsê ve were qut kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.sputniknews.com/20211217/cumhurbaskani-oktaya-protesto-tip-milletvekili-kadigil-yalan-sarkisi-acti-1051878463.html |sernav=Fuat Oktay'ın konuşması sırasında 'yalan' şarkısı açan TİP'li Kadıgil'e kınama cezası - 17.12.2021, Sputnik Türkiye |tarîx=2021-12-18 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-05-12 |roja-arşîvê=2021-12-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211218124647/https://tr.sputniknews.com/20211217/cumhurbaskani-oktaya-protesto-tip-milletvekili-kadigil-yalan-sarkisi-acti-1051878463.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di Hilbijartina Giştî ya sala 2023an a Tirkiyeyê de ji lîsteya [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]], li herêma 1em a [[Stembol|Stenbolê]], di rêza 1em de bûye berendamê parlamenteriyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] d5u9t8v2x9098glt768ie1zz1xt7obz 2 156563 2070278 2070053 2026-07-07T08:20:52Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2070278 wikitext text/x-wiki == 2026-07-07T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-06T08:20:41Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-05T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-04T08:20:36Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-03T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-02T12:32:47Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-02T08:21:02Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2069216 Qeydên kevn]''' tbrm8cfe5lkncy9b6ftd9u8pvlngseo 1 210281 2070155 2031312 2026-07-06T19:07:09Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Gotûbêj:Ekuador]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêj:Ekwador]]: yekkirin 2031312 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Ekwador]] oe40cvcervee2a2ai2csg1sgny334lp 2070161 2070155 2026-07-06T20:32:25Z Ghybu 9854 yekkirin 2070161 wikitext text/x-wiki {{yekkirina dîrokê|Gotûbêj:Ekuador}} {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] , @[[Bikarhêner:Ferhengvan|Ferhengvan]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] hûn çawa nin. Belkî hûn dizanin ku ji bo hin navên welatan bi kurdî gelek rastnivîs hene. Gelo welatê '''Ecuador''' bi kurdî çawa tê nivîsandin ? Malpera ferhengkurdi.org ya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] mesela navê welatê wek '''Ekwador''' dinivîs e. [https://ferhengkurdi.org/tr/kelime/Ekwador-m ://ferhengkurdi.org/tr/kelime/Ekwador-m] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:53, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Silav, :Di rojnameya Kurmancî ya sala 1987, hejmara 1em de wekî “Ekwador” hatiye nivîsîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 16:24, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], heke em Ekwador binivîsin, bila em Gwatemala, Nîkaragwa, Paragway, Ûrûgway û Venezwêla jî binivîsin, ne wilo? Ekwador, yan Êkwador? Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:41, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] em li gorî çavkanîyan dixebitin. Malpera ferhengkurdi.org ya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] '''Paragûay''' dinivîs e. Mesela em bi kurdî jî [[Ewropa]] an jî '''Ewrûpa''' û ne '''Europa''' ::dibêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 29 çiriya paşîn 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], li gorî çavkaniyên kurdî, navê vî welatî Ekwador, Egwedor, Ekvador û Êkvador e, lê berçav e ku pirraniya wan dibêjinê Ekwador. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:23, 29 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Qerardana li ser rastnivîsînê ne karê me ye. Divê em li gorî çavkanîyên mewcûd biçin, ger di çavkanîyan de peyda nebe, wê çaxê mirov kare li gorî metodên zimanên din biçe. Di ''Rêbera Rastnivîsînê'' ya Komxebata Kurmancîyê de wek "'''Ekwador'''" derbas dibe. Lewma divê bibe "Ekwador". -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 11:02, 7 kanûna pêşîn 2025 (UTC) byh1efukwvv15l93b4pc2w3e737n1s0 2070162 2070161 2026-07-06T20:33:11Z Ghybu 9854 2070162 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] , @[[Bikarhêner:Ferhengvan|Ferhengvan]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] hûn çawa nin. Belkî hûn dizanin ku ji bo hin navên welatan bi kurdî gelek rastnivîs hene. Gelo welatê '''Ecuador''' bi kurdî çawa tê nivîsandin ? Malpera ferhengkurdi.org ya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] mesela navê welatê wek '''Ekwador''' dinivîs e. [https://ferhengkurdi.org/tr/kelime/Ekwador-m ://ferhengkurdi.org/tr/kelime/Ekwador-m] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:53, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Silav, :Di rojnameya Kurmancî ya sala 1987, hejmara 1em de wekî “Ekwador” hatiye nivîsîn. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 16:24, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], heke em Ekwador binivîsin, bila em Gwatemala, Nîkaragwa, Paragway, Ûrûgway û Venezwêla jî binivîsin, ne wilo? Ekwador, yan Êkwador? Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:41, 28 çiriya paşîn 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] em li gorî çavkanîyan dixebitin. Malpera ferhengkurdi.org ya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] '''Paragûay''' dinivîs e. Mesela em bi kurdî jî [[Ewropa]] an jî '''Ewrûpa''' û ne '''Europa''' ::dibêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:43, 29 çiriya paşîn 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], li gorî çavkaniyên kurdî, navê vî welatî Ekwador, Egwedor, Ekvador û Êkvador e, lê berçav e ku pirraniya wan dibêjinê Ekwador. Spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:23, 29 çiriya paşîn 2025 (UTC) :Qerardana li ser rastnivîsînê ne karê me ye. Divê em li gorî çavkanîyên mewcûd biçin, ger di çavkanîyan de peyda nebe, wê çaxê mirov kare li gorî metodên zimanên din biçe. Di ''Rêbera Rastnivîsînê'' ya Komxebata Kurmancîyê de wek "'''Ekwador'''" derbas dibe. Lewma divê bibe "Ekwador". -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 11:02, 7 kanûna pêşîn 2025 (UTC) r2rxxxvqsl52zl7b0jvbmncg1ehup15 2 211750 2070159 2069864 2026-07-06T19:55:30Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070159 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 76rclfoo8rlaexduqgn4m8l6os3i04h 2070160 2070159 2026-07-06T20:04:22Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070160 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. mklm74minxkjzrdwt2m16lpznkwpu5y 0 213026 2070228 1973785 2026-07-06T22:27:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1984|10|23}} | cihê_jidayikbûnê = [[Albistan]],[[Gurgum]] , [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Zanîngeha Stembolê]] | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Havîn Funda Saç''' (jdb. 23ê çiriya pêşîn a 1984an li Albistan, Mereş, Bakurê Kurdistanê) lîstikvaneke kurd e. Di sala 2006an de li Zanîngeha Stembolê, Fakûlteya Ragihandinê, Beşa Radyo, Televîzyon û Sînemayê mezûn bûye. Li Şanoya Şaredariya Kartalê 2 sal lîstikvanî û 2 salan jî şanogerî xwendiye. Di sala 2008an de di fîlma ''Bahoz'' de karaktera Rojda û di sala 2009an de di fîlma ''Deli Deli Olma'' de rola Esme lîstiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|3298394|Havîn Funda Saç }} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 172r45ymac6b17gqnxxs3sjbb48uxj6 4 214165 2070281 2070059 2026-07-07T08:39:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2070281 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 831126 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15079 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3604 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} rgewqv0q6ev2oi6l9f7rls7hgont1bq 0 276165 2070254 2055589 2026-07-07T00:16:54Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070254 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Schindler's List''' (bi kurdî tê wateya ''Lîsteya Schindlerî'') fîlmeke dirêj a [[amerîkî]] ye ku di sala [[1993]]an de ji hêla [[Steven Spielberg]] ve hate çêkirin û derhêner kirin. Senaryo ji romana [[Thomas Keneally]] ya bi heman navî hatiye girtin û li ser bûyerên rast hatiye çêkirin. Lîsteya Schindlerî, tevliheviyek ji [[jînenîgarî]] û fîlmeke [[dîrok]]î ye û di dema [[Holokost]]ê de derbas dibe. Çîrok qala [[karsaz]]ê [[alman]] [[Oskar Schindler]], endamê [[Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst|NSDAP]], dike û nîşan dide wî ka çawa 1.100 [[Cihûtî|cihû]] di kargehên xwe de daye xebitandin, da ku wan ji sirgûnkirin û kuştina li [[Kampa komkirinê ya Auschwitzê|kampa komkirinê ya Auschwitz-Birkenau]] xilas bike. == Çîrok == Fîlm li [[Kraków]]ê ([[Polonya]]) dest pê dike, li bajarê ku Schindler kargehekê vedike. Ji ber ku Schindler dixwaze bi kargeha xwe gelek pere qezenc bike, karkerên cihû dide xebitandin, ji ber ku ew gelekî erzan in. Di despêkê de qedera cihûyan xem nake û ji jiyanê û feydeyên [[nasyonalsosyalîzm]]ê kêfxweş dibe. [[Nazî]] dest bi çewsandina cihûyan dikin û wan sirgûnê [[getto]]yan dikin. Schindler û hesabkarê cihû [[Itzhak Stern]] hevdû nas dikin û Stern alîkariya wî dike, da ku kargehê birêve bibe. Schindler gava ku muameleya hovane ya li dijî gelê cihû dibîne, dikeve nav hestên sûcdariyê. Lewma Schindler biryar dide ku hin xebatkarên xwe biparêze. Ji bo ku xebatkarên xwe ji mirinê rizgar bike, wan ji naziyan dikire û lîsteyek bi navên ku jê re dibêjin "Lîsteya Schindlerî" diafirîne û saya vê lîsteyê gelek cihûyan ji kampên komkirinê rizgar dike. Lê rewş her ku diçe xeternaktir dibe. Schindler ji bo parastina karkerên xwe jiyana xwe jî dixe xeterê û bertîl dide [[efser]]ên nazî, da ku kargeha xwe bixebitîne. Di heman demê de metirsiya li ser cihûyan her roj zêdetir dibe. Dilê Schindler bêtir û bêtir bi gelê cihû re dişewite û kargeha wî ji gelekan re dibe wargeheke ewle. Ew êdî qîmeta jiyanê û neheqiya çewsandinê dibîne û saya lîsteya ku her ku diçe dirêjtir dibe, bêtir mirov xilas dike. Di dawiya şer de, Schindler gelek jiyan xilas kir, lê ji ber ku nazî di şer de winda kirine û ew jî hevkariyê bi wan re dikir, ew neçar dimîne ku bireve. Kiryarên wî piştî şer derdikevin holê û gelek kesên rizgarbûyî ji bo wêrekiya wî spasiya wî dikin. Schindler wek lehengek tê qebûl kirin û çîroka wî berevajiya qencî û xerabiyê nîşan dide. Fîlm bi merasîma cenazeyê ya rastîn a Schindler bi dawî dibe: Cihûyên ku saya wî hatine xilas kirin serdana gora wî kirin û wek nîşana rêzgirtinê keviran datînin. == Peyama fîlmê == Lîsteya Schindlerî behsa dilovaniya mirovan dike. Ew hovîtiyên Holokostê tîne bîra me. Çîrok hêza kesane ya ku cûdahiyek çêbike tîne bîran û wêrekiya Schindler îro jî îlhamê dide nifşên pêşerojê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlmên li ser xulamtiyê]] [[Kategorî:Fîlmên 1993an]] 4q9al2sz84goy9l7cf8uhiffkr2h0a8 0 276434 2070239 1849854 2026-07-06T23:16:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Han Kang - 2017.png|thumb|Nivîskara korêyî [[Han Kang]], xelatgira [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê|Nobela Wêjeyê]] ya sala 2024an.]] Vaye lîsteya nivîskarên korêyî ye. == A == * [[Ahn Jung-hyo]] * [[Ahn Soo-kil]] == B == * [[Bae Su-ah]] * [[Baek Minseok]] * [[Bang Hyun-seok]] * [[Bang Young-ung]] * [[Bok Koh-il]] == C == * [[Jeong Chan]] * [[Cheon Myeong-kwan]] * [[Cho Hae-il]] * [[Choi In-ho]] * [[Choi Il-nam]] * [[Choi In-hun]] * [[Choi Soo-cheol]] * [[Chae Man-shik]] * [[Cho Se-hui]] * [[Cho Seon-jak]] * [[Cho Sung-ki]] * [[Choe Yun]] * [[Chun Woon-young]] == D == * [[Do Sunwoo]] == G == * [[Gong Ji-young]] * [[Gong Sun-ok]] * [[Gu Hyo-seo]] == H == * [[Ha Geun-chan]] * [[Ha Seong-nan]] * [[Hailji]] * [[Han Chang-hun]] * [[Han Kang]] * [[Hyun Kil-Un]] * [[Han Mahlsook]] * [[Han Moo-sook]] * [[Han Sorya]]<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Lankov |pêşnav=Andrei |tarîx=2007 |sernav=Crisis in North Korea: The Failure of De-Stalinization, 1956 |url=https://books.google.com/books?id=cRDhhzwB2hYC |cih=Honolulu |weşanger=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-3207-0 |rûpel=33 }}</ref> * [[Han Su-san]] * [[Heo Gyun]] * [[Hong Sung-won]] * [[Hwang Suk-young]] * [[Hwang Sun-mi]] * [[Hwang Sun-won]] * [[Hyun Jin-geon]] == I == * [[Im Chul-woo]] == J == * [[Jang Eun-jin]] * [[Jang Jeong-il]] * [[Jeon Gyeong-rin]] * [[Jeon Sang-guk]] * [[Jeong Do-sang]] * [[Jo Jung-rae]] * [[Jo Kyung-ran]] * [[Jung Eun-gwol]] * [[Jung Ihyun]] * [[Jung Hansuk]] * [[Jung Mi-kyung]] * [[Jung Young-moon]] == K == * [[Kang Kyeong-ae]] * [[Kang Sok-Kyong]] * [[Younghill Kang]] * [[Kang Young-sook]] * [[Kim Ae-ran]] * [[Kim Byeol-ah]] * [[Kim Chae-won]] * [[Kim Chi-won]] * [[Kim Dong-in]] * [[Kim Dong-ni]] * [[Kim Gu-yong]] * [[Kim Gyeong Uk]] * [[Kim Haki]] * [[Kim In-suk]] * [[Kim Jae-young]] * [[:ko:김정한_(소설가)|Kim Jeong-han]] * [[Kim Jeong-hwan]] * [[Kim Ju-yeong]] * [[Kim Mi-wol]] * [[Kim Moon-soo]] * [[Kim Myeong-sun]] * [[Kim Ryeo-ryeong]] * [[Kim Tak-hwan]] * [[Kim Yeon-su]] * [[Kim Yoo-jung]] * [[Kim Seong-dong]] * [[Kim Seung-ok]] * [[Kim Won-il]] * [[Kim Wonu]] * [[Kim Yeong-hyeon]] * [[Kim Yong-ik]] * [[Kim Yong-man]] * [[Kim Young-ha]] * [[Ku Kyung-mi]] * [[Kwon Jeong Saeng]] * [[Kwon Yeo-sun]] == L == * [[Lee Dong-ha]] * [[Lee Ho-cheol]] * [[Lee Hyo-seok]] * [[Lee In-hwa]] * [[Lee Jangwook]] * [[Lee Ki-ho]] * [[Lee Kyun-young]] * [[Lee Mankyo]] * [[Lee Mun Ku]] * [[Lee Oyoung]] * [[Lee Seung-u]] * [[Lee Soon-won]] * [[Lee Yun-gi]] * [[Lee Ze-ha]] == N == * [[Na Hye-sok]] * [[Nam Jung-hyun]] == O == * [[Oh Jung-hee]] * [[Oh Sangwon]] * [[Oh Soo-yeon]] * [[Oh Yeong-su]] == P == * [[Paik Gahuim]] * [[Park Beom-shin]] * [[Park Chong-hwa]] * [[Park Hyoung-su]] * [[Park Kyung-ni]] * [[Park Min-gyu]] * [[Park Sang-ryung]] * [[Park Taesun]] * [[Park Taewon]] * [[Park Wan-suh]] * [[Park Yeonghan]] == S == * [[Seo Hajin]] * [[Seo Jeong-in]] * [[Shin Kyung-sook]] * [[Sim Yunkyung]] * [[So Young-en]] * [[Son Bo-mi]] * [[Song Gisuk]] * [[Song Giwon]] * [[Song Sokze]] * [[Song Soo-Kwon]] * [[Song Yeong]] == Y == * [[Yang Gui-ja]] * [[Yi Chong-jun]] * [[Yi Kwang-su]] * [[Yi Kyoung-Ja]] * [[Yi In-Seong]] * [[Yi Mun-yol]] * [[Yi Sang]] * [[Yom Sang-seop]] * [[Yoo Jae-yong]] * [[Yu Haeon-jong]] * [[Yun Dae-nyeong]] * [[Yun Heung-gil]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Korêyî]] [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Nivîskarên korêyî]] [[Kategorî:Romannivîsên korêyî]] i7mvafaw6h2v3kp7tut444lozx90o5e 0 277373 2070255 1853469 2026-07-07T00:17:03Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070255 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Scream''''' (ji [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]], tê wateya '''Qêrîn''' an '''Biqîre''') navê çend [[Fîlma tirsê|fîlmên tirsê]] yên [[amerîkî]] ne ku ji hêla [[Wes Craven]] ve ji sala [[1996]]ê ve hatine çêkirin. Fîlma yekem di [[sînema]]yan de ewqas biserket ku fîlmên din ên bi heman navê hatine amadekirin, wek ''Scream 2'' ([[1997]]), ''Scream 3'' ([[2000]]) û ''Scream 4'' ([[2011]]) hat. Ji sala [[2015]]ê heya [[2019]]ê [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmek]] jî di bin sernavê ''Scream'' de hate hilberandin. Beşa pêncemîn ''Scream V'' di sala [[2022]]ê de derket sînemayan. Beşa şeşem jî wek ''Scream VI'' di sala [[2023]]ê de hat weşandin. == Naverok == Çîrok li dora Sidney Prescott dizivire, ciwanek ku ji hêla kujerek nepenî yê bi cilên reş û maskek spî ve tê şopandin. Kujerê bi navê ''Ghostface'', qurbaniyên xwe bi rêya [[Telefona destan|têlefonê]] terorîze dike û klîşeyên fîlmên tirsê ji wan dipirse, berî ku wan bikuje. Sidney û hevalên wê, tevî Tatum û Dewey, hewl didin ku ji kujer birevin. [[Polîs]] tê gazî kirin, û detektîf Dewey Riley rolek girîng dilîze. Fîlma yekem bi pêşandanek dramatîk bi dawî dibe ku tê de Sidney kujer têk dibe. Di beşa duyemîn de, "Scream 2" (1997), hemû karakter li [[zanîngeh]]ê ne û careke din ji hêla kujerekî bi heman cil û bergê ve têne nêçîr kirin. Sidney neçar dimîne ku bi [[paşeroj]]a xwe re rû bi rû bimîne, û kujerê nû bûyerên filma yekem teqlîd dike. Mijarên teqlîd û [[trawma]]yê bêtir têne lêkolîn kirin. "Scream 3" (2000) çîrokê tîne [[Hollywood]]ê û Sidney careke din di xetereyê de ye. Kujerek nû dibe îlhama [[fîlm]]a "Stab" ku derketiye [[sînema]]yan. Di fîlma sêyem de bêtir li ser [[malbat]]a Sidney û girêdana wan bi kuştinan re eşkere dibe. Fîlm bi serkeftineke din a Sidney li ser kujer bi dawî dibe. Di sala 2011an de Scream 4 heman karakteran digihîne ba hev. Sidney bûye [[nivîskar]] û hewl dide jiyana xwe ji nû ve çêbike. Lê kujer ''Ghostface'' vegeriyaye û birînên kevin eşkere dike. Pêncemîn fîlm bi "Scream" (2022) ji nû ve tê destpêkirin, û tê de komek nû ya ciwanan ji hêla kujerek nû yê bi navê ''Ghostface'' ve tê tehdît kirin. Karakterên kevn ên mîna Sidney, Gale û Dewey vedigerin alîkariyê. Fîlma "Scream VI" (2023) li [[New York]]ê dilîze û kesên rizgarbûyî yên ji fîlma dawî dişopîne. Divê kesên rizgarbûyî mane bi kujer re rû bi rû bimînin û tirsên xwe yên nû têk bibin. Karakter vê gavê li dijî siya paşeroja xwe û hovîtiya kujer şer dikin. Heû fîlm behsa tirsa nenas û bandorên trawmayê dikin. Fîlmên tirsê yên "Scream" bûne beşek girîng a [[çanda pop]] û bandorek domdar li ser celebê kiriye. Çîrok nîşan didin ka [[hevaltî]] û [[cesaret]] çiqas girîng in dema ku mirov bi xirabiyê re rû bi rû dimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmên 1990an]] [[Kategorî:Fîlmên 1996an]] jg19tofhhfp5auw04pnqq5pjhiic9ag 0 285722 2070176 2055934 2026-07-06T20:56:55Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Gîkor (kitêb)]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gîkor]]: yekkirin 2055934 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gîkor]] 5a2wpwhngre7cvf514svkub0f1fqvfp 2070177 2070176 2026-07-06T20:57:36Z Ghybu 9854 yekkirin 2070177 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2024}} '''Gîkor''' kitêbeke bi [[ermenî]] ya [[Hovhannes Tumanyan]] e. Di sala 1895an de hate derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gikor (1895) by Hovhannes Tumanyan |url=https://archive.org/details/Gikor1895ByHovhannesTumanyan }}</ref> [[Emînê Evdal|Emînê 'Evdal]] û [[Heciyê Cindî|Ḧeciyê Cindî]] ev çîrok ji ermenî tercime kirine kurmancî û di sala 1932an de li [[Rewan]]ê hate derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=1037 |sernav=Gîkor |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-12-06 }}</ref> == Çîroka kitêbê == Kitêb li ser çîroka xemgîn ya kurikekî navê wî Gîkor ê duwazdehsalî yê cotkar e. Bavê Gîkor wî dişyîne bajar (Tbîlîsî) û kesên wir neqenciyê lê dikin û qedera wî xemgîn e. Yek ji eserên herî meşûr ên Hovhannes Tumanyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://w.edic-baghdasarian.com/Edic%20-%20New/img/Books/63-Gickor-1-E.pdf |sernav=Gikor }}</ref> Çîrok materyalîzma zeman şanî dike û biserneketina xewn û xeyalên zilamekî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aypoupen.com/remembering-hovhannes-tumanyan-life-contributions-and-legacy/ |sernav=Remembering Hovhannes Tumanyan: Life, Contributions, and Legacy |malper=Aypoupen - Website All About Armenians Around the World |tarîx=2023-02-20 |roja-gihiştinê=2024-12-06 |ziman=en-us }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{ku}} [https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=1563 Gîkor li ser kitêbxaneya dijîtal ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê] [[Kategorî:Pirtûkên ermenî]] 8qd8wq3zh8e3sc95pwts6e41980plbf 0 307714 2070234 1936427 2026-07-06T22:39:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070234 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Cannes 2017 36.jpg }} '''Maria Izabel Goulart Dourado''' (z. 23ê çiriya pêşîn a 1984an li São Carlos, São Paulo,Brezîl ) modeleke modeyê ya brezîlî ye.Ew ji 2005an heya 2008an û ji ber xebata xwe ya bi ''[[Sports Illustrated Swimsuit Issue]]'' û [[Armani Exchange]] re herî baş wekî yek ji Firîşteyên [[Victoria's Secret Angels]] tê zanîn. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{commons}} * {{IMDb name}} * [http://models.com/model_culture/model_of_week/izabel/ Izabel Goulart featured as MODELS.com's Model of the Week] * [https://web.archive.org/web/20080905122044/http://www.askmen.com/celebs/women/models_300/371_izabel_goulart.html Izabel Goulart] profile at Askmen.com * [http://www.lianxio.com/2016/05/izabel-goulart-2016-amfar-new-york-gala.html Izabel Goulart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209194202/http://www.lianxio.com/2016/05/izabel-goulart-2016-amfar-new-york-gala.html |date=9 December 2018 }} – 2016 amfAR New York Gala in NYC {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Kesên ji São Carlosê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên brezîlî yên jin]] cj1gmjmd4r0pmuts2w0b3qetbfniic3 0 314260 2070223 2066734 2026-07-06T22:11:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070223 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Ferîdûn''' (bi [[farisî]]: فریدون, ''Fereydūn'') ku bi navê din jî '''Thraētaona''' ([[Avestayî]]: 𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀) tê zanîn, lehengekî [[dîroka mîtolojîk a Îranê]] ye û padîşahek ji [[xanedana Pîşdadî]] ye. Ew di [[edebiyata farisî]] de wekê sembolê serkeftinê, dadmendiyê û comarkiyê tê nasîn. Li gorî Abolala Soudavar, Ferîdûn qismek ji [[Kûrûşê Mezin]] (desthilatdariya 550-530 {{bz}}), padîşahê yekem ê [[haxamenîşiyan]], nîşan dide. == Bingeh == Hemû formên navî ku li jor hatine nîşandan ji [[Protoîranî]] ''*Θraitauna-'' (Avestayî ''Θraētaona-'') û [[Protoindoîranî]] ''*Traitaunas'' tên. ''Traitaunas'' derivasyona (bi paşgira mezinker ''-una/-auna'') ya ''Tritas'' e, navê xweda an lehengekî ku di Trita Vedîk û Θrita Avestayî de tê xuya kirin. == Di edebiyata zerdûştî de == [[Wêne:Faridun strikes Zahhak with the ox-headed mace.jpg|thumb|250px|Ferîdûn bi gurza serê gayî li Zahhak dixe]] Di [[Avesta]]yê de, Thraētaona kurê [[Abtîn|Aθβiya]] ye û wekî kujerê ejderhayê [[Zahhak]] (''Aži Dahāk'') tê qeyd kirin. Di nivîsarên Pehlewî de, Dahāka/Dahāg li şûna kuştinê li [[Çiyayê Demavend]] li [[Amol]]ê hate zincîr kirin. == Di Şahnameyê de == [[Wêne:King Faridun, Qajar Persia, mid-19th Century (cropped).jpg|thumb|çep|200px|Wêneyê rûn ê Ferîdûn, Îrana Qacar, nîvê sedsala 19-an]] Li gorî [[Şahname]]ya [[Firdewsî]], Ferîdûn kurê [[Abtîn]] bû, yek ji neviyên [[Cemşîd]]. Ferîdûn, bi [[Kaweyê Hesinkar|Kaweyê Asinker]] re, li dijî padîşahê zalim [[Zahhak]] rabû, ew têk bir û li [[Çiyayên Alburz]] girt. Piştî wê, Ferîdûn bû padîşah, bi [[Arnavaz]] û [[Şehrînaz]] re zewicî û, li gorî efsaneyê, bi qasî 500 sal padîşahî kir. Di dawiya jiyana xwe de, wî padîşahiya xwe li sê kurên xwe dabeş kir: [[Selm]], [[Tûr]] û [[Îrac]]. === Dabeşkirina Padîşahiyê === [[Îrac]] kurê herî ciwan û bijartî yê Ferîdûn bû û beşa herî baş a padîşahiyê, ango Îran, wergirt. [[Selm]] wergirt [[Anadolî]] ("[[Rûm]]", bi wateyê berfirehtir, [[Împeratoriya Romayê]], cîhana Yewnanî-Romayî, an tenê "Rojava"), û [[Tûr]] wergirt [[Asyaya Navîn]] ("[[Tûran]]", hemû erdên bakur û rojhilatê [[Amûderyayê]], heta [[Çîn]]ê). Ev çêkir ku hesûdiya birayên Îrac rabû, û wan teşwîq kir ku wî bikujin. Piştî kuştina Îrac, Ferîdûn neviyê Îrac, [[Manûçihr]], li ser text danî. Hewldana Manûçihr ku tolê ji kuştina bavkalê xwe hilîne, şerên [[Îranî]]-[[Tûranî]] destpêkirin. == Giringiya çandî == Ferîdûn di çanda Îranî û Kurdî de wekî sembolê adaletê û lehengê ku zordariya Zahhak bi dawî anî tê nasîn. [[Direfşa Kavyanî]], alaya Kaweyê Asinker, bi serkeftina Ferîdûn ve girêdayî ye û di hemû dîroka Îranê de wekî sembolê niştimanî ma. == Her wiha binêrin == * [[Zahhak]] * [[Kaweyê Hesinkar]] * [[Direfşa Kavyanî]] * [[Şahname]] * [[Mîtolojiya kurd]] * [[Cemşîd]] * [[Çiyayê Demavend]] == Çavkanî == * Firdewsî, ''Şahname'', sedsala 10. * Soudavar, Abolala (2012), ''The Aura of Kings''. * Tafazzoli (1999), Encyclopedia Iranica. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ejdehakuj]] [[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]] [[Kategorî:Keyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Kûruşê Mezin]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurd]] [[Kategorî:Padîşahên efsanewî]] [[Kategorî:Xanedana Pîşdadî]] 1a6uwqh95vdcw847dya59gi8lmo2pgw 0 314644 2070222 1994900 2026-07-06T22:07:41Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070222 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = | wêne = | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]] | sernavê wêne = | mezinahiya wêne = 220px }} '''Evîn Încîr''' (jdb. 15ê hezîrana 1984an; li Amed, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke [[kurd]] û endama [[Parlamena Ewropayê]] ye ku ji sala 2019an vir ve ji [[Partiya Sosyal Demokrat a Swêdê]] hatiye hilbijartin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/197392/EVIN_INCIR/cv |sernav=Curriculum vitae {{!}} Evin INCIR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament |malper=www.europarl.europa.eu |tarîx=1984-06-15 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en}}</ref> == Kariyera siyasî == Încîr di 15ê hezîrana sala 1984an de li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ji dayik bûye.<ref name=":0"/> Evîn Încîr ji sala 2019an vir ve di komîteya azadiyên sivîl, dad û karûbarên navxweyî ya Parlamena Ewropayê de cih digire. Încîr ji xeynî erkên xwe yên komîteyê, ji sala 2019an vir ve di şandeyên parlamenê de ji bo komîteya parlamenê ya hevbeş a [[Yekîtiya Ewropayê]] û Tirkiyê û ji sala 2021an vir ve jî di meclîsa parlamenê ya [[Ewropa]] û [[Deryaya Navîn]] de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theparliamentmagazine.eu/news/article/movers-and-shakers-22-october-2021 |sernav=Movers and Shakers {{!}} 22 October 2021 |malper=The Parliament Magazine |tarîx=2021-10-21 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en}}</ref> Di heman demê ew endama koma navber a dij-nijadperestî û cûrbecûr a Parlamena Ewropayê ye,<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ardi-ep.eu/about/our-bureau/ |sernav=Bureau – Anti-Racism and Diversity Intergroup |malper=www.ardi-ep.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-GB}}</ref> koma navber a Parlamena Ewropayê ya li ser sendîkayan û koma navber a Parlamena Ewropayê ya li ser [[Sahraya Rojava]] ye.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/files/organisation-and-rules/organisation/intergroups/list-of-members-western-sahara.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25}}</ref> Evîn Încîr di sala 2023an de ligel [[Malin Björk]] û Samira Rafaela di nameyekê de ji seroka Parlamena Ewropayê [[Roberta Metsola]] îdia kirin ku hevkarên wan ên parlamenter Anders Vistisen, Isabella Adinolfi û Cristian Terheş di dema nîqaşekê de li ser pejirandina peymana [[Stembol]]ê ya 2011an a li dijî tundî ya li ser bingeha zayendî qaîdeyên Parlamenê yên li ser zimanê heqaretkar binpê kirine û ji Metsola xwestin ku lêpirsînê bide despêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/meps-european-parliament-denounced-for-racist-sexist-and-transphobic-hate-speech/ |sernav=Three MEPs denounced for racist, sexist and transphobic ‘hate speech’ in European Parliament |malper=POLITICO |tarîx=2023-05-11 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-GB}}</ref> Evîn Încîr di dema êrîşên li ser [[Rojavaya Kurdistanê]] ku di 6ê çileya sala 2026an ji aliyê Tirkiyê û komên cîhadîstên bi ser Tirkiye û Sûriyeyê ve pêk hatiye, bang li Parlamena Ewropayê kiriye ku zextê li komên êrîşkar bikin ku êrîş û sûcên şer ên li dijî Rojavayê Kurdiatanê û civakên din Sûriyê bidin rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/893493/slug |sernav=Evîn Încîr: Divê Ewropa bo piştevanîkirina Rojava wekî Herêma Kurdistanê bike |malper=Evîn Încîr: Divê Ewropa bo piştevanîkirina Rojava wekî Herêma Kurdistanê bike |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] kktlwqsfz6gutnyasuofxchy8gcnnp5 0 314775 2070217 2016731 2026-07-06T21:56:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070217 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Dmîtrî Mendeleyev''' (8ê sibata 1834an – 2ê sibata 1907an), [[kîmyager]]ekî rusî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dmîtrî Mendeleyev| ]] [[Kategorî:Endamên biyanî yên Royal Society]] [[Kategorî:Endamên navmiletî yên Civaka Felsefeyê ya Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1834]] [[Kategorî:Mirin 1907]] [[Kategorî:Şirîkên biyanî yên Akademiya Fenê ya Millî]] mrhk1ssts235e7axr0hisq0y8hvbc6c 4 314851 2070089 2070085 2026-07-06T12:12:20Z Penaber49 39672 2070089 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Alîgirî''': Rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî bûna Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Eger em bixwazin mijarên nakok ji perspektîfeke bêalî nîqaş bikin, divê rêbaza me ya pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. o9tnqhe8kou10ch8u6lkm9trtb23j5k 2070090 2070089 2026-07-06T12:18:41Z Penaber49 39672 2070090 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Alîgirî''': Rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî bûna Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. 2wurxr7wbkafw2bzcuznapv32h4lka9 2070091 2070090 2026-07-06T12:21:28Z Penaber49 39672 2070091 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Alîgirî''': Rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî bûna Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. eapsrau7hwg369h3wub7cu0ssb3qlc3 2070092 2070091 2026-07-06T12:31:46Z Penaber49 39672 2070092 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Alîgirî''': Rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî bûna Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. Di rewşên bi vê rengê de wek mînak di dema nivîsandina gotareke bûyeran an gotareke pêvçûnan, Wîkîpediya hewl dide bûyêrê bi zimaneke bêalî ku bûyer bi çi awayê qewimiye bi çavkaniyên bêalî rastetast binivise. Di naveroka gotaran de bi nêrîneke bêalî behhsa her du aliyên tê kirin û bûyer bi zimaneke zelal tê nivîsandin. lbo00iovg3x5h55n9ysiz08sljtpwzr 2070093 2070092 2026-07-06T12:32:14Z Penaber49 39672 2070093 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Alîgirî''': Rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî bûna Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. Di rewşên bi vê rengê de wek mînak di dema nivîsandina gotareke bûyeran an gotareke pêvçûnan, Wîkîpediya hewl dide bûyêrê bi zimaneke bêalî ku bûyer bi çi awayê qewimiye bi çavkaniyên bêalî rastetast binivise. Di naveroka gotaran de bi nêrîneke bêalî behhsa her du aliyên tê kirin û bûyer bi zimaneke zelal tê nivîsandin. 76e1gj79wqx3xvdz7vn6kv0ydazz4la 2070094 2070093 2026-07-06T12:35:14Z Penaber49 39672 2070094 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Alîgirî''': Rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî bûna Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. Wek mînak di rewşên bi vê rengê de di dema nivîsandina gotareke bûyeran an gotareke pêvçûnan, Wîkîpediya hewl dide ku bûyêrê bi zimaneke bêalî ku bûyer bi çi awayê qewimiye bi çavkaniyên bêalî rastetast binivise. Di naveroka gotaran de bi nêrîneke bêalî behhsa her du aliyên tê kirin û bûyer bi zimaneke zelal tê nivîsandin. hyd99gwxurc8wrz8j6amydbac6hmvni 2070146 2070094 2026-07-06T18:13:29Z Penaber49 39672 2070146 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Zimanê alîgir û cudakarî''': Zimanê alîgir û cudakarî rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bêyî cudakariya di navbera ziman, dîn, nîjad, zayend, ramana siyasî an baweriya felsefî, bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. Wek mînak di rewşên bi vê rengê de di dema nivîsandina gotareke bûyeran an gotareke pêvçûnan, Wîkîpediya hewl dide ku bûyêrê bi zimaneke bêalî ku bûyer bi çi awayê qewimiye bi çavkaniyên bêalî rastetast binivise. Di naveroka gotaran de bi nêrîneke bêalî behhsa her du aliyên tê kirin û bûyer bi zimaneke zelal tê nivîsandin. stv7sqfc8jyu5wsitts51yxae6gej9s 2070147 2070146 2026-07-06T18:24:44Z Penaber49 39672 2070147 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Zimanê alîgir û cudakarî''': Zimanê alîgir û cudakarî rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bêyî cudakariya di navbera ziman, dîn, nîjad, zayend, ramana siyasî an baweriya felsefî, bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. Wek mînak di rewşên bi vê rengê de di dema nivîsandina gotareke bûyeran an gotareke pêvçûnan, Wîkîpediya hewl dide ku bûyêrê bi zimaneke bêalî ku bûyer bi çi awayê qewimiye bi çavkaniyên bêalî rastetast binivise. Di naveroka gotaran de bi nêrîneke bêalî behhsa her du aliyên tê kirin û bûyer bi zimaneke zelal tê nivîsandin. '''Objektîfî''': Wîkîpediya kurdî gelek giringî piştrast kirina naveroka gotaran ku tê nivîsandin. Di vê warî de Wîkîpediya kurdî hewl dide ku li ser bingeha daneyan, rastiyan û delîlên bêalî, bêyî hestên kesane an pêşdaraziyan ensîklopedyeke pêş bixe û li gorî polîtîkayên ku Wîkîpediya kurdî ji xwe re esas girtiye gotaran binivîse. ga0r01x36fuukk87qq5dzrneukktofq 2070148 2070147 2026-07-06T18:24:59Z Penaber49 39672 2070148 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Zimanê alîgir û cudakarî''': Zimanê alîgir û cudakarî rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bêyî cudakariya di navbera ziman, dîn, nîjad, zayend, ramana siyasî an baweriya felsefî, bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. Wek mînak di rewşên bi vê rengê de di dema nivîsandina gotareke bûyeran an gotareke pêvçûnan, Wîkîpediya hewl dide ku bûyêrê bi zimaneke bêalî ku bûyer bi çi awayê qewimiye bi çavkaniyên bêalî rastetast binivise. Di naveroka gotaran de bi nêrîneke bêalî behhsa her du aliyên tê kirin û bûyer bi zimaneke zelal tê nivîsandin. * '''Objektîfî''': Wîkîpediya kurdî gelek giringî piştrast kirina naveroka gotaran ku tê nivîsandin. Di vê warî de Wîkîpediya kurdî hewl dide ku li ser bingeha daneyan, rastiyan û delîlên bêalî, bêyî hestên kesane an pêşdaraziyan ensîklopedyeke pêş bixe û li gorî polîtîkayên ku Wîkîpediya kurdî ji xwe re esas girtiye gotaran binivîse. rbbkxdnju68f26kavhqgj65qng5uscg 2070150 2070148 2026-07-06T18:26:06Z Penaber49 39672 2070150 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NBA}} '''Ev rûpel bi kurtî''': Wîkîpediyaya kurdî bi her awayê nêrîneke bêalî diparêze. Ev rûpel yek ji rêbernameya politîkayên Wîkîpediya kurdî ye ku ji bo ravekirina '''nêrîna bêalî''' hatiye nivîsandin. Divê hemî gotarên Wîkîpediyayê û naverokên din ên ansîklopedîk bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin û divê hemî fikr û raman bi awayekê dadperwer, rêjeyî û bê alîgir werin pêşkêşkirin. '''NBA''' polîtîkayeke bingehîn e li ser Wîkîpediyaya kurdî û projeyên din ên Wîkîpediyayê ye. Li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî (NBA) ya Wîkîpediyayê, divê her gotar bi awayekî bêalî were nivîsandin, dûrbûna wekhev ê ji bo hemî aliyan were parastin û agahiyên piştrastkirî yên ku di çavkaniyên pêbawer ên bêalî de hatine weşandin, werin bikar anîn. Divê hemî gotar û naverokên din ên ansîklopedîk ên li ser Wîkîpedyayê bi perspektîveke bêalî werin nivîsandin. Bi hev re, ev hersê polîtîka awa û kalîteya gotarên ku li ser malpera Wîkîpediyayê hatine weşandin diyar dikin. Her çiqas bendên vê rûpelê ji bo Wîkîpediya kurdî taybet be jî, di derbarê xebat û guhertinên hevpar de di nav niyeteke baş de ye. == Ravekirina nêrîna bêalî == Nêrînek bêalî yek ji rêbazên çareserkirina nêrîn û tevgerên bi nakok e. Li gorî qaîdeya bêalîbûn a Wîkîpediya, di dema ku di nivîsandina gotarekê de nêrînên dijberê hev hebin, divê ew gotar bi awayekê bêalî û bê alîgir werin nivîsandin. Divê bi ti awayî nêrînên alîgir li gotaran neyên zêde kirin û wekê agahiyên rast neyên rave kirin. Divê gotar bi nêrînên populer ne bi zimanê kevneşopî ya ensîklopedîk a Wîkîpediya werin nivîsandin. Bidestxistina tiştê ku civaka Wîkîpedyayê wekê bêalîbûnê fem dike tê vê wateyê ku bi baldarî û rexneyî gelek çavkaniyên pêbawer werin analîzkirin û piştre hewl were dayîn ku agahdariya di wan de bi awayekî dadperwer, rêjeyî û heta ku pêkan be bêyî alîgiriya edîtorî ji bo xwendevan re were veguhestin. Armanca Wîkîpedyayê ravekirina nakokiyan e lê bi ti awayî alîgirê van nakokiyan nîne. Armanc agahdarkirin e lê ne bi bandorkirina aliyan e. Bikarhêner (edîtor) her çend bi xwezayî xwedî nêrîn an îdeolojiyan bin jî, divê bi niyeteke baş hewl bidin ku agahiyan bêkêmasî peyda bikin û nêrînên taybetî li ser nêrînek din pêş nexin. Xala nêrînê ya bêalî nayê vê wateyê ku hinek xalên nêrînê têne derxistin; berevajî vê yekê tê vê wateyê ku hemî xalên nêrînê yên piştrastkirî yên ku giraniya wan têra xwe heye tê de bin. Ji bo ku hûn bigihîjin asta bêalîbûna guncaw ji bo ansîklopediyekê, prensîbên jêrîn bişopînin. === Qaîdeyên nêrîna bêalî === * '''Binavkirina gotaran''': Di hinek rewşan de, navê ku ji bo mijarekê hatiye hilbijartin dikare nêrînên alîgir bide nîşan. Her çend bi gelemperî têgehên bêalî werin tercîh kirin jî, hilbijartina navê gotaran divê bi awayekê zelal hevseng be. Ji ber vê yekê, eger navek di çavkaniyên pêbawer de (bi taybetî çavkaniyên bêalî) bi berfirehî were bikar anîn û ji ber vê yekê her çend hinek kes navê wekî alîgir bibînin jî ji bo ku ji aliyê xwendevanan ve baş were nas kirin, ew nav dikare were bikar anîn. * '''Zimanê alîgir û cudakarî''': Zimanê alîgir û cudakarî rasterast şêwazeke alîgir e ku li dijî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediya kurdî ye. Ev şêwaz nivîs û hemî çavkanî li ser mijareke taybet û nêrînek hevpar disekinin û hinek caran dikarin nêrînên alîgir werbigirin. Bikarhênerên ku di bin bandora alîgiriyê de tevdigerin, dikare wekê bikarhênerên alîgir werin pênasekirin. Di vê warê de Wîkîpediya kurdî li dijî hemî kiryarên alîgir disekine û ji hemî bikarhêneran dixwaze ku hemî naverok ên gotarên li ser Wîkîpediya kurdî bêyî cudakariya di navbera ziman, dîn, nîjad, zayend, ramana siyasî an baweriya felsefî, bi zimanekî bêalî û dadperwerî werin nivîsandin. * '''Ravekirina hevseng''': Di derbarê zimanê alîgir û guhertina vê zimanê ber bi perspektîveke bêalî de Wîkîpediya kurdî gelek hesas tevdigere. Divê rêbaza nivîsê û pêşkêşkirina nêrînên cûda bi têra xwe dadperwer û hesas be. Gelek gotar hene ku bi perspektîvên cuda têne pêşkêş kirin ku bi şîroveyên partîzan bi dawî dibin. Tewra ku raporek ji nerînan zêdetir li ser rastiyan disekine jî li gorî kîjan rastiyan tê de hene û ew çawa têne pêşkêş kirin, ew dîsa jî dikare bi awayekî nerasterast alîgirtinê nîşan bide. Wek mînak di rewşên bi vê rengê de di dema nivîsandina gotareke bûyeran an gotareke pêvçûnan, Wîkîpediya hewl dide ku bûyêrê bi zimaneke bêalî ku bûyer bi çi awayê qewimiye bi çavkaniyên bêalî rastetast binivise. Di naveroka gotaran de bi nêrîneke bêalî behhsa her du aliyên tê kirin û bûyer bi zimaneke zelal tê nivîsandin. * '''Objektîfî''': Wîkîpediya kurdî gelek giringî dide piştrast kirina naveroka gotarên ku li ser Wîkîpediyaya kurdî têne nivîsandin. Di vê warî de Wîkîpediya kurdî hewl dide ku li ser bingeha daneyan, rastiyan û delîlên bêalî, bêyî hestên kesane an pêşdaraziyan ensîklopedyeke pêş bixe û li gorî polîtîkayên ku Wîkîpediya kurdî ji xwe re esas girtiye gotaran binivîse. 3aeypl71yaofs3mh3gt5ennqbrmgva9 0 318634 2070171 2031313 2026-07-06T20:49:33Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Ekuador]] weke [[Ekwador]] guhart: yekkirin 2031313 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ekwador]] i131vcvwob4mhxzin53of40tdwhbk3z 2070173 2070171 2026-07-06T20:51:14Z Ghybu 9854 yekkirin 2070173 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat | nav = ''República del Ecuador'' | navê_fermî = | navê_kurdî = Komara Ekwadorê | al = Flag of Ecuador.svg | girêdana_alê = Ala Ekwadorê | nîşan = Coat of arms of Ecuador original version.svg | girêdana_nîşanê = Arma Ekwadorê | dirûşm = | sirûda_netewî = Salve, Oh Patria | cîh = ECU orthographic.svg | cîh_sernav = | zimanên_fermî = [[Spanî]] | zimanên_tev = | paytext = [[Quito]] | koordînat_paytext = {{Koord|0|9|S|78|21|W|type:country}} | bajarê_mezin = [[Libreville]] | sîstema_siyasî = [[Komar]] | serok_cure = Serokkomar | serok_nav = [[Guillermo Lasso]] | serok_cure1 = Cîgirê Serokdewlet | serok_nav1 = [[Alfredo Borrero]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 256.370 <ref>http://www.exteriores.gob.es/Documents/FichasPais/Ecuador_FICHA%20PAIS.pdf</ref> | av = 5 | gelhe = 16.144.000 | gelhe_sal = [[2015]] | berbelavî = 59 | serxwebûn = {{dîrok|24|gulan|1822}} | TBH_giştî = | TBH/mirov = | TBH_sal = | dirav = Dolar US (USD) | dem = [[UTC-5]] | nîşana_înternetê = [[.ec]] | koda_telefonê = +593 | nexşe = Ec-map.png | nexşe_sernav = }} '''Ekwador''' an jî '''Komara Ekwadorê''', welatekî li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e. Li bakurê Ekwadorê Kolombiya û li başûr jî [[Perû]] heye. Mîna [[Venezuela]], [[Panama]] û [[Kolombiya]] yek ji welatê [[Kolombiyaya Mezin]] bû. Ji ber ku li ser [[çixêza Ekuadorê]] ye ev nav lê hatiye dayin. Bajarê Ekwador ê herî mezin [[Guayaquil]] e û yek ji lîmanên herî mezin ên Amerîkaya Başûr li vir e. Ekwador ji 22 herêman pêk tê (gravên Galapagos jî têde). == Galerî == <gallery> Wêne:Ecuador ingapirca inca ruins.jpg|Kela Incapirca li Ekwadorê, cihekî ji şaristaniya [[înka]]yan e. </gallery> === Guápulo, Quito === <gallery> File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ecuador}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1830an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1822an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Ekwador| ]] [[Kategorî:Koloniyên spanî yên berê]] [[Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr]] fqm0et3pszjgz81zz0kvv87kuazvjkd 0 321846 2070191 2059750 2026-07-06T21:11:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2070191 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Antonín Leopold Dvořák''' (jdb. 8ê îlona 1841ê - m. 1ê gulana 1904an) bestekarekî [[çekya]]yî yê muzîka romantîzmê bû. Berhemên wî yên cihêreng neh senfonî û gelek berhemên orkestrayê, [[Opera (muzîk)|opera]], muzîka vokal, muzîka odeyê, û herwiha parçeyên piyano û orgê dihewîne.{{sfn|Clapham|1980|p=765}} Dvořák bestekarê çekyayî yê ku li çaraliyê cîhanê herî zêde tê pêşkêşkirin e.{{sfn|Taruskin|2010|p=754}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder |paşnav=Clapham |pêşnav=John |author-mask=1 |sal=1980 | contribution =Dvořák, Antonín (Leopold) |sernav=The New Grove Dictionary of Music and Musicians |pêşnavê-edîtor=Stanley |paşnavê-edîtor=Sadie |cih=London |weşanger=MacMillan | isbn =978-0-333-23111-1 |cild=5 |rr=765–92 |lînka-sernav=The New Grove Dictionary of Music and Musicians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Taruskin |pêşnav=Richard |lînka-nivîskar=Richard Taruskin |sernav=Music in the Nineteenth Century |sal=2010 |weşanger=Oxford University Press |cih=Oxford |isbn=978-0-19-538483-3 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bestekar]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1841]] [[Kategorî:Mirin 1904]] 5rymgon5w7sabet6wlo8tbu776jk9of 0 322871 2070180 2059518 2026-07-06T21:01:00Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2070180 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Şablon:Agahîdank pêşbirka futbola navnetewî | sal = 2026 | navê pêşbaziyê = Kasa Cîhanî ya FIFA | sernavên din = FIFA World Cup 26<br>FIFA World Cup 2026<br>{{Navê rastî|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}<br>{{Navê rastî|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | wêne = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | mezinahî = 250x250px | sernav = Sembola Kasa Cîhanê ya FIFA 2026, hejmarên "2" (jor) û "6" (jêr) nîşan dide ku li pişt Kasa Cîhanê hatine danîn. <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | welat = Kanada | welat2 = Meksîk | welat3 = DYA | dem = 11ê Pûşper – 19ê Tîrmeh | hejmara tîmê = 48 | konfederasyon = 6 | wargehê pêşbaziyê = 16 | bajar = 16 | şampîyon = | count = | duyemîn = | sêyemîn = | çaremîn = | maç = {{#invoke:Golker|matches|2026 FIFA World Cup}} | gol = {{#invoke:Golker|goals|2026 FIFA World Cup}} | tevlîbûn = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}} | top_scorer = {{#invoke:flagg|main|pxxl|avar=fb|USA}} [[Folarin Balogun]] <span class="nowrap">(2 gol)</span> | lîstikvan = | golkerê baş = | lîstikvanê ciwan = | fair_play = | demsala berê = [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2022|2022]] | demsala piştre = ''[[2030 Kasa Cîhanî ya FIFA|2030]]'' | rojanekirin = {{#invoke:Golker|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}} }} '''Kasa Cîhanê ya FIFA''' ya 2026an edîsyona 23emîn a niha ya Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye. Ev tûrnûvaya şampiyoniya futbolê ya mêran a navneteweyî ye ku her çar salan carê di navbera tîmên neteweyî yên federasyonên endamên FIFAyê de tê lîstin. Tûrnûva niha ji 11ê Hezîranê heta 19ê Tîrmeha 2026an tê lidarxistin. Ew bi hevkarî ji hêla şazdeh bajaran ve – yanzdeh li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], sê li [[Meksîk]], û du li [[Kanada]] tê mîvandarkirin. Ev tûrnûva yekem Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye ku ji hêla sê neteweyan ve tê mîvandarkirin, û yekem car e ku 48 tîm tê de cih digirin, ku ev yek berfirehkirinek ji 32 tîmên berê ye. Pêşniyara hevpar a Dewletên Yekbûyî, Meksîka û Kanadayê (Yekbûyî 2026) di dema dengdana dawîn a di Kongreya 68an a FIFAyê ya li Moskowê de, pêşniyara hevrik a Fasê têk bir. Ev yekem Kasa Cîhanê ye ji sala 2002an vir ve ku ji hêla gelek neteweyan ve bi hevparî tê mîvandarkirin. Meksîkê, bi mîvandariya xwe ya berê ya tûrnûvayên 1970 û 1986an, bû yekem welat ku sê caran mîvandariya Kasa Cîhanê dike an jî dibe hevparê wê. Dewletên Yekbûyî berê di sala 1994an de mîvandariya Kupa Cîhanê kiribû. Berevajî vê, ev yekem car e ku Keneda mîvandariya vê tûrnûvayê dike an jî dibe hevparê mîvandariyê. Ev rûdan vedigere ser bernameya xwe ya kevneşopî ya havînê ya Nîvkada Bakur, piştî ku Kupa Cîhanê ya 2022an a li Qeterê bi rengekî bêhempa di mehên Mijdar û Berfanbarê de hatibû lidarxistin. Wekî welatên mîvandar, Kanada, Meksîk û Dewletên Yekbûyî hemî bixweber jêhatî bûn (mafê beşdariyê bi dest xistin). [[Kap Verde]], [[Kûraso]], [[Urdun]] û [[Ûzbêkistan]] dê hemî yekem car di dîroka xwe de beşdarî Kasa Cîhanê bibin. [[Arjentîn]] şampiyonê dawî ye, ku di sala 2022an de sêyemîn Kasa Cîhanê ya xwe biribû. Amadekariyên tûrnûvayê bûn sedema nîqaşan, bi taybetî li ser polîtîkayên vîze û koçberiyê yên Dewletên Yekbûyî ku bandorê li tîmên mafdar û alîgên wan dikin, beşdarbûna [[Îran]]ê di nav şerekî berdewam de, û bikaranîna FIFAyê ya pergala bihayê guherbar (bihayê dînamîk) ji bo bilêtan. Gola yekem a Kasa Cîhanê ya FIFA yê ya 2026an ji hêla [[Julián Quiñones]] ji Meksîkê ve li dijî [[Afrîkaya Başûr]] di xuleka 9an a maça vebûnê ya tûrnûvayê de, ku di 11ê Hezîrana 2026an de li [[Stadyuma Azteca]] ya li Meksîko Sîtiyê hat lidarxistin, hat avêtin. Ev yekem car bû ku tîmeke neteweyî ji [[CONCACAF]]ê gola vebûnê ya edîsyoneke Kasa Cîhanê ya FIFAyê tomar dike. {{Kontrola otorîteyê}} alp7e4y83nk2asxl2jx5ktej502j84p 2070274 2070180 2026-07-07T05:55:45Z Kurê Acemî 105128 Ji bo [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2026]] hat beralîkirin 2070274 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2026]] evp21925zcols0q16kug0v44ynno0bu 0 323259 2070275 2066704 2026-07-07T05:56:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070275 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Şablon:Agahîdank pêşbirka futbola navnetewî | sal = 2026 | navê pêşbaziyê = Kasa Cîhanî ya FIFA | sernavên din = FIFA World Cup 26<br>FIFA World Cup 2026<br>{{Navê rastî|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}<br>{{Navê rastî|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | wêne = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | mezinahî = 250x250px | sernav = Sembola Kasa Cîhanê ya FIFA 2026, hejmarên "2" (jor) û "6" (jêr) nîşan dide ku li pişt Kasa Cîhanê hatine danîn. <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | welat = Kanada | welat2 = Meksîk | welat3 = DYA | dem = 11ê Pûşper – 19ê Tîrmeh | hejmara tîmê = 48 | konfederasyon = 6 | wargehê pêşbaziyê = 16 | bajar = 16 | şampîyon = | count = | duyemîn = | sêyemîn = | çaremîn = | maç = {{#invoke:Golker|matches|2026 FIFA World Cup}} | gol = {{#invoke:Golker|goals|2026 FIFA World Cup}} | tevlîbûn = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}} | top_scorer = {{#invoke:flagg|main|pxxl|avar=fb|USA}} [[Folarin Balogun]] <span class="nowrap">(2 gol)</span> | lîstikvan = | golkerê baş = | lîstikvanê ciwan = | fair_play = | demsala berê = [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2022|2022]] | demsala piştre = ''[[Kasa Cîhanî ya FIFA 2030|2030]]'' | rojanekirin = {{#invoke:Golker|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}} }} '''Kasa Cîhanê ya FIFA''' '''ya 2026an''' edîsyona 23em a niha ya Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3567360896991b48/original/FIFA-World-Cup-26-IP-Guidelines.pdf |sernav=Rêbernameyên Milkê Rewşenbîrî yên FIFAyê |weşanger=[[FIFA]] |tarîx=June 2024 |roja-gihiştinê=28 nîsan 2026 }}{{Jêder-malper |sernav=26 FIFA WORLD CUP FIFA Trademark |url=https://tsdr.uspto.gov/documentviewer?caseId=sn99739237&docId=APP20260401175734&linkId=2#docIndex=1&page=1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260412015250/https://tsdr.uspto.gov/documentviewer?caseId=sn99739237&docId=APP20260401175734&linkId=2#docIndex=1&page=1 |roja-arşîvê=12 nîsan 2026 |roja-gihiştinê=12 nîsan 2026 |malper=tsdr.uspto.gov }}</ref> Ev tûrnûvaya şampiyoniya futbolê ya mêran a navneteweyî ye ku her çar salan carê di navbera tîmên neteweyî yên federasyonên endamên FIFAyê de tê lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026 |sernav=Malpera fermî ya FIFA.com |weşanger=[[FIFA]] |tarîx= |roja-gihiştinê=17 hezîran 2026 }}</ref> Tûrnûva niha ji 11ê hezîrana heta 19ê tîrmeha 2026an tê lidarxistin. Ew bi hevkarî ji hêla şazdeh bajaran ve – yanzdeh li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], sê li [[Meksîk]], û du li [[Kanada]] tê mîvandarkirin. Ev tûrnûva yekem Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye ku ji hêla sê neteweyan ve tê mîvandarkirin, û yekem car e ku 48 tîm tê de cih digirin, ku ev yek berfirehkirinek ji 32 tîmên berê ye. Pêşniyara hevpar a Dewletên Yekbûyî, Meksîka û Kanadayê (Yekbûyî 2026) di dema dengdana dawîn a di Kongreya 68an a FIFAyê ya li Moskowê de, pêşniyara hevrik a Fasê têk bir. Ev yekem Kasa Cîhanê ye ji sala 2002an vir ve ku ji hêla gelek neteweyan ve bi hevparî tê mîvandarkirin. Meksîkê, bi mîvandariya xwe ya berê ya tûrnûvayên 1970 û 1986an, bû yekem welat ku sê caran mîvandariya Kasa Cîhanê dike an jî dibe hevparê wê. Dewletên Yekbûyî berê di sala 1994an de mîvandariya Kasa Cîhanê kiribû. Berevajî vê, ev yekem car e ku Keneda mîvandariya vê tûrnûvayê dike an jî dibe hevparê mîvandariyê. Ev rûdan vedigere ser bernameya xwe ya kevneşopî ya havînê ya Nîvkada Bakur, piştî ku [[Kasa Cîhanê ya 2022an]] a li Qeterê bi rengekî bêhempa di mehên Mijdar û Berfanbarê de hatibû lidarxistin. Wekî welatên mîvandar, Kanada, Meksîk û Dewletên Yekbûyî hemî bixweber jêhatî bûn (mafê beşdariyê bi dest xistin). [[Kap Verde]], [[Kûraso]], [[Urdun]] û [[Ûzbêkistan]] dê hemî yekem car di dîroka xwe de beşdarî Kasa Cîhanê bibin. [[Arjentîn]] şampiyonê dawî ye, ku di sala 2022an de sêyemîn Kasa Cîhanê ya xwe biribû. Amadekariyên tûrnûvayê bûn sedema nîqaşan, bi taybetî li ser polîtîkayên vîze û koçberiyê yên Dewletên Yekbûyî ku bandorê li tîmên mafdar û alîgên wan dikin, beşdarbûna [[Îran]]ê di nav şerekî berdewam de, û bikaranîna FIFAyê ya pergala bihayê guherbar (bihayê dînamîk) ji bo bilêtan. Gola yekem a Kasa Cîhanê ya FIFA yê ya 2026an ji hêla [[Julián Quiñones]] ji Meksîkê ve li dijî [[Afrîkaya Başûr]] di xuleka 9an a maça vebûnê ya tûrnûvayê de, ku di 11ê Hezîrana 2026an de li [[Stadyuma Azteca]] ya li Bajarê Meksîkê hat lidarxistin<ref name=":5">{{Jêder-malper |tarîx=11 hezîran 2026 |sernav=Nûvekirinên zindî yên Meksîkê û Afrîkaya Başûr: Julian Quinones gola yekem a Kasa Cîhanê ya FIFA 2026 avêt. |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/mexico-vs-south-africa-live-updates-world-cup-2026-score-result/gPwPUZlCuqXO/ |roja-gihiştinê=11 hezîran 2026 |malper=The Athletic |ziman=en-US }}</ref>, hat avêtin. Ev yekem car bû ku tîmeke neteweyî ji [[CONCACAF]]ê gola vebûnê ya edîsyoneke Kasa Cîhanê ya FIFAyê tomar dike. == Format == == Her wiha binêre == == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbol di 2026an de]] [[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Kanadayê]] [[Kategorî:2026 li Meksîkê]] 3mmdjw0ulg5n61ltll4ce3cmtk72ydo 2070276 2070275 2026-07-07T05:56:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070276 wikitext text/x-wiki {{Rojane}}{{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2026}}{{Şablon:Agahîdank pêşbirka futbola navnetewî | sal = 2026 | navê pêşbaziyê = Kasa Cîhanî ya FIFA | sernavên din = FIFA World Cup 26<br>FIFA World Cup 2026<br>{{Navê rastî|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}<br>{{Navê rastî|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | wêne = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | mezinahî = 250x250px | sernav = Sembola Kasa Cîhanê ya FIFA 2026, hejmarên "2" (jor) û "6" (jêr) nîşan dide ku li pişt Kasa Cîhanê hatine danîn. <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | welat = Kanada | welat2 = Meksîk | welat3 = DYA | dem = 11ê Pûşper – 19ê Tîrmeh | hejmara tîmê = 48 | konfederasyon = 6 | wargehê pêşbaziyê = 16 | bajar = 16 | şampîyon = | count = | duyemîn = | sêyemîn = | çaremîn = | maç = {{#invoke:Golker|matches|2026 FIFA World Cup}} | gol = {{#invoke:Golker|goals|2026 FIFA World Cup}} | tevlîbûn = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}} | top_scorer = {{#invoke:flagg|main|pxxl|avar=fb|USA}} [[Folarin Balogun]] <span class="nowrap">(2 gol)</span> | lîstikvan = | golkerê baş = | lîstikvanê ciwan = | fair_play = | demsala berê = [[Kasa Cîhanî ya FIFA 2022|2022]] | demsala piştre = ''[[Kasa Cîhanî ya FIFA 2030|2030]]'' | rojanekirin = {{#invoke:Golker|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}} }} '''Kasa Cîhanê ya FIFA''' '''ya 2026an''' edîsyona 23em a niha ya Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3567360896991b48/original/FIFA-World-Cup-26-IP-Guidelines.pdf |sernav=Rêbernameyên Milkê Rewşenbîrî yên FIFAyê |weşanger=[[FIFA]] |tarîx=June 2024 |roja-gihiştinê=28 nîsan 2026 }}{{Jêder-malper |sernav=26 FIFA WORLD CUP FIFA Trademark |url=https://tsdr.uspto.gov/documentviewer?caseId=sn99739237&docId=APP20260401175734&linkId=2#docIndex=1&page=1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260412015250/https://tsdr.uspto.gov/documentviewer?caseId=sn99739237&docId=APP20260401175734&linkId=2#docIndex=1&page=1 |roja-arşîvê=12 nîsan 2026 |roja-gihiştinê=12 nîsan 2026 |malper=tsdr.uspto.gov }}</ref> Ev tûrnûvaya şampiyoniya futbolê ya mêran a navneteweyî ye ku her çar salan carê di navbera tîmên neteweyî yên federasyonên endamên FIFAyê de tê lîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026 |sernav=Malpera fermî ya FIFA.com |weşanger=[[FIFA]] |tarîx= |roja-gihiştinê=17 hezîran 2026 }}</ref> Tûrnûva niha ji 11ê hezîrana heta 19ê tîrmeha 2026an tê lidarxistin. Ew bi hevkarî ji hêla şazdeh bajaran ve – yanzdeh li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], sê li [[Meksîk]], û du li [[Kanada]] tê mîvandarkirin. Ev tûrnûva yekem Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye ku ji hêla sê neteweyan ve tê mîvandarkirin, û yekem car e ku 48 tîm tê de cih digirin, ku ev yek berfirehkirinek ji 32 tîmên berê ye. Pêşniyara hevpar a Dewletên Yekbûyî, Meksîka û Kanadayê (Yekbûyî 2026) di dema dengdana dawîn a di Kongreya 68an a FIFAyê ya li Moskowê de, pêşniyara hevrik a Fasê têk bir. Ev yekem Kasa Cîhanê ye ji sala 2002an vir ve ku ji hêla gelek neteweyan ve bi hevparî tê mîvandarkirin. Meksîkê, bi mîvandariya xwe ya berê ya tûrnûvayên 1970 û 1986an, bû yekem welat ku sê caran mîvandariya Kasa Cîhanê dike an jî dibe hevparê wê. Dewletên Yekbûyî berê di sala 1994an de mîvandariya Kasa Cîhanê kiribû. Berevajî vê, ev yekem car e ku Keneda mîvandariya vê tûrnûvayê dike an jî dibe hevparê mîvandariyê. Ev rûdan vedigere ser bernameya xwe ya kevneşopî ya havînê ya Nîvkada Bakur, piştî ku [[Kasa Cîhanê ya 2022an]] a li Qeterê bi rengekî bêhempa di mehên Mijdar û Berfanbarê de hatibû lidarxistin. Wekî welatên mîvandar, Kanada, Meksîk û Dewletên Yekbûyî hemî bixweber jêhatî bûn (mafê beşdariyê bi dest xistin). [[Kap Verde]], [[Kûraso]], [[Urdun]] û [[Ûzbêkistan]] dê hemî yekem car di dîroka xwe de beşdarî Kasa Cîhanê bibin. [[Arjentîn]] şampiyonê dawî ye, ku di sala 2022an de sêyemîn Kasa Cîhanê ya xwe biribû. Amadekariyên tûrnûvayê bûn sedema nîqaşan, bi taybetî li ser polîtîkayên vîze û koçberiyê yên Dewletên Yekbûyî ku bandorê li tîmên mafdar û alîgên wan dikin, beşdarbûna [[Îran]]ê di nav şerekî berdewam de, û bikaranîna FIFAyê ya pergala bihayê guherbar (bihayê dînamîk) ji bo bilêtan. Gola yekem a Kasa Cîhanê ya FIFA yê ya 2026an ji hêla [[Julián Quiñones]] ji Meksîkê ve li dijî [[Afrîkaya Başûr]] di xuleka 9an a maça vebûnê ya tûrnûvayê de, ku di 11ê Hezîrana 2026an de li [[Stadyuma Azteca]] ya li Bajarê Meksîkê hat lidarxistin<ref name=":5">{{Jêder-malper |tarîx=11 hezîran 2026 |sernav=Nûvekirinên zindî yên Meksîkê û Afrîkaya Başûr: Julian Quinones gola yekem a Kasa Cîhanê ya FIFA 2026 avêt. |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/mexico-vs-south-africa-live-updates-world-cup-2026-score-result/gPwPUZlCuqXO/ |roja-gihiştinê=11 hezîran 2026 |malper=The Athletic |ziman=en-US }}</ref>, hat avêtin. Ev yekem car bû ku tîmeke neteweyî ji [[CONCACAF]]ê gola vebûnê ya edîsyoneke Kasa Cîhanê ya FIFAyê tomar dike. == Format == == Her wiha binêre == == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbol di 2026an de]] [[Kategorî:Kasa Cîhanî ya FIFA]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Kanadayê]] [[Kategorî:2026 li Meksîkê]] 41mgouamud0nsqgnw6si89onan3p7zz 0 323981 2070095 2070084 2026-07-06T13:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070095 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bahdinan Kurds by Albert Kahn.jpg|thumb|rast|Zazayên başûrê Kurdistanê.]] '''Zaza''' têgehek e ku di dîrokê de ji aliyê xelkê [[Silêmanî|Silemaniyê]] ve ji bo kurdên [[Behdînan]]ê ku bi zimanê [[kurmancî]] diaxivîn hatiye bikar anîn. Ev binavkirin ne tam wekî binavkirina ku ji bo [[zaza]]yên [[bakurê Kurdistanê]] tê bikar anîn. Kurdologê [[D. N. MacKenzie]] wiha dibêje: {{quote|Her çiqas bi rastî ev nav tenê ji bo cîranên wan ên rasterast ên ku di navbera her du çemên Zêyê de dijîn derbas dibe, kurdên badînanî meyla wan heye ku hemî kurdên ku li başûrê [[zêyê Mezin|çemê Zêyê]] dijîn wekî [[soranî]] bi nav bikin. Xelkê parêzgeha Silêmaniyê bi gelemperî xwe wekê "[[goran]]" bi nav dikin ... Her çiqas ev bi taybetî navê gelekî ye (bi [[Goranî|goranên]] rastîn ve girêdayî) ku li rojavayê Behdînanê û li [[Anatolya]]yê dijîn, kurdên goran di gotinên xwe de behdînanî û kurdên bakur bi gelemperî wekê '''zaza''' bi nav kirine.<ref>D.N. MacKenzie, Kurdish Dialect Studies Vol. 2, 1962, p. 377: "''Badinani Kurds tend to refer to all Kurds living south of the Gt. Zab as Sorani, although strictly speaking this name only applies to their immediare neighboun living between the two rivers Zab. The people of Suleimaniye province generally call themselves Goran ... In their rum these ‘Goran* Kurds refer to Badinani and northern Kurds generally as '''Zaza,''' although this le particularly the name of a people (related to the Goran proper) living far to the west of Badinan in Anatolia. To add to the confusion, there is a group of Kurds called the ‘Seven tribes’, or Goran, etiU speaking a dialect akin to that of the Kurds south of Suleiraeniye province, now eenled just within Badinan, on the north bank of the Gt, Zab below Akre,''" [https://archive.org/details/in.gov.ignca.18775/page/377/mode/2up?q=Badinani Lînk]</ref>}} == Kokên navê == {{Gotara bingehîn|Zaza#Nav}} Kurdên Behdînanê li hundirê [[zozanê kurdan]] dijîn. Niviskar [[Qanatê Kurdo]] ji ber vê yekê dibêje ku ev nav ji vir hatiye. Qanatê Kurdo dibêje ku piraniya kurdan konsonantê "n" ji paşiya peyvan derdixin. Mesela ''[[Milan]]'' dibe ''Mila'' û ''[[Zîlan]]'' dibe ''Zila''. Ji ber vê, ''zozan'' yan jî ''zewzan/zawzan'' bûye ''zoza, zewza'' yan jî ''zawza'' û ji vir jî navê ''zaza'' hatiye. Qanatê Kurdo dibêje ku navê zazayên Bakurê Kurdistanê hevkokê zazayên [[başûrê Kurdistanê]] ye.<ref>K. Kurdoyev (Qanatê Kurdo) A Brief Historical and Ethnographical Essay on the Zaza Kurds. Preface and Publication by Z.A. Yusupova (2014) (К.К. Курдоев Краткий историко-этнографический очерк о курдах заза)</ref> == Mijarên tekîldar == * [[Silêmanî (bajar)]] * [[Hewlêr (navçe)]] * [[Mîrektiya Badînan]] * [[Dunbulan (eşîr)]] * [[Zazakî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Behdînan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] 7exukllp77zqv2y8lmykz22kqvkaa7k 0 324035 2070096 2070080 2026-07-06T16:09:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070096 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindustanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] kokyfozp2siqzpqx11rtotti5vbe3g3 2070097 2070096 2026-07-06T16:09:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070097 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindustanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 3qfsspdhgubm6wou471lsa0819jdcoj 2070098 2070097 2026-07-06T16:10:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070098 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindustanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. == Sîstema nivîsê == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] d0v0yv40jshmvujcjzjo5ma851jexpn 2070099 2070098 2026-07-06T16:14:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070099 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindustanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindustanî. == Sîstema nivîsê == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 982y0rt1juiwqmlcrxnyjwwr2wyl6vm 2070100 2070099 2026-07-06T16:15:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070100 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindustanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindustanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindustanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindustanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] tppd0ectss1dum73r674jrskr967ox6 2070101 2070100 2026-07-06T16:16:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070101 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindustanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] sabbe6z2sph0115pr8mfqn0akncshe2 2070102 2070101 2026-07-06T16:16:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070102 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] ex9pgc4alis9086ai6x72we9bu89pcq 2070103 2070102 2026-07-06T16:20:54Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070103 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 5s04exst6qtbse3qwozl3a94kdzfdwp 2070104 2070103 2026-07-06T16:21:28Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070104 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] f4hkqx6sgda4iltre1r7eoqu1c96c0p 2070105 2070104 2026-07-06T16:23:06Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070105 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 6sqssqjw6xzuvk9dvm7gr09zstghkcg 2070106 2070105 2026-07-06T16:23:43Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070106 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] b87vy6nbni3bcrfyacovzmr5iej3qa9 2070107 2070106 2026-07-06T16:25:01Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070107 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 257y89nzspbbkwh7uysev4kf1aont5b 2070108 2070107 2026-07-06T16:26:39Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070108 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 6v20bl6ghlabspsdyqx8q699m6hm847 2070109 2070108 2026-07-06T16:26:55Z Kurê Acemî 105128 2070109 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] hcm2dl16xuwowa2bt2gf3kisgj87hwy 2070110 2070109 2026-07-06T16:27:41Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070110 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. ==== . ==== {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] qu5ewbki462szv2tjimlt7et46tyy0e 2070111 2070110 2026-07-06T16:29:08Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070111 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagari ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 688o4n8gs7dldkdgq5i88zbxstloukw 2070112 2070111 2026-07-06T16:29:20Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070112 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] kcema21s647kumy3ium5k2t90due374 2070113 2070112 2026-07-06T16:33:13Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070113 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} [[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|350px|Alfabeya urdû]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 4m3m4gi0i8c74rlq63hvy9832vz99c8 2070114 2070113 2026-07-06T16:33:48Z Kurê Acemî 105128 2070114 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} [[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|350px|Alfabeya urdû]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 70ably1nq7229omdelsrp4o2pq43ad8 2070115 2070114 2026-07-06T16:34:07Z Kurê Acemî 105128 2070115 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} [[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|350px|Alfabeya urdû]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 8iurxfo011jrdtozdf5bxix8wy40z3l 2070116 2070115 2026-07-06T16:37:08Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070116 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 9nzqg0s9i8koec2sjxh32h0nj40pizd 2070117 2070116 2026-07-06T16:38:18Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070117 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] qiqtifsqdbbqei2yf2s26sregdmk030 2070118 2070117 2026-07-06T16:38:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070118 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}{{Agahîdanka giştî}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] p0cmpe5x5hw17augqtdj4s0fggeqjqm 2070119 2070118 2026-07-06T16:39:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070119 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin. Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin. Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin. Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] pkhxx5vzh6dvz4d9ieko7qqhf2rg8co 2070120 2070119 2026-07-06T16:41:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070120 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandhi |publisher=[[Yale University Press]] |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=[[New Haven, Connecticut|New Haven]] and London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=Mahadev Desai}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link=David Crystal |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=[[University of Chicago Press]]}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 0l9sqd6qvrst4ncrw8w0liyqbxkgzc3 2070121 2070120 2026-07-06T16:41:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070121 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandhi |publisher=[[Yale University Press]] |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=[[New Haven, Connecticut|New Haven]] and London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=Mahadev Desai}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link=David Crystal |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=[[University of Chicago Press]]}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'', lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî. Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê. == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] bf0xh1i3nzvzxjkkiiejihx7qd2qhvq 2070122 2070121 2026-07-06T16:42:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070122 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandhi |publisher=[[Yale University Press]] |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=[[New Haven, Connecticut|New Haven]] and London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=Mahadev Desai}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link=David Crystal |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=[[University of Chicago Press]]}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] enexb7xl99on13f6lkm29l6bd24maex 2070123 2070122 2026-07-06T16:44:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070123 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin. Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn. Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] oivc24tuayvows8fypghi2z4jvnryji 2070124 2070123 2026-07-06T16:45:27Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070124 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link=Sheldon Pollock |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] gukapc6wu6c9hluuo0mu1bdl7z86a9y 2070125 2070124 2026-07-06T16:46:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070125 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link=Sheldon Pollock |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] qp365p9yticzq8k5c9kkx9htk48sz14 2070126 2070125 2026-07-06T16:46:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070126 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link=Sheldon Pollock |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 9o8iy7wqc2jskmp2x5tgw9i8teete4s 2070127 2070126 2026-07-06T16:48:14Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070127 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link=Sheldon Pollock |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] kqfpbspgobmvgj9jqvo5rlyv2i8j6j6 2070128 2070127 2026-07-06T16:48:38Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2070128 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link=Sheldon Pollock |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 14ft9uc5ek8mp1xrnx3pg9wzwcvh6so 2070129 2070128 2026-07-06T16:49:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070129 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link=Sheldon Pollock |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] gc4l0xec72eq508xrccoks2dmefksn2 2070130 2070129 2026-07-06T16:49:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070130 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link=Sheldon Pollock |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 4ip6qt1w1tdlwfnsmqtnokbhvidgggi 2070131 2070130 2026-07-06T16:50:20Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070131 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link=Yamuna Kachru |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] miqzdyns55f7u7xn4zzo53lchrstex0 2070132 2070131 2026-07-06T16:50:44Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070132 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] skcl513cymmztea9u0trveaawk2sfms 2070133 2070132 2026-07-06T16:51:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070133 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] sc1uujrbbtuc8p1l58jkcdwa7vnyanp 2070134 2070133 2026-07-06T16:52:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070134 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|Kelîmeya hindustanî li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] q9ibrdl9kiyuihfyvfyi7ekmrd67x4q 2070135 2070134 2026-07-06T16:53:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070135 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|Kelîmeya ''hindustanî'' li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] ibsgdz20a9ut5dma17lcnn1huy8j251 2070136 2070135 2026-07-06T16:53:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070136 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] Zimanê hindistanî (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] l5nhv4dlgyfixij0d2f30r0lar8eokl 2070137 2070136 2026-07-06T16:53:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070137 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] '''Zimanê hindistanî''' (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê hind–urdû tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] lf1dmrfolrccek4ka3a5cbiffm6m3qt 2070138 2070137 2026-07-06T16:53:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070138 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] '''Zimanê hindistanî''' (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê '''hind–urdû''' tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|rast|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] dbpbsftjmzrxlrfkpfpi2ijolrmrpmz 2070139 2070138 2026-07-06T16:54:46Z Kurê Acemî 105128 /* Sîstema nivîsê */ 2070139 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] '''Zimanê hindistanî''' (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê '''hind–urdû''' tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|çep|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 1swqluv2tl20i6uo4qfxl7cvl4d6dxf 2070140 2070139 2026-07-06T16:55:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070140 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|rast|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|rast|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] '''Zimanê hindistanî''' (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê '''hind–urdû''' tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|çep|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] dks7skm4jw1cdfbsi4s19645qzl6vcp 2070141 2070140 2026-07-06T16:55:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070141 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|rast|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[Devanagarî|devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|rast|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] '''Zimanê hindistanî''' (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Citation |author=Mohammad Tahsin Siddiqi |title=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |quote=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |publisher=University of Wisconsin}}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê '''hind–urdû''' tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{cite book |title=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |last1=Gandhi |first1=M. K. |author-link1=Mahatma Gandî |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=9780300234077 |location=New Haven û London |quote= |translator-last=Desai |translator-first=Mahadev |others=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |translator-link=}}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{citation |last=Crystal |first=David |author-link= |title=A Dictionary of Language |pages= |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |location=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |quote= |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{cite book |title=The Rhetoric of Hindutva |last1=Basu |first1=Manisha |publisher=Cambridge University Press |date=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |language=en |quote=}}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages? |website=Ethnologue |date=2025 |access-date=2025-05-11}}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |date=29 June 2018 |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{cite book |title=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |last1=Gambhir |first1=Vijay |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |language=en |quote=}}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|çep|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{cite book |title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |last=Pollock |first=Sheldon |author-link= |publisher=University of California Press |year=2003 |page=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912}}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Cite web |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |title=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |website=Frontline |date=2025-03-18 |access-date=2025-11-09 |language=en |last=Kashif |first=Mohd}}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{lang|hi|अ}} ! {{lang|hi|आ}} ! {{lang|hi|इ}} ! {{lang|hi|ई}} ! {{lang|hi|उ}} ! {{lang|hi|ऊ}} ! {{lang|hi|ए}} ! {{lang|hi|ऐ}} ! {{lang|hi|ओ}} ! {{lang|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{lang|hi|क}} ! {{lang|hi|क़}} ! {{lang|hi|ख}} ! {{lang|hi|ख़}} ! {{lang|hi|ग}} ! {{lang|hi|ग़}} ! {{lang|hi|घ}} ! {{lang|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{lang|hi|च}} ! {{lang|hi|छ}} ! {{lang|hi|ज}} ! {{lang|hi|ज़}} ! {{lang|hi|झ}} ! {{lang|hi|झ़}} ! {{lang|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{citation |last=Kachru |first=Yamuna |author-link= |year=2006 |title=Hindi |publisher=John Benjamins Publishing |page=17 |isbn=90-272-3812-X}}</ref> |- ! {{lang|hi|ट}} ! {{lang|hi|ठ}} ! {{lang|hi|ड}} ! {{lang|hi|ड़}} ! {{lang|hi|ढ}} ! {{lang|hi|ढ़}} ! {{lang|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{lang|hi|त}} ! {{lang|hi|थ}} ! {{lang|hi|द}} ! {{lang|hi|ध}} ! {{lang|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{lang|hi|प}} ! {{lang|hi|फ}} ! {{lang|hi|फ़}} ! {{lang|hi|ब}} ! {{lang|hi|भ}} ! {{lang|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{lang|hi|य}} ! {{lang|hi|र}} ! {{lang|hi|ल}} ! {{lang|hi|व}} ! {{lang|hi|श}} ! {{lang|hi|ष}} ! {{lang|hi|स}} ! {{lang|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] ofnhxru5cppf5a0c0y4gor9eg7vikuy 2070144 2070141 2026-07-06T17:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2070144 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Hindustani.svg|thumb|rast|Kelîmeya ''hindistanî'' li ser tîpên [[devanagarî]] û li ser stîla nastalîq a tîpên [[Alfabeya erebî|farsî-erebî]]]] [[Wêne:Hindustani-speaking world nations.png|thumb|rast|Belavbûna axaftvanên hindistanî li dinyayê]] '''Zimanê hindistanî''' (bi [[devanagarî]]: हिन्दुस्तानी; bi nestalîqî: ہندوستانی) zimaneke [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li bakurê [[Hindistan]] û li [[Pakistan]]ê de wekî [[lingua franca]] ya herêmê tê axaftin.<ref name="siddiqi1994">{{Jêder |nivîskar=Mohammad Tahsin Siddiqi |sernav=Hindustani-English code-mixing in modern literary texts |sal=1994 |url=https://books.google.com/books?id=vnrTAAAAMAAJ |jêgirtin=... Hindustani is the lingua franca of both India and Pakistan ... |weşanger=University of Wisconsin }}</ref> Herwiha ji aliyê civata axaftvanên deccanî li başûrê Hindistanê jî tê axaftin. Hindistanî zimanekî pirmerkezî ye ku du standarda qeydî hene ku bi navên [[Zimanê hindî|hindî]] (qeydiya prakritkirî û bi sanskrîtkirî ya ku bi xêza brahmî tê nivîsîn) û [[Zimanê urdû|urdû]] (qeydiya farsîkirî û [[Erebkirin|erebkirî]] ya ku bi xêza [[Alfabeya erebî|fars-erebî]] tê nivîsîn) tê nasîn ku wekî zimanên resmî yên Hindistan û Pakistanê dimeşînin. Ji ber vê yekê, ew jî bi navê '''hind–urdû''' tê navnîşan kirin.<ref name="gandhi-hindi-urdu">{{Jêder-kitêb |sernav=An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth: A Critical Edition |paşnav1=Gandhi |pêşnav1=M. K. |lînka-nivîskar1=Mahatma Gandî |weşanger=Yale University Press |sal=2018 |isbn=9780300234077 |cih=New Haven û London |jêgirtin= |paşnavê-terciman=Desai |pêşnavê-terciman=Mahadev |kesên-din=annotation by Suhrud, Tridip |url=https://books.google.com/books?id=h5BNDwAAQBAJ |lînka-terciman= }}</ref><ref name="dcrystal-dict-lang">{{Jêder |paşnav=Crystal |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |sernav=A Dictionary of Language |rr= |sal=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3GU5FWs1pBEC |cih=[[Chicago]] |isbn=9780226122038 |jêgirtin= |weşanger=University of Chicago Press }}</ref> Qeydiyên rojane yên zimanê li navbera van standardan de di spektrûmekê de didomin.<ref name="Basu2017">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rhetoric of Hindutva |paşnav1=Basu |pêşnav1=Manisha |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-14987-8 |ziman=en |jêgirtin= }}</ref> Heta sala 2025an, hindî û urdû bi hev re bûne sêye zimanê ku hêrî zêde tê axivtine li dinyayê piştî [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[mandarîn]], bi hejmara 855 milyon axaftvanên zikmakî û yên zimanê duyê, ligorî ''Ethnologue'',<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |sernav=What are the top 200 most spoken languages? |malper=Ethnologue |tarîx=2025 |roja-gihiştinê=2025-05-11 }}</ref> lê ev jî dihewîne milyonên ku di nêrxa nûmerandina hindî ya Hindistanê de zimanê xwe wekî "hindî" nîşan kirine, lê zimanên din ên hindî diyar dikin ne hindistanî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |sernav=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011 |tarîx=29 hezîran 2018 |weşanger=Registrar General and Census Commissioner of India }}</ref> Hejmara tevahî ya axaftvanên hindistanî di sala 1995an de zêde ji 300 milyon ve hate ragihandin ku hindistanî bû zimanê sêyê an jî çarê ku herî zêde tê axaftin li dinyayê.<ref name="Gambhir1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Teaching and Acquisition of South Asian Languages |paşnav1=Gambhir |pêşnav1=Vijay |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-8122-3328-5 |ziman=en |jêgirtin= }}</ref> == Sîstema nivîsê == [[Wêne:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Surahi_in_samrup_rachna_calligraphy.jpg|çep|thumb|"Surahî" bi tîpên Samrûp Rachna ]] Di tarîxê de, hindistanî bi herfên urdû, [[devanagarî]] û hin caran jî bi herfên kaithî hatiye nivîsandin.<ref name="mcgregor_912">{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia |paşnav=Pollock |pêşnav=Sheldon |lînka-nivîskar= |weşanger=University of California Press |sal=2003 |rûpel=912 |isbn=978-0-520-22821-4 |url=https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912 }}</ref> Di çaxa Hindistana Brîtanî de, hindistanî bi awayekî resmî bi xeteke wergirtî ji [[Alfabeya erebî|herfên fars-erebî]] de hatiye nivîsandin ku niha wek alfabeya urdû (ku bi şêwaza nastaʿlîq tê nivîsandin) tê zanin. Kaithî û devanagarî du ji xetên brahmî ne ku li hev rê bi alfabeya urdû re têne bikaranîn. Ev rewş heya sedsala 20ê berdevam bû, wextê ku hindî bi xeteya devanagarî wek zimanek resmî li Hindistanê hatiye nasîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://frontline.thehindu.com/society/hindi-urdu-history-politics-india/article69340548.ece |sernav=Urdu and Hindi: A History of Division, Politics, and Power |malper=Frontline |tarîx=2025-03-18 |roja-gihiştinê=2025-11-09 |ziman=en |paşnav=Kashif |pêşnav=Mohd }}</ref> Li Hindistanê, rejîstera hindî bi resmî bi devanagarî tê nivîsandin û urdû bi alfabeya urdû, heta astevê ku van standardan bi heman awayî bi xeteyên xwe ve têrî dide naskirin. Îro li Pakistanê de hêj bi alfebeyê urdûyê tê nivîsîn. Di weşanên populer ên li Hindistanê de, urdû jî bi devanagarî tê nivîsîn, bi guherînek hêsan di hewldanên damezrandina alfebeyê urdû ya devanagarî li aliyê alfebeyê hindî ya devanagarî de. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Devanagarî ! {{Ziman|hi|अ}} ! {{Ziman|hi|आ}} ! {{Ziman|hi|इ}} ! {{Ziman|hi|ई}} ! {{Ziman|hi|उ}} ! {{Ziman|hi|ऊ}} ! {{Ziman|hi|ए}} ! {{Ziman|hi|ऐ}} ! {{Ziman|hi|ओ}} ! {{Ziman|hi|औ}} |- | {{IPA link|ə}} | {{IPA link|aː}} | {{IPA link|ɪ}} | {{IPA link|iː}} | {{IPA link|ʊ}} | {{IPA link|uː}} | {{IPA link|eː}} | {{IPA link|ɛː}} | {{IPA link|oː}} | {{IPA link|ɔː}} |- ! {{Ziman|hi|क}} ! {{Ziman|hi|क़}} ! {{Ziman|hi|ख}} ! {{Ziman|hi|ख़}} ! {{Ziman|hi|ग}} ! {{Ziman|hi|ग़}} ! {{Ziman|hi|घ}} ! {{Ziman|hi|ङ}} |- | {{IPA link|k}} | {{IPA link|q}} | {{IPA|kʰ}} | {{IPA link|x}} | {{IPA link|ɡ}} | {{IPA link|ɣ}} | {{IPA|ɡʱ}} | {{IPA link|ŋ}} |- ! {{Ziman|hi|च}} ! {{Ziman|hi|छ}} ! {{Ziman|hi|ज}} ! {{Ziman|hi|ज़}} ! {{Ziman|hi|झ}} ! {{Ziman|hi|झ़}} ! {{Ziman|hi|ञ}} |- | {{IPA link|t͡ʃ}} | {{IPA|t͡ʃʰ}} | {{IPA link|d͡ʒ}} | {{IPA link|z}} | {{IPA|d͡ʒʱ}} | {{IPA link|ʒ}} | {{IPA link|ɲ}}<ref>{{Jêder |paşnav=Kachru |pêşnav=Yamuna |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Hindi |weşanger=John Benjamins Publishing |rûpel=17 |isbn=90-272-3812-X }}</ref> |- ! {{Ziman|hi|ट}} ! {{Ziman|hi|ठ}} ! {{Ziman|hi|ड}} ! {{Ziman|hi|ड़}} ! {{Ziman|hi|ढ}} ! {{Ziman|hi|ढ़}} ! {{Ziman|hi|ण}} |- | {{IPA link|ʈ}} | {{IPA|ʈʰ}} | {{IPA link|ɖ}} | {{IPA link|ɽ}} | {{IPA|ɖʱ}} | {{IPA|ɽʱ}} | {{IPA link|ɳ}} |- ! {{Ziman|hi|त}} ! {{Ziman|hi|थ}} ! {{Ziman|hi|द}} ! {{Ziman|hi|ध}} ! {{Ziman|hi|न}} |- | {{IPA link|t̪|t}} | {{IPA|tʰ}} | {{IPA link|d̪|d}} | {{IPA|dʱ}} | {{IPA link|n}} |- ! {{Ziman|hi|प}} ! {{Ziman|hi|फ}} ! {{Ziman|hi|फ़}} ! {{Ziman|hi|ब}} ! {{Ziman|hi|भ}} ! {{Ziman|hi|म}} |- | {{IPA link|p}} | {{IPA|pʰ}} | {{IPA link|f}} | {{IPA link|b}} | {{IPA|bʱ}} | {{IPA link|m}} |- ! {{Ziman|hi|य}} ! {{Ziman|hi|र}} ! {{Ziman|hi|ल}} ! {{Ziman|hi|व}} ! {{Ziman|hi|श}} ! {{Ziman|hi|ष}} ! {{Ziman|hi|स}} ! {{Ziman|hi|ह}} |- | {{IPA link|j}} | {{IPA link|ɾ}} | {{IPA link|l}} | {{IPA link|ʋ}} | {{IPA link|ʃ}} | {{IPA link|ʂ}} | {{IPA link|s}} | {{IPA link|ɦ}} |} Ji ber îngîlizkirinê li Başûrê Asyayê û bikaranîna navmiletî ya [[alfabeya latînî]], hindistanî di hin çaxan de bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Ev vekirina xwe tê gotin urdûya romanî an jî hindiya romanî, ligorî rêncê ku tê bikaranîn. Ji ber ku urdû û hindî wextê axaftinê bi hev fêm in, hindiya romanî û urdûya romanî (çawa ku li dijî hindiya devanagarî û urdûya bi alfabeya urdû de ye) bi gelemperî jî bi hev fêm in. == Binêre == * [[Zimanên Hindistanê]] * [[Zimanên hind û ewropî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] 68n7torc4xaomva7fn9ypdiq4c41j0f 1 324036 2070269 2070072 2026-07-07T03:53:07Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2070269 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Di derbarê gotarê de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gotareke bi navê [[Zimanên Hindistanê]] li ser Wîkîpediyayê kurdî hatiye nivîsandin. Hay jê hebe bi şaşî heman gotarê nenivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:58, 6 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], haya min jê heye. Min wê gotar bi wîkîdata re girêda. Ew di derbarê zimanê hind-urdû ye, zimanekî ku ji aliyê gelek milyon kesan li Pakistan û bakurê Hindistanê tê axivtin. Gotar heta niha li ser wîkîpediya kurdî tune bû. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:00, 6 tîrmeh 2026 (UTC) ::temam e min jî niha ferq kir [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:02, 6 tîrmeh 2026 (UTC) 9psv26ngacfx22d2f31u9sjqejm4bst 2 324037 2070145 2026-07-06T17:18:28Z Kurdanparez 137209 Rûpel bi "{{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Anatolyayê | wêne = Kurds of Central Anatolia.jpg | wêne firehî = Cih û deverên ku Kurd herî kêm %75 temsîl dikin | ravek = <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 500.000 | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = [[Enqere]] | gelhe1 = 150.000 | sal1..." hat çêkirin 2070145 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Kurdên Anatolyayê | wêne = Kurds of Central Anatolia.jpg | wêne firehî = Cih û deverên ku Kurd herî kêm %75 temsîl dikin | ravek = <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 500.000 | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = [[Enqere]] | gelhe1 = 150.000 | sal1 = | çavk1 = <ref> https://www.kürtler.com/ankara-kurtleri.html</ref> | herêm2 = [[Qonye]] | gelhe2 = 110.000 | sal2 = | çavk2 = | herêm3 = [[Aqsaray]] | gelhe3 = 40.000 | sal3 = | çavk3 = | herêm31 = Parezgêhen mayî | gelhe31 = 200.000 | sal31 = | çavk31 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[Kurmancî]], [[Dimilî]], [[Şêxbizinî]]) <br/> [[Tirkî]] | ol = '''[[Îslam]]''' <br/> ([[Sunnî]], [[elewîtî]]) | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Kurds of Central Anatolia.jpg | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Kurdên Anatolyayê'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |tarîxa-gihiştinê=2023-04-13 |roja-arşîvê=2022-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221001070653/http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi tirkî: ''İç Anadolu Kürtleri'' yan jî ''Tuz Gölü Kürtleri'')<ref>Müslüm Yücel, "Tuz Gölü Kürtleri", I-VIII, ''Yeni Gündem'' gazetesi, 2000, İstanbul. {{Tr icon}}</ref> komeke kurdên [[Bakurê Kurdistanê]] ne ku ji ber sedemên cihêreng û di qonaxên cihêreng ên koçberiyê de koçê Anatolyaya Navîn bûne. Koçberiya herî dawî ku tê zanin koçberkirina ji aliyê osmaniyan ve ye ku bi awayeke girseyî û sîstematîk hatine koçber kirin.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |paşnav= |sernav=Kurdên Konyayê wekê 'du caran cûdayî' |url=https://www.agos.com.tr/tr/yazi/26017/iki-kere-oteki-olarak-konyali-kurtler#:~:text=Orta%20Anadolu'ya%20K%C3%BCrtlerin%20g%C3%B6%C3%A7%C3%BC,k%C4%B1smen%20Urfa%20civarlar%C4%B1ndan%20geldiklerini%20s%C3%B6yl%C3%BCyorlar. |roja-gihiştinê=2024-11-08 |xebat=Agos }}</ref> Kurdên [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] bi taybetî ji herêma [[Meletî]], [[Semsûr]] û ji henek deverên [[Riha]]yê koçber bûne.<ref name=":0" /> Her çiqas di derbarê koçberiya wan de çend sedemên cihêreng were desnîşan kirin lê sedema herî ku tê zanin ji bo ku bêne ji bîr kirin an jî bêne asîmîle kirin koçber kirina osmaniyan e. Li gorî hinek çavkaniyan Kurdên Anatolyayê ji ber pirsgirêkên bi rêveberiya osmaniyan re sirgûnî herêmên Qonyayê bûne.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku sirgûn kirin a osmaniyan di qonaxa koçberiya ku nêzîkê 250-300 sal berê pêk hatiye çêbûye.<ref name=":0" /> Di roja îro de li [[Anatolyaya navîn]] li [[Enqere]] - [[Haymana]], [[Polatlı]], [[Bala]], [[Şereflikoçhisar]], li [[Qonye]]yê - [[Kulu]], [[Cihanbeyli]], [[Yunak]], li [[Kırşehir]]ê - [[Kaman]], [[Çîçekdaxi]], li [[Nevşehir]], [[Aksaray]], li [[Yozgat]] - [[Yerkoy]], li [[Çorum]], [[Sivas]] û li [[Tokat]]ê ji milyonek zêdetîr kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/445133 |sernav=1 milyon kurd sirgûnî Enqerê kirin }}</ref> Li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] li Enqerê 102, li Qonyê 75, li Kırşehirê 52, li Nevşehirê 50, li Aksarayê 70, li dorbera sinorên Yozgat - Tokat - Amasyê 41, li Qeyseriyê 23 bi giştî nêzîkî 300 gundên kurdan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/tr/?p=21891 |sernav=Navçe û Gundên Kurdên Anatoliya Navîn |malper=ÇandName TR |roja-gihiştinê=2024-11-09 |ziman=tr }}</ref> Du [[kovar]]ên Kurdên Anatolyayê yên bi navê [[Bîrnebûn]] û [[Veger]] hene. == Dîrok == Dîroka kurdên Anatolyayê pir kevn e. Ew 200 - 300 salî berê di dema [[Împeratoriya Osmanî]] de hatine Anatoliyaya Navîn. Sedeme hatina wan ji sedî sed nayê zanîn. Sedeme bingehî: hekokiyên eşîretî û koçberî bûne. ji Welatê Rojê - Kurdîstanê bi dehan eşîr û ezbete koçber bûne û hatine Anatoliyaya Navîn. Navê çend eşîrên ewên: eşiri giştek eşiri [[Reşwan]]î, [[Xelîkan]]î, [[Canbegî]], [[Şêxbizinî]] Şêxbizinî na [[Reşwan]], [[Reşî]], zimanê Şêxbizinî na Kurmancîye, [[Omerî]], [[Sefka]]nî, [[Celkî]], [[Nasîr]]î, [[Têrikan]]î, [[Mikaîla]]yî, [[Rûtan]]î, [[Zirkî]], [[Sidunî]], [[Qilorî]], [[Doykan]], [[Motikan]], [[Şêxbilîyan]], [[Bilkî]], [[Hêcibî]], [[Atmana]], [[Bazikî]], [[Milan]], [[Bereketî]], [[Mifkî]], [[Oxçiyan]], [[Pisî]], [[Sêwidî]], [[Cutkî]]. ''Şêxbilian, Berakatî, Oxçî, Pisî û Mifkî Kurdên [[Kırşehir]]e.'' Kurdên Anatolyaya Navîn li wan derûdoran: li [[Haymana]]yê, li [[Qonye]]yê ''75 gund''; li [[Cihanbeyli]], [[Încow]], li [[Yunak]]ê, li [[Kulu]]yê, li [[Bala]]yê, li [[Polatlî]]yê, li [[Enqere]]yê ''102 gund'', li [[Kırşehir]]ê ''52 gund'', li [[Nevşehir]]ê ''50 gund'', li [[Çîçekdaxi]], li [[Aksaray]]ê ''39 gund'' û li [[Koçhisar]]ê bi cîh bûna. Mêrhijmareyê sermijar Kurdên Anatolyaya Navîn li gor texmînên nêzîkî 1,5 - 2 Mîlyoniyê. Kurdên Anatolyaya Navîn heta îro zimanên xwe dayikî yên Kurmancî, Şêxbizinkî û Dimilkî paristinê. li gund û malan xwe de bi zimanên xwe diaxavin. Zarokên wan heta dest bi dibistaneyê Tirkan nakin, zimanê Tirkî fêhmnekin. Eşîrên Şêxbizinî bi piranî li derûdora Haymanayê û Yunakê dijîn, bi ziravê Şêxbizinkî, eşîrên li derûdora Aksaray bi ziravê Dimilkî û eşîrên din ji bi ziravê Kurmancî diaxavin. Kurdên Anatolyaya Navîn beşek ji netewê Kurd in. ji bo wan ji çareserkirina pirsa Kurd gelek girînge. Wak her netewekî serbixwe ew ji dixwezin jiyanê xwe berdewam bikin. Rexistenên Kurden bi salan dijî zilm û zordariyên dewleten kedxêr tekoşînê xwe berdewam dikin. Kurdên Anatolyaya Navîn her çi qas ji welatê xwe Kurdistanê dûrketina ji, wan giredayîne xwe bi welat re naketandinê. bi sedan keç û xortên Kurdên Anatolyaya Navîn di nav tekoşîna Kurden de cihê xwe girtinê û şehîd ketinê. Ew ji bo jiyanekê bi rûmet û serkeftin vegeriyan welatê xwe Kurdistanê. Ji bervê ku koçberî û sirgûna berê 300 salî edî bi dawî bûyê. Peyamên wan hevalen ku vegeriyan Welate Rojê ew bû: "Me xwe ji bîrnakir û ji bîrnakin" == Gundên kurdên Anatolyaya Navîn == === [[Qonye]] === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- ! colspan="2" style="width:20%;" | Canbeg ! colspan="2" style="width:20%;" | Çeltîk ! colspan="2" style="width:20%;" | Sarayonu ! colspan="2" style="width:20%;" | Qulek ! colspan="2" style="width:20%;" | Yûnax |- | colspan="2" | [[File:Konya location Cihanbeyli.PNG|150px]] | colspan="2" | [[File:Konya location Çeltik.PNG|150px]] | colspan="2" | [[File:Konya location Sarayönü.PNG|150px]] | colspan="2" | [[File:Konya location Kulu.PNG|150px]] | colspan="2" | [[File:Konya location Yunak.PNG|150px]] |- ! Gund !! Eşîr !! Gund !! Eşîr !! Gund !! Eşîr !! Gund !! Eşîr !! Gund !! Eşîr |- | [[Beşkardeş|Beşqardaş]] || [[Omeran (eşîrê Reşî)|Omeran]]<br/>[[Reşwan]] || City2 (TR) || City2 (KU) || City3 (TR) || City3 (KU) || City4 (TR) || City4 (KU) || City5 (TR) || City5 (KU) |- | [[Beyliova]] || Row2 (KU) || Row2 (TR) || Row2 (KU) || Row2 (TR) || Row2 (KU) || Row2 (TR) || Row2 (KU) || Row2 (TR) || Row2 (KU) |- | [[Buldix]] || [[Sêfikan (eşîr)|Sêfkan]]<br/>[[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] || Row3 (TR) || Row3 (KU) || Row3 (TR) || Row3 (KU) || Row3 (TR) || Row3 (KU) || Row3 (TR) || Row3 (KU) |} ==== [[Cihanbeyli]] ==== * [[Beşkardeş]] * [[Beyliova]] * [[Buldix]] * [[Çimen]] * [[Çolkoy]] * [[Damlakuyu]] * [[Beşkavaka mezin]] * [[Beşkavaka biçûk]] * [[Xelîkan]] * [[Cudkan]] * [[Kandil]] * [[Kelhasan]] * [[Molika]] * [[Kutiga]] * [[Hacilaro]] * [[Sağlık]] * [[Qemera]] * [[Încow]] * [[Yêyla Mewlid]] * [[Zaferiye]] ==== [[Kulu]] ==== * [[Birtalik]] * [[Altılar]] * [[Germik]] * [[Torina]] * [[Burnagil]] * [[Bozan]] * [[Canımana]] * [[Celep]] * [[Çopler]] * [[Dipdede]] * [[Hisar]] * [[Xelîkan]] * [[Karacadere]] * [[Kirkpinar]] * [[Serder]] * [[Mehîna]] * [[Çelikan]] * [[Omero]] * [[Tûzyaka]] * [[Gordoglû]] ==== [[Sarayönü|Sarayonu]] ==== * [[Boyali]] * [[Kadioglû]] * [[Sarikaya]] ==== [[Yunak]] ==== * [[Beşişikli]] * [[Çayirbaşi]] * [[Gunde xofê]] * [[Kamaran]] * [[Hacimaran]] * [[Bodan]] * [[Karayayla]] * [[Kurdan]] * [[Civikan]] * [[Meselij]] * [[Halisinan]] * [[Ortakişla]] * [[Ozyayla]] * [[Golan ga]] * [[Sinanli]] * [[Galikan]] ==== [[Çeltik]] ==== * [[Rengan]] * [[Sorikan]] * [[Sagan]] === [[Enqere]] === ==== [[Haymana]] ==== * [[Balcihisar]] * [[Burumsuz]] * [[Bostanyuklu]] * [[Cihanşah]] * [[Dikkulak]] * [[Hacimusa]] * [[Kerpiç]] * [[Kirpolu]] * [[Sazbaglari]] * [[Sebilibağlar]] * [[Sindiran]] * [[Tepekoy]] * [[Yenice]] * [[Yenicik]] * [[Yurtbeyli]] * [[Karagedik]] Li Haymanayê 56 gundê kurdan hene. Hemi lîsta gundan di malpera kovara [[Bîrnebûn]]ê da cî digre. ==== [[Bala]] ==== * [[Aşagi hacibekir]] * [[Aşagîoren]], * [[Aydogan]] * [[Bektaşlî]] * [[Buyuk biyik]] * [[Buyuk camîlî]] * [[Çîgdemlî]] * [[Derekişla]] * [[Egrî basan]] * [[Ergîn koy]] * [[Kesîk kopru]] * [[Kuçuk biyik]] * [[Kuçuk camili]] * [[Tatar hoyuk]] * [[Tepekoy]] * [[Suguzel]] * [[Yukarihacibekir]] ==== [[Polatlı]] ==== * [[Ada Toprakpınar]] * [[Eski Karsak]] Zirka * [[Gülpınar]] Milsefa * [[Hacımuslu]] Avda * [[Hacımusa]] * [[Hacıosmanoğlu]] Hecosmana * [[Ilıca]] Îlce * [[İnler]] Mikaîla * [[Karabenli]] Rute Gazê * [[Kayabaşı]] * [[Karapınar]] * [[Mıcıkoğlu]] Micixa * [[Özyurt]] Tecîra Kurmanca * [[Sapanca]] Koçika * [[Sinanlı]] Sînaye Şuse * [[Sincik, Polatlî|Sincik]] * [[Şeyhahmetli]] Qirpoli * [[Uzunbeyli]] * [[Yenimehmetli]] Ruta Nevalê * [[Yeşilöz]] Memela * [[Yukarı Tüfekçioğlu]] Milsefa * [[Yüzükbaşı]] Sewidî ==== [[Şereflikoçhisar]] ==== * [[Buyuk damlacik]] * [[Kuçuk damlacik]] * [[Şanlikişla]] * [[Buyukişla]] * [[Odun bogazi]] * [[Akarca]] * [[Yusuf kuyusu]] === [[Nevşehir]] === === [[Kırşehir]] === ==== Navend ==== * [[Golî]] (Gollu) * [[Tawira]] (Taburoglu- Şix Aga Çiftligi) * [[Guriyo]] Yeşiloba * [[Mala Benê]] (Pizbênika Jûr) Tosunburnu * [[Kanîkûrik]] (Körpinar) * [[Sêrek]], [[Hurmîk]] (Seyrekkoy) * [[Cadirli haci yusuf]] ==== [[Çiçekdaxi]] ==== * [[Sorik, Çiçekdaxi|Sorik]] Acikoy, * [[Galikan]] Alahacili * [[Torin]] * [[Baxçepinar]] * [[Berkati]] Barakli * [[Hoçik]]Çanakpinar * [[Siditler]] * [[Ramikan]] Dogankas * [[Kongus]] * [[Konir]] Konurkale * [[Qişlê,]] Çiçekdaxi * [[Gêder]] * [[Şahinoglu]] * [[Zekere]] Yalnizagac * [[Alan]] ==== [[Boztepe]] ==== * [[Çamalê]] (Çamalak/Çamalaxhan) * [[Çidali]] (Çigdeli) * [[Çevirme]] * [[Sira]] Uzunpinar * [[Pizbênika Jêr]] Şuayipli, Harmanalti * [[Ûsînli]] Huseyinli * [[Kûlik]] Kulhoyuk * [[Xaladîno]] Hatunoglu, öksüzkale * [[Ûçkî]] Üçkuyu * [[Qişlê, Boztepe]] (Terziyanli, Buyukkişla, Taşlitepe) * [[Otko]] * [[Arapli Cedit]] (Yenidoganli) * [[Solax]] (Horla-Eskidoganli) ==== [[Kaman]] ==== * [[Agapinar]] * [[Cadirli haci bayram]] * [[Cadirli kor mehmet]] * [[Cadirli haci yusuf]] * [[Kekilli Ali]] * [[Molla Osmanlar]] === [[Axsere]] === * [[Pornega Mezin]] Gundaki li aksaray ê [[Ekecik]] Nifusê xwe, 2000 kes ê. Ew gunda him zazaki him ji kurmanci diaxifin. Bajara navende aksaraya 45. km ye u navceye ekecik 15. km. dur e. * [[Kaleköy]] Gundaki ekecike ye. 1800 nifuse xwe heye. ji bajare navende 40km, ji navceye 20km ye. u wa gundaji kurmanci diaxifin. * [[Akin]] : Kurmanc * [[Alayhan]] : Kurmanc /Dimilî * [[Babakonağı]] : Kurmanc * [[Bebek]] : Kurmanc * [[Borucu]] : Dimilî * [[Büyük Pörnek]] : Kurmanc / Dimilî * [[Cami]] : Kurmanc * [[Cangıllı]] : Dimilî * [[Çavdarlı]] : Kurmanc * [[Çalı Bekir]] : Dimilî * [[Çekiçler]] : Dimilî * [[Çolak Nebi]] : Kurmanc * [[Düğüz]] : Kurmanc * [[Ekecik Gödeler]] : Dimilî * [[Ekeceiktolu]] : Dimilî * [[Ekecik Yeniköy]] : Dimilî * [[Fatmauşağı]] : Kurmanc * [[Gökkaya]] : Kurmanc * [[Göksugüzel]] : Kurmanc * [[Kalebalta]] : Kurmanc * [[Karaçayır]] : Dimilî * [[Karakova]] : Kurmanc * [[Karakuyu]] : Dimilî * [[Koyakköy]] : Dimilî * [[Küçükpörnek]] : Kurmanc * [[Çavdarlı]] : Kurmanc * [[Macir]] : Kurmanc * [[Macarlı]] : Kurmanc * [[Kışla Sor]] : Kurmanc * [[Reşadiye]] : Kurmanc * [[Sağırkaraca]] : Kurmanc * [[Salmanlı]] : Dimilî * [[Sarıağıl]] : Kurmanc * [[Susadı]] : Kurmanc * [[Şeyhler]] : Dimilî * [[Taptuk]] : Dimilî * [[Tepesidelik]] : Kurmanc * [[Yalnızceviz]] : Kurmanc * [[Yanyurt]] : Dimilî <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Kurden-in-Aksaray-165.html |tarîxa-gihiştinê=2016-05-05 |tarîxa-arşîvê=2017-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170510110034/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Kurden-in-Aksaray-165.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binêre == * [[Canbegan]] * [[Qulek]] * [[Yunak]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.kurdenkirsehire.com/ Malpera Kurdên Kirşehîrê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614125910/http://kurdenkirsehire.com/ |date=2006-06-14 }} * [http://www.xelkedondurma.com/ Malpera Xelkedondurma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928110740/http://www.xelkedondurma.com/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.birnebun.com/gund.htm Gundên Kurdên Anatolyaya Navîn] * [http://www.sewidi.com/ Malpera Gundê Sêwidî yan (Yêyla Mewlid (Yeşildere Koyu), Yêyla Çollê (Çolkoy), Beşkavaxa Mezin u Biçuk (Buyuk Beşkavak Kasabasi ve Kuçuk Beşkavak Koyu), Qendil (Kandil Kasabasi), Çiman (Çimen Koyu), Yêyla Kirligê (Killik Yaylasi), Qonax (Mutlu Konak Koyu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901003237/http://www.sewidi.com/ |date=2006-09-01 }} {{Diyasporaya kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Diyasporaya kurdan|Anatoliya]] [[Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] rmnj582r9l6w26njz16n1pxkkdwjgty 10 324043 2070169 2026-07-06T20:43:19Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Şablon:USA]] weke [[Şablon:DYA]] guhart: yekkirin 2070169 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:DYA]] qagfhwnza2q87pflnpqojifpii7umpr 0 324046 2070172 2026-07-06T20:49:34Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Ekuador]] weke [[Ekwador]] guhart: yekkirin 2070172 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ekwador]] i131vcvwob4mhxzin53of40tdwhbk3z 14 324052 2070212 2026-07-06T21:51:36Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya şopandinê}}" hat çêkirin 2070212 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya şopandinê}} l69ac19ud7iy0k4f6yepqco28pc39b3 14 324053 2070213 2026-07-06T21:51:54Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya şopandinê}}" hat çêkirin 2070213 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya şopandinê}} l69ac19ud7iy0k4f6yepqco28pc39b3 0 324055 2070292 2026-07-07T09:01:49Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dûvstêr]] weke [[Komet]] guhart 2070292 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Komet]] jtu85wgtubj8de0y4pl3o1i6or7tftd 0 324056 2070295 2026-07-07T09:03:49Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2070295 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2070298 2070295 2026-07-07T09:06:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070298 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. ktqbjxezzzsmtsxyve8nali5mmtmnwo 2070299 2070298 2026-07-07T09:08:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070299 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. rj7uadup9klyr7ie6psiqgwzg9bgqlp 2070300 2070299 2026-07-07T09:09:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070300 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. 34ft7syj6hw2gm5vighkwpv2q4udjyx 2070301 2070300 2026-07-07T09:11:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070301 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de. 7rbrmo0xafnqfwbpduw6m9hwrdheqrh 2070302 2070301 2026-07-07T09:11:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070302 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. lty10ehrdhvlum9jx0kmx4ei8fcx86n 2070303 2070302 2026-07-07T09:14:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070303 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. i29ldyu7vu0rk6008zbjjuobqsnnhwm 2070304 2070303 2026-07-07T09:16:17Z Kurê Acemî 105128 2070304 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. 2zw0snnmxn0vw6rmul8m3wvvl0oho2m 2070305 2070304 2026-07-07T09:16:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070305 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == 3rv0ofcet4q1p8lv656lsr73ynlzuy5 2070306 2070305 2026-07-07T09:16:41Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2070306 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3oa7n06gfxqh4zivrcggk1n4pzcwb00 2070307 2070306 2026-07-07T09:17:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070307 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} trwn8nbymcm4r1zp12lc9iqj6rnxch0 2070308 2070307 2026-07-07T09:17:27Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Stêrnas]] 2070308 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî firîna fezayî (wekî hêza fezayî, kosmonotîk an jî astronautîk tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stêrnas]] pwwm3yhrvm252hm666kgoykiodslkzf 2070309 2070308 2026-07-07T09:17:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070309 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê naskirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stêrnas]] npv2wwltmxhkrw1n360b54eq9a4b7we 2070310 2070309 2026-07-07T09:18:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070310 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê de nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mil (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kilometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stêrnas]] oo9bo9ouupq2bjgbxwbizvd6jc08s7q 2070311 2070310 2026-07-07T09:18:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070311 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981an de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stêrnas]] mq3z704bpwwck2ey33snxikmnyjag7v 2070312 2070311 2026-07-07T09:18:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070312 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Stêrnas]] 9kav0e8o2xegy4g840fdwqj4a7yrmm9 2070313 2070312 2026-07-07T09:19:57Z Kurê Acemî 105128 2070313 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (eBook) * {{cite book |last1=Neufeld |first1=Michael J. |title=Spaceflight: A Concise History |date=2018 |publisher=[[The MIT Press]] |location=Cambridge |isbn=978-0262536332}} {{Refend}} [[Kategorî:Stêrnas]] b0la1ymfztfqkawr89yvpx1uu0p9az6 2070314 2070313 2026-07-07T09:20:09Z Kurê Acemî 105128 2070314 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{cite book |last1=Neufeld |first1=Michael J. |title=Spaceflight: A Concise History |date=2018 |publisher=[[The MIT Press]] |location=Cambridge |isbn=978-0262536332}} {{Refend}} [[Kategorî:Stêrnas]] om879dp27s75m9p3xlqk2dog5juuzw1 2070315 2070314 2026-07-07T09:21:16Z Kurê Acemî 105128 2070315 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{cite book |last1=Neufeld |first1=Michael J. |title=Spaceflight: A Concise History |date=2018 |publisher=[[The MIT Press]] |location=Cambridge |isbn=978-0262536332}} {{Refend}} == Girêdanên dervê == [[Kategorî:Stêrnas]] 2ix4jdeudjbnn7pd9c6hsc7bxe75vex 2070317 2070315 2026-07-07T09:21:46Z Kurê Acemî 105128 2070317 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{cite book |last1=Neufeld |first1=Michael J. |title=Spaceflight: A Concise History |date=2018 |publisher=[[The MIT Press]] |location=Cambridge |isbn=978-0262536332}} {{Refend}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Stêrnas]] 4zndg2lqlve0z2usicinzx6s1xe5ior 2070319 2070317 2026-07-07T09:22:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070319 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[Heyv|heyvê]] bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{cite book |last1=Neufeld |first1=Michael J. |title=Spaceflight: A Concise History |date=2018 |publisher=[[The MIT Press]] |location=Cambridge |isbn=978-0262536332}} {{Refend}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Stêrnas]] pxfej70u5zeb85ml40n1c02eib9f01a 2070327 2070319 2026-07-07T10:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Lînk paqij kir, Sernavên beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2070327 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Stêrnas]] 23qkdmc9remjwl5in1uw85k1lk219e6 2070329 2070327 2026-07-07T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070329 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} Wekî '''firîna fezayî''' (wekî '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê gotin) geşt û anîvan di hundir an jî bi navbera fêrgehê de tê fêm kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 6kt1ofks8319mopv7z92d6pcwnjdz6c