Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1105 2070440 2069895 2026-07-07T23:20:29Z ~2026-38625-77 168132 /* */ 2070440 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} '''Bakurê Kurdistanê''' yek ji çar beşên erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye. Bakurê Kurdistanê di roja îro de di nava sinorê polîtîk ên [[Tirkiye]]yê de maye ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bi parçekirina Kurdistanê re ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kolonîze kirin. Bi damezrandina komara tirk re ji aliyê dewletê ve li hemberê [[zimanê kurdî|ziman]] û [[çanda kurdî]] polîtîkayên astengkirinê, zext û înkarkirinê hatiye destpêkirin ku heya roja îro berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Bi damezrandina [[Tirkiye]]yê re, Bakurê Kurdistanê wekê perçeyek dagirkirî bê statû maye û nakokiyên pirsgirêka kurd û nakokiyên li ser pirsgirêkên li Bakurê Kurdistanê heya roja îro berdewam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/medya/261007-kurtce-gazeteyle-kurt-toplumuna-ulasmak-istedik |sernav=Me xwestiye ku em bi rojnameyan xwe bigihîjin civaka kurd |malper=Bianet |ziman=tr |paşnav= }}</ref> Partiyên siyasiyên Bakurê Kurdistanê hewl didin ku polîtîkayên [[Bişavtin|asîmîlasyonê]] û astengkirina li hemberê [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] û binpêkirinên mafên mirovan ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pêk anîn kêm bikin an jî biguherînin. Bakurê Kurdistanê beşa herî zêde yê Kurdistanê ye ku bi awayeke tund di bin zextê hatiye asîmîlasyonê de ye û [[guhertinên demografîk]] û polîtîkayên valakirinê lê pêk hatiye. Li gorî texmînan li Bakurê Kurdistanê nêzîkî 18 û 22 milyon [[kurd]] dijîn. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji ber valakirin û [[Şêwitandina gundên Bakurê Kurdistanê|şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] ku di navbera salên 1990 û 2009an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin, bi sed hezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=Çi hat serê gelên ku 30 sal berê gundên wan hatin valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=admin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ihd.org.tr/zorla-yerinden-etme-uygulamasi/ |sernav=Polotîkaya jicihkirina bi darê zorê – Komeleya Mafên Mirovan |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Derneği |pêşnav=İnsan Hakları }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/biz-koy-yakma-taburuyduk-1994te-30-koyu-yaktik,243668 |sernav='Em tabûra şewitandina gundan bûn, di sala 1994an de me 30 gund şewitand' |malper=T24 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr }}</ref> Tê texmînkirin ku di roja îro de li deverên din ên Tirkiyeyê, [[Ewropa]] û li welatên cihêrengên cîhanê nêzîkî 6-8 milyon kurd ên Bakurê Kurdistanê dijîn. == Etîmolojî == Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike. Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan. == Erdnîgarî == === Rûber === {{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}} Bakurê Kurdistanê xwedî erdnîgariyeke çiyayî ye ku li herêmê gelek deşt û çiyayên bilind hene. Bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya Çiyayê Agiriyê digihîje 5.137 mêtreyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> Duyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] (4.116 mêtre) û sêyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Sîpan]]ê (4.058 mêtre) ye. Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûbera rûava bi qasê 3.713 km² yê gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}</ref> Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin. Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.<ref>Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.</ref> === Bakurê Torosan === Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye. Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e. === Başûrê Torosan === Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e. Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin. Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e. Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> === Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê === {| class="wikitable" style="width:600px;" |+ |- ! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe |- ! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]] || [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]] |- ! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]] || [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]] || [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]] |- ! [[Batman (parêzgeh)|Batman]] || '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]] || [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]] |- ! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]] || '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]] || [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]] |- ! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] || [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]] || [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]] |- ! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] || '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]] || [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]] |- ! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]] || [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]] |- ! [[Entab (parêzgeh)|Entab]] || [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]] || [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]] |- ! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]] || − || [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]] |- ! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]] || [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]], [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]] || [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]] |- ! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]] || [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]] || [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]] |- ! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] || '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]] || [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]] |- ! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]] || [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]] || [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]] |- ! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]] || − || [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]] |- ! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]] || [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]] |- ! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] || [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]] || [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]] |- ! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || − || [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]] |- ! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] || [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]] || [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]] |- ! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] || − || [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]] |- ! [[Qers (parêzgeh)|Qers]] || [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]] || [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]] |- ! [[Riha (parêzgeh)|Riha]] || [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]] || [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]] |- ! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]] || [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]] || [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]] |- ! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]] || [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]], || [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]] |- ! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] || [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]''' || [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]] |- ! [[Wan (parêzgeh)|Wan]] || [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]] || [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]] |- ![[Gumuşxane|Gumusxane]] |[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]] |[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]] |- ! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]] || [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]] |- ! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || − || [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]] |} == Avhewa == Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne. Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê. Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e. Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] [[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]] Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin. Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê. Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav=An Ancient Valley Lost to 'Progress' }}</ref> Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye. === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mîtaniyan destnîşan dike.]] Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}</ref> Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-10-22 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> [[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]] Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê "Mada" hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}</ref> Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]] Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}</ref> Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&lpg=PA623&dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&hl=tr&pg=PA624#v=onepage&q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&f=false }}</ref> Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike. Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.<ref name="Özoğlu2004"/><ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.<ref name="Özoğlu2004" /> Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Li dora sala 1835an nexşeya mîrekiyên xweser ên kurd (li gorî Dr Michael Izady)]] Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane. Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: "Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}</ref> ==== Rûxandina osmaniyan ==== Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî|xanedaniya osmaniyan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Serhildana Koçgiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|240px|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]] Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}</ref><ref name="Olson1991">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Seyîd Ebdulqadir]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.<ref name="Olson1991"/> Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya Elîşêr, [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî "yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan" hatiye binav kirin. Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne. Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}</ref> Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.<ref name=":3" /> Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}</ref> Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin. ==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ==== Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.<ref name=":1" /> Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne. Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de. ==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ==== Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]] Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}</ref> Li gel zimanê kurdî peyva "kurd", "Kurdistan" an "kurdî" jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}</ref> Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.<ref name=":2" /> Tîpên "x, w, q, î, û, ê" ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.<ref name=":2" /> ==== Damezrandina Komara Agiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye. Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin. Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref> [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin. Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.<ref name="Allsopp2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref> Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&q=Kurdava+1930 }}</ref> Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.<ref name="Allsopp2014"/> ==== Komkujiya Geliyê Zîlan ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}} [[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: "Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin".]] [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}</ref> Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}</ref> Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin. Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}</ref> Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku "li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin."<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998">{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998" /> ==== Komkujiya Dêrsimê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}} [[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]] Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}</ref> Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên "siyaseta kemalîst" a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi "îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye" hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike. Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike. Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?" Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728</p> |issn=1911-0359 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye. ==== Komkujiya Qilabanê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}} [[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]] [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: "No comment about intelligence in Roboski massacre", Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: "Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne" û biryara ne şopandina komkujiyê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd === Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&pg=PA35&lpg=PA35&dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&source=bl&ots=UBXL7izm5a&sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&hl=nl&ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&sa=X&oi=book_result&ct=result }}</ref> Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye. Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}</ref> ku heya niha di girtîgehê de ne. Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}</ref> == Polîtîka == === Yekem partiyên siyasî === Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê têkoşîna siyasî meşandiye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.<ref name=":4" /> Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin. Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta "navenda çalakiyên derqanûnî" hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}</ref> === Hilbijartinên giştî yên sala 2015an === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg | alt1 = | caption1 = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ. | image2 = Parliament of Turkey June 2015.svg | alt2 = | caption2 = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû. }} Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.<ref name=":5" /> Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.<ref name=":5" /> Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. === Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) === Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}</ref> === Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) === Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Erkdarkirina qeyûman yek ji şêwaza desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê Tirkîyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye bikaranîn. == Demografî == Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertinên demografîk === Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn "Pirsgirêk"? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin. Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin. === Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî === Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}</ref> Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}</ref> === Dîn === Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan == Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}</ref> Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.<ref name=":6" /> Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.<ref name=":6" /> Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.<ref name=":6" /> Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30 }}</ref> Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}</ref> Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name=":7" /> == Çand == === Muzîk === Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}</ref> Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06 }}</ref> Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref> Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê. Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên. === Wêje === Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}</ref> Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}</ref> Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}</ref> Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn. Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.<ref name="Chyet2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}</ref> Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.<ref name="Chyet2018" /> == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}} * [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] tm93ljsh14zpt70kh3f26pvacztyemd 2070441 2070440 2026-07-07T23:43:11Z Ghybu 9854 Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-38625-77|~2026-38625-77]] ([[User talk:~2026-38625-77|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Penaber49|Penaber49]] 2069895 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 350 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Nexşeya sinorê Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Belavbûna [[kurd]]an li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeyê. }} '''Bakurê Kurdistanê''' yek ji çar beşên erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye. Bakurê Kurdistanê di roja îro de di nava sinorê polîtîk ên [[Tirkiye]]yê de maye ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bi parçekirina Kurdistanê re ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kolonîze kirin. Bi damezrandina komara tirk re ji aliyê dewletê ve li hemberê [[zimanê kurdî|ziman]] û [[çanda kurdî]] polîtîkayên astengkirinê, zext û înkarkirinê hatiye destpêkirin ku heya roja îro berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Bi damezrandina [[Tirkiye]]yê re, Bakurê Kurdistanê wekê perçeyek dagirkirî bê statû maye û nakokiyên pirsgirêka kurd û nakokiyên li ser pirsgirêkên li Bakurê Kurdistanê heya roja îro berdewam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/medya/261007-kurtce-gazeteyle-kurt-toplumuna-ulasmak-istedik |sernav=Me xwestiye ku em bi rojnameyan xwe bigihîjin civaka kurd |malper=Bianet |ziman=tr |paşnav= }}</ref> Partiyên siyasiyên Bakurê Kurdistanê hewl didin ku polîtîkayên [[Bişavtin|asîmîlasyonê]] û astengkirina li hemberê [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] û binpêkirinên mafên mirovan ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pêk anîn kêm bikin an jî biguherînin. Bakurê Kurdistanê beşa herî zêde yê Kurdistanê ye ku bi awayeke tund di bin zextê hatiye asîmîlasyonê de ye û [[guhertinên demografîk]] û polîtîkayên valakirinê lê pêk hatiye. Li gorî texmînan li Bakurê Kurdistanê nêzîkî 18 û 22 milyon [[kurd]] dijîn. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji ber valakirin û [[Şêwitandina gundên Bakurê Kurdistanê|şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] ku di navbera salên 1990 û 2009an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin, bi sed hezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=Çi hat serê gelên ku 30 sal berê gundên wan hatin valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=admin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ihd.org.tr/zorla-yerinden-etme-uygulamasi/ |sernav=Polotîkaya jicihkirina bi darê zorê – Komeleya Mafên Mirovan |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Derneği |pêşnav=İnsan Hakları }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/biz-koy-yakma-taburuyduk-1994te-30-koyu-yaktik,243668 |sernav='Em tabûra şewitandina gundan bûn, di sala 1994an de me 30 gund şewitand' |malper=T24 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr }}</ref> Tê texmînkirin ku di roja îro de li deverên din ên Tirkiyeyê, [[Ewropa]] û li welatên cihêrengên cîhanê nêzîkî 6-8 milyon kurd ên Bakurê Kurdistanê dijîn. == Etîmolojî == Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike. Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan. == Erdnîgarî == === Rûber === {{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}} Bakurê Kurdistanê xwedî erdnîgariyeke çiyayî ye ku li herêmê gelek deşt û çiyayên bilind hene. Bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya Çiyayê Agiriyê digihîje 5.137 mêtreyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> Duyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] (4.116 mêtre) û sêyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Sîpan]]ê (4.058 mêtre) ye. Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûbera rûava bi qasê 3.713 km² yê gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}</ref> Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin. Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.<ref>Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.</ref> === Bakurê Torosan === Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye. Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e. === Başûrê Torosan === Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e. Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin. Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e. Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> === Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê === {| class="wikitable" style="width:600px;" |+ |- ! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe |- ! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]] || [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]] |- ! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]] || [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]] || [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]] |- ! [[Batman (parêzgeh)|Batman]] || '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]] || [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]] |- ! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]] || '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]] || [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]] |- ! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] || [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]] || [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]] |- ! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] || '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]] || [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]] |- ! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]] || [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]] |- ! [[Entab (parêzgeh)|Entab]] || [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]] || [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]] |- ! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]] || − || [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]] |- ! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]] || [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]], [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]] || [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]] |- ! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]] || [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]] || [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]] |- ! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] || '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]] || [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]] |- ! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]] || [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]] || [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]] |- ! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]] || − || [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]] |- ! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]] || [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]] |- ! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] || [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]] || [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]] |- ! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || − || [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]] |- ! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] || [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]] || [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]] |- ! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] || − || [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]] |- ! [[Qers (parêzgeh)|Qers]] || [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]] || [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]] |- ! [[Riha (parêzgeh)|Riha]] || [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]] || [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]] |- ! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]] || [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]] || [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]] |- ! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]] || [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]], || [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]] |- ! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] || [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]''' || [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]] |- ! [[Wan (parêzgeh)|Wan]] || [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]] || [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]] |- ![[Gumuşxane|Gumusxane]] |[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]] |[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]] |- ! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]] || [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]] |- ! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || − || [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]] |} == Avhewa == Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne. Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê. Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e. Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] [[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]] Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin. Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê. Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav=An Ancient Valley Lost to 'Progress' }}</ref> Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye. === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mîtaniyan destnîşan dike.]] Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}</ref> Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-10-22 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> [[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]] Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê "Mada" hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}</ref> Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]] Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}</ref> Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&lpg=PA623&dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&hl=tr&pg=PA624#v=onepage&q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&f=false }}</ref> Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike. Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.<ref name="Özoğlu2004"/><ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.<ref name="Özoğlu2004" /> Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Li dora sala 1835an nexşeya mîrekiyên xweser ên kurd (li gorî Dr Michael Izady)]] Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane. Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: "Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}</ref> ==== Rûxandina osmaniyan ==== Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî|xanedaniya osmaniyan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Serhildana Koçgiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|240px|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]] Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}</ref><ref name="Olson1991">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Seyîd Ebdulqadir]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.<ref name="Olson1991"/> Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya Elîşêr, [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî "yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan" hatiye binav kirin. Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne. Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}</ref> Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.<ref name=":3" /> Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}</ref> Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin. ==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ==== Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.<ref name=":1" /> Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne. Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de. ==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ==== Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]] Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}</ref> Li gel zimanê kurdî peyva "kurd", "Kurdistan" an "kurdî" jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}</ref> Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.<ref name=":2" /> Tîpên "x, w, q, î, û, ê" ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.<ref name=":2" /> ==== Damezrandina Komara Agiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye. Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin. Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref> [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin. Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.<ref name="Allsopp2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref> Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&q=Kurdava+1930 }}</ref> Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.<ref name="Allsopp2014"/> ==== Komkujiya Geliyê Zîlan ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}} [[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: "Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin".]] [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}</ref> Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}</ref> Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin. Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}</ref> Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku "li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin."<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998">{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998" /> ==== Komkujiya Dêrsimê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}} [[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]] Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}</ref> Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên "siyaseta kemalîst" a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi "îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye" hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike. Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike. Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?" Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728</p> |issn=1911-0359 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye. ==== Komkujiya Qilabanê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}} [[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]] [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: "No comment about intelligence in Roboski massacre", Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: "Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne" û biryara ne şopandina komkujiyê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd === Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&pg=PA35&lpg=PA35&dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&source=bl&ots=UBXL7izm5a&sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&hl=nl&ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&sa=X&oi=book_result&ct=result }}</ref> Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye. Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}</ref> ku heya niha di girtîgehê de ne. Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}</ref> == Polîtîka == === Yekem partiyên siyasî === Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê têkoşîna siyasî meşandiye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.<ref name=":4" /> Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin. Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta "navenda çalakiyên derqanûnî" hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}</ref> === Hilbijartinên giştî yên sala 2015an === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg | alt1 = | caption1 = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ. | image2 = Parliament of Turkey June 2015.svg | alt2 = | caption2 = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû. }} Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.<ref name=":5" /> Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.<ref name=":5" /> Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. === Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) === Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}</ref> === Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) === Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Erkdarkirina qeyûman yek ji şêwaza desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê Tirkîyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye bikaranîn. == Demografî == Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertinên demografîk === Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn "Pirsgirêk"? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin. Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin. === Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî === Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}</ref> Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}</ref> === Dîn === Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan == Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}</ref> Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.<ref name=":6" /> Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.<ref name=":6" /> Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.<ref name=":6" /> Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30 }}</ref> Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}</ref> Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name=":7" /> == Çand == === Muzîk === Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}</ref> Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06 }}</ref> Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref> Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê. Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên. === Wêje === Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}</ref> Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}</ref> Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}</ref> Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn. Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.<ref name="Chyet2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}</ref> Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.<ref name="Chyet2018" /> == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}} * [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] i2xajjyzqzc49o67byw9gdn144p99wu 0 3227 2070369 1838539 2026-07-07T18:13:22Z MikaelF 935 2070369 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Xelatên Rojnamegeriya Kurdî û Şehîdên Çapmeniyê yên Mûsa Anter'''<ref>Rojeva Welat, 1:2010, 8ê îlona 2010an.</ref>, '''Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê''' ji 1993an şûnda li Tirkiyê tên dayîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://xwebun1.org/xwediyen-xelaten-rojnamegeriye-yen-musa-anter-diyar-bun/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2022-12-11 |tarîxa-arşîvê=2022-12-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221211171320/https://xwebun1.org/xwediyen-xelaten-rojnamegeriye-yen-musa-anter-diyar-bun/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Xelatên Rojnamegeriyê ya [[Mûsa Anter]] û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê [[Özgür Gündem]], piştre 1994an de [[Özgür Ülke]], 1995an de [[Yeni Politika]], 1996an de [[Demokrasi (rojname)|Demokrasi]], 1997 û 1998an de [[Ülkede Gündem]], 2000an de [[Yeni Gündem]] û sala 2001an de jî ji aliyê [[Yedinci Gündem]] ve hatibû dayîn. Di sala 2004an de xelat ji aliyê [[Ülkede Özgur Gündem]] hat dayîn. == Xelatên 1993 == Ji aliyê [[Özgür Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1994 == Ji aliyê [[Özgür Ülke]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1995 == Ji aliyê [[Yeni Politika]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1996 == Ji aliyê [[Demokrasi]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1997-1998 == Ji aliyê [[Ülkede Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1999 == Ji aliyê [[Özgür Bakış]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 2000 == Ji aliyê [[Yeni Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 2001-2002 == Ji aliyê [[Yedinci Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 2003 == Ji aliyê [[Yeniden Özgür Gündem]] ve hatiye dan. == Xelatên 2004-2006 == Ji aliyê [[Ülkede Özgür Gündem]] ve hatiye dan. === 2004 === * Beşa nûçeyê: [[Adnan Gerger]] * Beşa wêne: [[Sabahê Sadik]] * Beşa karîkaturê: [[Özgur Evran]] * Beşa nûçegihaniya jinê: [[Fatma Bilgin]] * Beşa nûçegihaniya kurdî: [[Vedat Kurşun]] û [[Ertuş Bozkurt]] * Xelata rûmetê: [[Tevgera Hemwelatiya Azad]] == Xelatên 2007 === Ji aliyê [[Özgür Gündem]] ve hatiye dan. == Xelatên 2008 == Ji aliyê [[Azadiya Welat]] û [[Alternatîf]] ve hatiye dan. == Xelatên 2009 == Ji aliyê [[Azadiya Welat]] û [[Günlük]] ve hatiye dan. == Xelatên 2018 == {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/19092018</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Medya]] [[Kategorî:Xelat|Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê]] h1ma2mr4rrdumlvtc830u7v884rgttc 2070370 2070369 2026-07-07T18:13:52Z MikaelF 935 /* Xelatên 2007 = */ 2070370 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Xelatên Rojnamegeriya Kurdî û Şehîdên Çapmeniyê yên Mûsa Anter'''<ref>Rojeva Welat, 1:2010, 8ê îlona 2010an.</ref>, '''Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê''' ji 1993an şûnda li Tirkiyê tên dayîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://xwebun1.org/xwediyen-xelaten-rojnamegeriye-yen-musa-anter-diyar-bun/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2022-12-11 |tarîxa-arşîvê=2022-12-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221211171320/https://xwebun1.org/xwediyen-xelaten-rojnamegeriye-yen-musa-anter-diyar-bun/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Xelatên Rojnamegeriyê ya [[Mûsa Anter]] û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê [[Özgür Gündem]], piştre 1994an de [[Özgür Ülke]], 1995an de [[Yeni Politika]], 1996an de [[Demokrasi (rojname)|Demokrasi]], 1997 û 1998an de [[Ülkede Gündem]], 2000an de [[Yeni Gündem]] û sala 2001an de jî ji aliyê [[Yedinci Gündem]] ve hatibû dayîn. Di sala 2004an de xelat ji aliyê [[Ülkede Özgur Gündem]] hat dayîn. == Xelatên 1993 == Ji aliyê [[Özgür Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1994 == Ji aliyê [[Özgür Ülke]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1995 == Ji aliyê [[Yeni Politika]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1996 == Ji aliyê [[Demokrasi]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1997-1998 == Ji aliyê [[Ülkede Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 1999 == Ji aliyê [[Özgür Bakış]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 2000 == Ji aliyê [[Yeni Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 2001-2002 == Ji aliyê [[Yedinci Gündem]] ve hatiye dan. {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Xelatên 2003 == Ji aliyê [[Yeniden Özgür Gündem]] ve hatiye dan. == Xelatên 2004-2006 == Ji aliyê [[Ülkede Özgür Gündem]] ve hatiye dan. === 2004 === * Beşa nûçeyê: [[Adnan Gerger]] * Beşa wêne: [[Sabahê Sadik]] * Beşa karîkaturê: [[Özgur Evran]] * Beşa nûçegihaniya jinê: [[Fatma Bilgin]] * Beşa nûçegihaniya kurdî: [[Vedat Kurşun]] û [[Ertuş Bozkurt]] * Xelata rûmetê: [[Tevgera Hemwelatiya Azad]] == Xelatên 2007 == Ji aliyê [[Özgür Gündem]] ve hatiye dan. == Xelatên 2008 == Ji aliyê [[Azadiya Welat]] û [[Alternatîf]] ve hatiye dan. == Xelatên 2009 == Ji aliyê [[Azadiya Welat]] û [[Günlük]] ve hatiye dan. == Xelatên 2018 == {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/19092018</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Medya]] [[Kategorî:Xelat|Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê]] howbcqsa8ewfpqlk1sm5avtc4qktrt3 0 4820 2070331 2070328 2026-07-07T12:47:09Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070331 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve Erebistana Siûdî (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrgeha]]Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban (49,451 dolar) û Qibrîs (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] mu8e7id0hlgfowzs7gdx35m4bpdt4ca 2070332 2070331 2026-07-07T12:48:57Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070332 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 4b61pqyvd93t5ym9mao4lf856wwcgdw 2070333 2070332 2026-07-07T12:54:38Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2070333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 02j7jf2s8yszivneu2mmj90dy23layw 2070409 2070333 2026-07-07T20:15:00Z Penaber49 39672 2070409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 07b4d3612lrniwr1s492n28wu6lzh9l 2070411 2070409 2026-07-07T20:15:26Z Penaber49 39672 2070411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 9bssnhr81d1ae2g8xjnm9ode9cp3q8y 2070423 2070411 2026-07-07T20:34:23Z Penaber49 39672 2070423 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] n2pwdf1g6scscfu5gt8vj0p9tqaw6yx 2070425 2070423 2026-07-07T20:37:53Z Penaber49 39672 2070425 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] oosjrjofbor5ditfpqm5h7cirtd94uw 2070429 2070425 2026-07-07T20:42:24Z Penaber49 39672 /* Komên nîjadî */ 2070429 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] n4cj1tpvwq3cqlzq214vk9cn8gaj2qx 2070430 2070429 2026-07-07T20:43:13Z Penaber49 39672 2070430 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[Kurd]], [[Gelê Farsê|Fars]], [[Tirk]], [[Azerî (gel)|Azerî]], [[Qiptî]] û Yewnaniyên [[Qibris]]î tên. Li Rojhilata Navîn bi giştî li avhewa germ û ziwa heye, nemaze li herêmên Ereb û Misrê. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê Deltaya Nîlê li Misrê, Çenên Dîcle û Feratê ya Mezopotamyayê (Kurdistanê) û hewza Çemê Urdunê ku piraniya Şamê digire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 52sx6rspvlbwftufh7c7copf3ri4jsz 2070443 2070430 2026-07-08T04:47:27Z Penaber49 39672 /* */ 2070443 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji xeynî herêmên bilind ên Kurdistanê Rojhilata Navîn bi gelemperî xwedî avhewayeke germ û ziwa ye. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê deltaya [[Nîl|Nîlê]] li [[Misir|Misirê]], çemên [[Dîcle]] û [[Firat]] a [[Kurdistan|Kurdistanê]] û hewza çemê [[Urdun|Urdunê]] ku piraniya Şamê vedigire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] b38n13bwxayljxw9rjjfp7ttl79xr4w 2070444 2070443 2026-07-08T04:59:49Z Penaber49 39672 /* */ 2070444 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Ji xeynî herêmên bilind ên Kurdistanê Rojhilata Navîn bi gelemperî xwedî avhewayeke germ û ziwa ye. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê deltaya [[Nîl|Nîlê]] li [[Misir|Misirê]], çemên [[Dîcle]] û [[Firat]] a [[Kurdistan|Kurdistanê]] û hewza çemê [[Urdun|Urdunê]] ku piraniya Şamê vedigire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] eghu6s803z9ahdwbezs4efoehvzb5e5 2070445 2070444 2026-07-08T05:01:33Z Penaber49 39672 /* */ 2070445 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Ji xeynî herêmên bilind ên Kurdistanê Rojhilata Navîn bi gelemperî xwedî avhewayeke germ û ziwa ye. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê deltaya [[Nîl|Nîlê]] li [[Misir|Misirê]], çemên [[Dîcle]] û [[Firat]] a [[Kurdistan|Kurdistanê]] û hewza çemê [[Urdun|Urdunê]] ku piraniya Şamê vedigire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] s5ctr64gv49omt7reoo070bi0ihkfly 2070446 2070445 2026-07-08T05:03:10Z Penaber49 39672 /* */ 2070446 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya Afrîka, Ewropa û Asyayê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin. Ji xeynî herêmên bilind ên Kurdistanê Rojhilata Navîn bi gelemperî xwedî avhewayeke germ û ziwa ye. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê deltaya [[Nîl|Nîlê]] li [[Misir|Misirê]], çemên [[Dîcle]] û [[Firat]] a [[Kurdistan|Kurdistanê]] û hewza çemê [[Urdun|Urdunê]] ku piraniya Şamê vedigire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] lk8vjuve9ehbp4lzk5n3y2cixuec0i7 2070447 2070446 2026-07-08T05:04:22Z Penaber49 39672 /* */ 2070447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya Afrîka, Ewropa û Asyayê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin. Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji xeynî herêmên bilind ên Kurdistanê Rojhilata Navîn bi gelemperî xwedî avhewayeke germ û ziwa ye. Çend çemên mezin ku ji bo avdaniya ji bo piştgirîkirina çandiniyên li deverên sinorkirî yên li vir hene ku wekê deltaya [[Nîl|Nîlê]] li [[Misir|Misirê]], çemên [[Dîcle]] û [[Firat]] a [[Kurdistan|Kurdistanê]] û hewza çemê [[Urdun|Urdunê]] ku piraniya Şamê vedigire. Ev herêman bi hev re wekî Heyva Biadan têne zanîn ku ji aliyê dîroknasan demek dirêj wekî dergûşa şaristaniyê hatiye binav kirin. Berevajî vê, peravên Levantê û piraniya peravên Tirkiyê, beşek ji Kurdistanê xwedan avhewayên bi nermî yên ku bi avhewaya [[Deryaya Navîn]] ve girêdayî ne û beşek jî bi havînan xwedî avhewayek hişk û bi zivistanan jî xwedî avhewayek sar û şil in. Piraniya welatên ku sinorên wan li Kendava Farisî ne, xwedan rezervên neftê yên mezin in ku welatên Nîvgirava Erebî bi taybetî di warê aborî de ji hinardekirina neftê sûd werdigirin. Ji ber avhewaya hişk û girêdayîbûna giran a li ser pîşesaziya sotemeniya fosîlê dibe ku di pêşerojê de ji bo Rojhilata Navîn bibe sedema guhertina avhewayek giran. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] tvm7kpd8lwq4gi6weoeuvh3besehvo9 2070448 2070447 2026-07-08T05:10:06Z Penaber49 39672 /* */ 2070448 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya Afrîka, Ewropa û Asyayê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin. Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û Misir xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê Nîlê li Misirê, Dîcle û Firat li Kurdistanê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] emkyfyr2tva7yj3ddsm7lacfci0dbk9 2070449 2070448 2026-07-08T05:14:41Z Penaber49 39672 /* */ 2070449 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya Afrîka, Ewropa û Asyayê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin. Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û Misir xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê Nîlê li Misirê, Dîcle û Firat li Kurdistanê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û li hinek deverên Tirkiyeyê û li hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya Deryaya Navîn in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] larvv5zi14sdoed3yorm5jyz3aefzz5 2070450 2070449 2026-07-08T05:17:03Z Penaber49 39672 /* */ 2070450 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya Afrîka, Ewropa û Asyayê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin. Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û Misir xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê Nîlê li Misirê, Dîcle û Firat li Kurdistanê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û li hinek deverên Tirkiyeyê û li hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya Deryaya Navîn in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka Kendava Farsê ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke aborî ya giring xizmet kiriye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] pykc4jff3fvr88pgmia1rto8s210zdn 2070451 2070450 2026-07-08T05:19:11Z Penaber49 39672 /* */ 2070451 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên Mezopotamya û Kurdistanê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya Afrîka, Ewropa û Asyayê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin. Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û Misir xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê Nîlê li Misirê, Dîcle û Firat li Kurdistanê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û li hinek deverên Tirkiyeyê û li hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya Deryaya Navîn in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka Kendava Farsê ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke aborî ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya sotemeniyên fosîl ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] bx2dyep1glxb42zkprqcymssz121ql6 2070452 2070451 2026-07-08T05:23:30Z Penaber49 39672 /* */ 2070452 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan|Kurdistanê]] ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]] ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad}}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl|Nîlê]] li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan|Kurdistanê]] li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û li hinek deverên Tirkiyeyê û li hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 0qabuw2hn6yhodseyoymkr5gc1lj29n 2070453 2070452 2026-07-08T05:45:07Z Penaber49 39672 /* */ 2070453 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan|Kurdistanê]] ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]] ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad}}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl|Nîlê]] li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan|Kurdistanê]] li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 0ru5xg24wy2sacth1refn6kpf1imv5u 2070456 2070453 2026-07-08T06:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2070456 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad}}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] agxwbfnatpnm042i18wdbd209zqefry 2070467 2070456 2026-07-08T11:46:07Z Penaber49 39672 2070467 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad}}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû." == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] ryfqmhhua9p2vjz8g12s570g3ia499v 2070468 2070467 2026-07-08T11:49:52Z Penaber49 39672 2070468 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad}}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû." Li gorî Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên Ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] 5g1lxibo4g77vwsi0kggwefd1lo33gq 2070469 2070468 2026-07-08T11:52:32Z Penaber49 39672 /* Koçberî */ 2070469 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 371 mîlyon (2010) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelatê Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad}}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû." Li gorî Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên Ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê Ierê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kir, ji ber ku gelek ji Somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha Ewropa û Amerîkaya Bakur ve çûne. == Egerên giringiya Rojhilata Navîn == * Cografiya/erdnîgarî: Rojhilata Navîn di keve navbera 3 parzemînan de ([[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]]) ji ber vê çendê ew boye pireka çandî û aborî dinêvbera van sinoran de. * Ayîn: Rojhilata Navîn landika (derguşa) hersê ayînên esmanî ye (Ayînê îslamê, Cuhî û Krîstiyan). Van hersê ayîna çanda xwe li vê deverê bi pêş xistiye. * Çand: Herweha li Rojhilata Navîn şaristaniyên mezin peyda bûne, û boye egera pêşketinên zanistî. Herwesa salnama Cîhanî ji vêdere destpêkirîye weku ji dayik buna Hezretî [[Îsa]] li Betlehmê ([[Îsraêl]]). * Mêjo: Rojhilata Navîn peywendiyên mêjoyî yên corbecor li gel gelek deverên cîhanê heye û hebuye. Eve jî ew kawdan û rûdanên weku [[Împeratoriya Romê]], [[Împeratoriya Bîzansê]], [[Seferên Xaçperestan]], [[Împeratoriya Osmanî]], [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], dagîrkeriya Mongoliyan, kolonîyalên Brîtanî û Fransî û herwiha bandorên Amerîka û Sovyeta caran. * Aborî: Rojhilata Navîn berpirsîyare bi beşekê herî mezin yê neftê ewa ku rojane tê mezaxtin. [[Kanala Suezê]] li Misrê yek ji rêyên herî giring ya deryayî ye li cîhanê. * Ramyarî (politîk): Rojhilata Navîn devereka pir bi pevçone. Di nava gelên corbecor da pevçon heye weku kurd û ereb, kurd û faris, [[Felestîn|Filistîn]] û Îsraêl û herwiha hêlîna îslama radîkale. Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê. Herwesa di serdemên [[Sumeriyan]] da yasa hate afirandin. [[Hamurabî]] damezrênerê Împeratoriya [[Sumer]]iyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî . Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da. Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] qslo1f8nuyo25yktludi5pvr77zon3c 0 7379 2070465 1915822 2026-07-08T09:18:00Z MikaelF 935 /* "Min di nava tekoşîna xortan de riya şoreşê hilbijart" */ 2070465 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''İbrahim Kaypakkaya''' şoreşger û sazûmankarê [[TKP/ML]] bû. Kaypakkaya di sala [[1949]]an de li [[Alaca]] ya ser bi [[Çorûm]]ê hate dinê. Malbata wî, bi aslê xwe malbatekdersimî ya ku ji komkujiyên dersimê filitiya û hatiya goçkirin li rojavayê tirkiya. Sazûmankarê [[TKP/ML]]ê ye. Li dibistana mamostetî ya [[Hasanoğlan]], dibistana [[Çapa]] ya mamostetiya bilind û Zakoya [[Stenbol]]ê, fakûlteya fen beşa matematîk-fizîkê xwand. Di sala 1968an de bû endamê [[TÎP]]ê yê [[Eminönü]]yê. Di desteya weşanê ya kovarên Ant û Çepa Tirk de cih girt. Tevlî çalakiyên protestoya [[fîloya 6emîn a Amerîkayê]] bû. Di nîqaşên [[MDD-SD]] de destpêkê tezên [[SD]], paşê jî tezên [[MDD]] pejirand. Ji TÎPê hate derxistin. Paşê di nav rêxistina [[PDA-TİİKP]] ku bi pêşengiya [[Doğu Perinçek]] hatibû damezirandin de cih girt. Ji vê tevgerê cihê bû û tevî hevalên xwe tevgera TKP/ML saz kir. Di 24ê kanûna paşîn a 1973an de li çoltera Dersimê hate girtin. Sê meh û nîvan di bin çavan de ma. Di {{Dîrok|18|gulan|1973}} de li Amedê dema di binçav de bû bi êşkenceyê hate kuştin. == "Min di nava tekoşîna xortan de riya şoreşê hilbijart" == İbrahim Kaypakkaya got:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} "Min wek kurek ji malbatekê hêjar, di dibistana Hasanoğlan İlköğretmen de 6 sal xwendiye. Ji ber ku ez şagirtek jîr bûm, ez rêkirime dibistana bilind ya mamosteyî (Yüksek Öğretmen Okulu). Piştî salek perwerdehiyê çûm dibistana bilind ya Çapa Yüksek Öğretmen Okulu û herwiha ez ketime dibistana İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesiyê. Ji wê demê ve ez ketime nav çalakiyên xortan yên şoreşgerî û demokratîk, û min ramanên xwe yên şoreşgerî pêşde bir. Di sala 1967 de min û 9 hevalên xwe ve kluba ramanê ya Çapa yê (Çapa Fikir Kulübü) ava kir. Di wê demê de ez beşdarê hemû kombûn û çalakiyên Federasyona Kluba Ramanan (FKF) û wek endamê TIP bûme. Sala 1968 de ji aliyê rêveberên paşverû yên dibistanê ve, ji dibistanê hatime jê dûr kirin. Û di gel hemû giliyên min ve jî, ji ber rêveberiyek faşîst, raman û çalakiyên min wek sedema jê dûrkirina min hat nîşan dan. Wek ku tê bîra min di wê demê de beşdarbûna min yên çalakiyên wek xwenîşandana li dijê Nato, Filoya Amerika ya 6, û xebata min ya şeva Hozanên Gel de, belavkirina belavokan û meşên karkeran zerar dabû shagirtiya min. Heçku ev çalakiyên han, karên kesên ku ji welatê xwe, gelê xwe hez dikin, ji bo riya raman û baweriyên xwe xwedi berpirsiyariyan e".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Girêdanên derve == * [http://www.kaypakkaya.org/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=483 Berdewam kirin]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.kaypakkaya.org Kaypakkaya.Org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502052025/http://www.kaypakkaya.org/ |date=2008-05-02 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Şoreşgerên tirk]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] [[Kategorî:Tundiya siyasî li Tirkiyeyê]] kcp2luf1fmk6xjm1w8z0cohrrc79do5 0 8208 2070400 2025534 2026-07-07T19:37:07Z Wikihez 39702 2070400 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê parzemîna Amerîkayê de hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane |ala sernûçe = [[Alaya DYAyê|Ala]] }} '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye. Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye. Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin. Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e. == Nav == Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene: * Amerîka, Emrîka * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê * Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd. == Dîrok == === Serdema destpêkê (berî sala 1630an) === [[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]] Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}</ref> Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}</ref> Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard "Lock" Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}</ref> [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}</ref> Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}</ref> Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of "The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000", edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}</ref> Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}</ref> Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.<ref name="Perdue2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}</ref> [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}</ref> Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.<ref name="Perdue2005"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}</ref> Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}</ref> === Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) === [[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn. * Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]] Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}</ref> Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}</ref> Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}</ref> Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin. Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.<ref name="Ripper2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}</ref> Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.<ref name="Ripper2008"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}</ref> Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}</ref> Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}</ref> Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}</ref> Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}</ref> Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.<ref name="Walton2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}</ref> Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}</ref> Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.<ref name="Walton2009"/> Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.<ref name="Walton2009"/> === Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) === [[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]] Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}</ref> Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}</ref> Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}</ref> Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.<ref name="Howe2007">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}</ref> Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.<ref name="Howe2007"/> Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.<ref name="Howe2007"/> Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}</ref><ref name="Walton2009"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}</ref> Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}</ref> === Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) === [[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]] Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref name="Morrison1999">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}</ref> Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.<ref name="Morrison1999"/> Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}</ref> Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}</ref> Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman & Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}</ref> Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}</ref> Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}</ref> Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}</ref> Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin. Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}</ref> Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya. Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin "xilaskar", piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}</ref> === Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) === Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}</ref> Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}</ref> Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin. Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}</ref> Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> === Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) === [[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]] Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî "hêzek têkildar" li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}</ref> Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.<ref name="Winchester2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}</ref> Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}</ref> Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya "ewropaya yekem" dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji "Çar Polîsên" bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû. Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe. === Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) === [[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya "Xewnek min heye" li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]] Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}</ref> Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}</ref> Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}</ref><ref name="Winchester2013"/> Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Serok [[Lyndon B. Johnson]] "Civaka Mezin" da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê. Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}</ref> Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}</ref> Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]] Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography & Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.<ref name=":0" /> Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&mlat=15&slat=01&ns=1&dlon=116&mlon=49&slon=33&ew=1&dlat2=36&mlat2=34&slat2=43&sn=1&dlon2=118&mlon2=17&slon2=31&we=1&iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]] Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington. Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye. === Avûhewa === [[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]] Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> === Pirrengiyabiyo û parastin === [[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]] Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":8"/> [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}</ref> Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.<ref name=":8"/> Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas & Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]] [[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]] [[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]] Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e "ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}</ref> Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}</ref> Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> * Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}</ref> Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}</ref> Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}</ref> Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}</ref> Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}</ref> === Dabeşên jêrîn === [[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]] Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav="Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts" |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref name="Felix1942">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}</ref> Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.<ref name=":3"/> Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav="Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism" |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e. Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.<ref name="Felix1942"/><ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav="Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights" |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.<ref name=":3" /> === Partiyên siyasî === Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}</ref> Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]] Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}</ref> Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî "danûstandineke taybet" e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&q=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}</ref> û bi [[Kanada]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Awistralya]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Filipîn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Japon]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îsraêl]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}</ref> Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}</ref> Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}</ref> Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne. === Hêz === [[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]] [[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]] Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav="Trends in Military Expenditure 2024" }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}</ref> Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}</ref> Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e. === Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî === [[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]] Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav="National Sources of Law Enforcement Employment Data" }}</ref> Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs & What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&pg=PA55 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "sîstemeke dadweriya cezayî" ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, "di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin."<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}</ref> Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.<ref name=":7"/> Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.<ref name=":7"/> Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}</ref> Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.<ref name=":6"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}</ref> Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}</ref> === 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî === [[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]] {| class="wikitable" |----- ! Nav ! Koda Postê bi kurtasî ! Navê Îngilîzî ! Paytext |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | A |----- | [[Alabama]] || AL || ''Alabama'' | [[Montgomery]] |----- | [[Alaska]] || AK || ''Alaska'' || [[Juneau]] |----- | [[Arîzona]] || AZ || ''Arizona'' | [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |----- | [[Arkansas]] || AR || ''Arkansas'' | [[Little Rock]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | C |----- | [[Kalîforniya]] || CA || ''California'' | [[Sacramento]] |----- | [[Karolîna Bakur]] || NC || ''North Carolina'' | [[Raleigh]] |----- | [[Karolîna Başûr]] || SC || ''South Carolina'' | [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]] |----- | [[Kolorado]] || CO || ''Colorado'' | [[Denver]] |----- | [[Connecticut]] || CT || ''Connecticut'' | [[Hartford]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | D |----- | [[Dakotaya Bakur]]|| ND || ''North Dakota'' | [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]] |----- | [[Dakotaya Başûr]]|| SD || ''South Dakota'' | [[Pierre]] |----- | [[Delaware]] || DE || ''Delaware'' | [[Dover]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | F |----- | [[Florîda]] || FL || ''Florida'' | [[Tallahassee]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | G |----- | [[Georgia]] || GA || ''Georgia'' | [[Atlanta]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | H |----- | [[Hawaii]]|| HI || ''Hawaii'' || [[Honolulu]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | I |----- | [[Îdaho]] || ID || ''Idaho'' || [[Boise]] |----- | [[Illinois]] || IL || ''Illinois'' | [[Springfield]] |----- | [[Indiana]] || IN || ''Indiana'' || [[Indianapolis]] |----- | [[Iowa]] || IA || ''Iowa'' || [[Des Moines]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | K |----- | [[Kansas]] || KS || ''Kansas'' || [[Topeka]] |----- | [[Kentakî]]|| KY || ''Kentucky'' | [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | L |----- | [[Louisiana]] || LA || ''Louisiana'' | [[Baton Rouge]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | M |----- | [[Maine]] || ME || ''Maine'' | [[Augusta (Maine)|Augusta]] |----- | [[Maryland]] || MD || ''Maryland'' | [[Annapolis]] |----- | [[Massachusetts]] || MA || ''Massachusetts'' | [[Boston]] |----- | [[Michigan]] || MI || ''Michigan'' | [[Lansing]] |----- | [[Minnesota]] || MN || ''Minnesota'' | [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]] |----- | [[Mîsîsîpî]] | MS || ''Mississippi'' || [[Jackson (Mississippi)|Jackson]] |----- | [[Missouri]] || MO || ''Missouri'' | [[Jefferson City]] |----- | [[Montana]] || MT || ''Montana'' | [[Helena (Montana)|Helena]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | N |----- | [[Nebraska]] || NE || ''Nebraska'' | [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]] |----- | [[Nevada]] || NV || ''Nevada'' || [[Carson City]] |----- | [[Nû Hampshire]]|| NH || ''New Hampshire'' | [[Concord (New Hampshire)|Concord]] |----- | [[Nû Jersey]]|| NJ || ''New Jersey'' | [[Trenton (New Jersey)|Trenton]] |----- | [[Nû Meksîk]]|| NM || ''New Mexico'' | [[Santa Fe]] |----- | [[New York]] || NY || ''New York'' | [[Albany (New York)|Albany]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | O |----- | [[Ohio]] || OH || ''Ohio'' || [[Columbus (Ohio)|Columbus]] |----- | [[Oklahoma]] || OK || ''Oklahoma'' | [[Oklahoma City]] |----- | [[Oregon]] || OR || ''Oregon'' || [[Salem (Oregon)|Salem]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | P |----- | [[Pensîlvanya]] || PA || ''Pennsylvania'' | [[Harrisburg]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | R |----- | [[Rhode Island]] || RI || ''Rhode Island'' | [[Providence (Rhode Island)|Providence]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | T |----- | [[Tênêsî]]|| TN || ''Tennessee'' | [[Nashville]] |----- | [[Teksas]] || TX || ''Texas'' || [[Austin (Texas)|Austin]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | U |----- | [[Utah]] || UT || ''Utah'' || [[Salt Lake City]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | V |----- | [[Vermont]] || VT || ''Vermont'' | [[Montpelier]] |----- | [[Vîrjînya]] || VA || ''Virginia'' | [[Richmond (Virginie)|Richmond]] |----- | [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV || ''West Virginia'' | [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]] |----- | colspan="4" style="background:#EEE" | W |----- | [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA | ''Washington'' || [[Olympia (Washington)|Olympia]] |----- | [[Wisconsin]] || WI || ''Wisconsin'' | [[Madison (Wisconsin)|Madison]] |----- | [[Wyoming]] || WY || ''Wyoming'' | [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] |} == Aborî == [[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]] [[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]] Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}</ref> Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav="Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023" |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav="The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere" }}</ref> Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}</ref> Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}</ref> Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}</ref> Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye. Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav="Income" |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}</ref> û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}</ref> Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}</ref> Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav="Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows" }}</ref> == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}</ref> Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.<ref name=":1" /> Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]] Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}</ref> Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine. Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Alaska (bîst zimanên xwemalî),<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}</ref> [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&g=0100000US&tid=ACSDT1Y2021.B16001&moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]] Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}</ref> Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}</ref> Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav="Immigrants in the United States" }}</ref> Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}</ref> === Dîn === Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}</ref> Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion & Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}</ref> Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.<ref name="Williams2023">{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}</ref> Di heman demê de "deîzma merasîmî" di çanda amerîkî de gelemperî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}</ref> Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}</ref> Li "kembera mizgîniyê" ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.<ref name="Williams2023"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}</ref> Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}</ref> === Tendûristî === [[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb| Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]] Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku "piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye".<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}</ref> Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.<ref name=":2"/> Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya "nebaşiya tenduristiyê" ya amerîkiyan zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}</ref> Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]] Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 ("ji baxçeyê zarokan heta pola 12an") tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}</ref> Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngehan, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}</ref> Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav="U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav="Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education" }}</ref> Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav="Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ" }}</ref> Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,<ref>{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}</ref> ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]] Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di "Keymanek Amerîkî" de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon & Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}</ref> Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}</ref> û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref> Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}</ref> Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê ("Cîhana Kevin") koçê Amerîkayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}</ref> Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}</ref> Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}</ref> Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}</ref> Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}</ref> Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}</ref> == Binerê == * [[Dewletên DYAyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}} * [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:DYA| ]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Konfederasyonên berê]] hxmam61g2nues9r6mucofz8mf5tmo7h 0 12684 2070431 2070246 2026-07-07T21:32:46Z Kurdanparez 137209 cînav 2070431 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|rast|'''Zaravayên kurdî:''' {{legend|#ef6662|Kurdiya bakûr (kurmancî)}} {{legend|#c63143|Kurdiya navendî (soranî)}} {{legend|#a56c24|Kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilî)}} {{legend|#c8a65d|Kurdiya başûr û goranî}} {{legend|#b3d423|Derên tevlihev}}]] '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. Zimanê kurdî li pênc zaravayên sereke tê dabeşkirin: * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[goranî]] * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe == == Fonolojî == === Hilgirtina xisletên proto-îranî === Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k<sup>(u), pal</sup> || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g<sup>(u)</sup>(h)<sup>pal</sup> || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> === Pêşketina fonolojîya devokên kurdî === Di navbera devokên niha yên kurdî de, gelek şêwazên pêşketinên fonolojî jî hatine dîtin. ==== Kurmancî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>Öpengin, Ergin & Haig, Geoffrey. (2014). Regional variation in Kurmanji : A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies. 2. 10.33182/ks.v2i2.399. </ref><ref>Murat Baran, Zaravayên kurmancî – Dialects of Kurmanji, URL: [https://serkeftin.com/en/zaravayen-kurmanci-dialects-of-kurmanji/ Serkeftin]</ref> |- ! Siftê !! [[Badînî (devok)|Behdînî]] !! [[Botî (devok)|Botî]] !! [[Torî (devok)|Torî]] !! [[Serhedî (devok)|Serhedî]] !! [[Berfirat]]î |- | xw-<br/>(''xwê'') || x-<br/>(''xê'') || x-, xw- || xw- || xw- || x<sup>w</sup>, xw-, x-<br/>(''xê'') |- | xwe-<br/>(''xweş'') || xwe- || || || || xu-, xa- <br/> xe{{efn|Di devokê kurdên anatoliya navînê de, bi taybetî yên eşîrê reşî (binêre: [[Reşoyî (devok)|Reşwî]], peyive "xwe" (ez '''xwe''' dibînim hwd. bi tenê dibe "xe". Xelkên reşî li [[Semsûr]]ê hwd. dibêjin "xa" yan jî "xu".}}<br/>(''xuş, xaş'') |- | V-b-V [-b-]<br/>(''hebû'') || -b- || -b- || -b- || -b-, -v-<br/>(''hebû, hevû'') || -w-<br/>(''hewû'') |- | a [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː], [ɔː] |- | ey<br/>(''heyv, deyn'') || || || || || ê, î, ey<br/>(''hîv, dên'') |} ==== Zazakî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>İlyas ARSLAN (2018) ZAZA DİLİNDE LEHÇE FARKLILIKLARI The Dialectological Differences Of Zaza Language [Daner bawer nake ku zazakî eleqedara kurdî ye]</ref> |- ! Siftê !! [[Dimilî]] !! [[Kirmanckî]] |- | c/ç || [d͡ʒ]/[t͡ʃ] || [d͡ʒ]/[t͡ʃ]{{efn|Berve vokalên "a, e, i, o, u"}}<br/>[d͡z]/[t͡s]{{efn|Berve vokalên "ê, î, ü"}} |- | k/k<sup>h</sup> || k || k/k<sup>h</sup> |- | k || k || k, ç |- | g || g || g, c |- | p/p<sup>h</sup> || p || p/p<sup>h</sup> |- | t/t<sup>h</sup> || t || t/t<sup>h</sup> |- | ş || ş || s |- | -e || ''tune'' || -e |- | -î || ''tune'' || -î |} == Cînav == === Şexsî === Hemû zaravayên kurdî cînavên şexsî bi hejmar û zayend ditewînin. ====Navkî==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Soranî !! Xaneqînî !! Hewramî !! Lekî (Kekewendî)<ref>Mirdehghan, Mahinnaz, and Simin Moradkhani. “Personal Pronouns in the Kakavandi Laki Dialect of Harsin (Kermanshah, Iran).” Iranian Studies 43, no. 4 (2010): 513–31. https://doi.org/10.1080/00210862.2010.495569.</ref>!! Îngîlîzî |- | ez || ez || ez || min, emin || mi || min, emin || me || I |- | tu || ti || ti || to || tû, tin, xwed || to || to || you, thou |- | ew, wî || o || o, wi || ew || ew || êḏ, aḏ || ew || he |- | ew, wê || a || a, ya || ew || ew || êḏe, aḏe || ew || she |- | em || ma || ma || ême || îme || êma || 'eîma || we |- | hûn, wûn || sima, şima || şima || êwe || îwe || şima || homa || you, you all |- | ew, ewan || ê || ê || ewan || ewan || êḏê, aḏê || 'ewen, yewe || they |} ====Çemandî==== Cînavên şexsî yên çemandî bi soranî û kurdiya xwarîn bi genelê nayên bikaranîn. Bi hewramî jî bi tenê formên cuda di hejmarê sêyemê yekjimarê de yên çemandî tê bikaranîn. {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Hewramî !! Îngîlîzî (akûzatîv) |- | min || mi(n) || mi(n) || || me |- | te || to || to || || you, thee |- | wî || ey || ey || êḏî, aḏî || him |- | wê || aye || ay || êḏê, aḏê || her |- | me || ma || ma || || us |- | we || şima || şima || || you |- | wan || înan || îna(n) || êḏîşa, aḏîşa || them |} === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks). Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== ==== Dema borî ==== == Ristesazî == == Edebiyat == * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] tc318yl9efddr4elq7hy5o6igwefamv 0 29294 2070380 1977088 2026-07-07T18:45:49Z Wikihez 39702 /* Berhem */ 2070380 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = https://www.kurdilit.net/?p=2695&lang=tr | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]], | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = [[Nivîskar]] û [[Rojnamevan]] | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandorker = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Yildiz Çakar''' ({{Jidayikbûn|1978|j=1}}, li [[Amed]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]], [[Tirkiye]]) helbestvan, şanonivîs û romannivîs, [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]eke [[kurd]] e. Ji sala [[2002]]an vir de li Amedê dijî, endama Komeleya Nivîskarên Kurd û PENa kurd e. == Jiyan == Yildiz Çakar di sala 1978an de li Amedê ji dayik bûye. Di temenekî ciwan de di rojnameyên bi kurdî û tirkî de [[peyamhênerî]] û edîtorî kiriye. Helbestên wê yên ku di navbera salên 1999-2003an de di rojnameya ''Azadiya Welat'' û kovara ''Jiyana Rewşen''ê de hatine weşandin, di sala 2004an de bi navê ''Goristana Stêrkan'' hatine çapkirin. Yek ji endamên damezirîner ên [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] e û berî komele bê girtin seroka komeleyê bû. Heya niha heft pirtûkên wê hatine weşandin, ku şeş ji wan wêjeyîne. Gelek helbest, şano û çîrokên Çakarê bo tirkî, erebî, elmanî û îngîlîzî hatine wergandin û hin weşanada de belav bûne == Berhem == ;Helbest * ''Goristana Stêrkan'', Weşanên Elma, 2004 * ''Derî'', Weşanên Avesta, 2012 * ''Leylanok'', Weşanên Avesta, 2014 ;Kurteçîroka senaryoyan: * ''Ala'', Weşanên Yekîtiya Nivîskarên Duhokê, 2008 ;Lêkolîn, gotar û bend: * ''[[Amed, Erdnîgarî, Dîrok, Çand|Amed-Ansiklopediya Erdnîgarî Dîrok Çand]]'', li gel [[Amed Tîgrîs]], Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin ya Amedê, 2012 ;Roman: * ''Gerîneka Guernicayê'', Weşanên Lîs, 2016 * Ev Rê Naçe Bihuştê, Weşanên Lîsê, 2019 * Hangar Fünf, Deriyê Winda, Weşanên Lîsê, 2022 ;Şano * Şanoya Kraliyetê ya Shakespeare (Royal Shakespeare Company) re bi navê "Çavê Winda" monologek * Şanoya Maxîm Gorkî re jî şanoyek bi navê "Bîra miriyan" nivîsandiye. * Ligel vê yekê ji bo şanoya Theatre EastNBull monologa bi navê "Mohra Reş" nivîsand. "Mohra Reş" bi tirkî û bi îngîlîzî hate wergerandin û li festiwala navnetewî (atîna) ya hunerê yek ji metnên ku xelata "metna orjînal ya herî baş" wergirt. == Xelat == * ''Xelata Kurteçîrokên Filîman a NÇM’ya Stembolê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Pelweşîna Li Biharê".'' * ''Xelata Tîrêjên Zînê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Zayîna Çewt".'' * ''Xelata Mûsa Anter'' bi helbesta xwe ya bi navê "''Tu"'' * Xelata ziman û wêjeyê ya Komeleya Wêjekarên Kurd û Med-Derê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.gorki.de/de/yildiz-cakar Yildiz Çakar] li ser gorki.de * [https://www.kurdilit.net/?p=2695 Yildiz Çakar] li ser [[kurdilit]] * {{asoya helbesta kurdî|https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/yildiz-cakar.html}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] fnwynosj44cykdhg1fwxiq69d2kep4c 2070385 2070380 2026-07-07T18:57:31Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/templateScript.js|TS]]: +Agahîdank mirov/wîkîdane2 2070385 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Yildiz Çakar''' ({{Jidayikbûn|1978|j=1}}, li [[Amed]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]], [[Tirkiye]]) helbestvan, şanonivîs û romannivîs, [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]eke [[kurd]] e. Ji sala [[2002]]an vir de li Amedê dijî, endama Komeleya Nivîskarên Kurd û PENa kurd e. == Jiyan == Yildiz Çakar di sala 1978an de li Amedê ji dayik bûye. Di temenekî ciwan de di rojnameyên bi kurdî û tirkî de [[peyamhênerî]] û edîtorî kiriye. Helbestên wê yên ku di navbera salên 1999-2003an de di rojnameya ''Azadiya Welat'' û kovara ''Jiyana Rewşen''ê de hatine weşandin, di sala 2004an de bi navê ''Goristana Stêrkan'' hatine çapkirin. Yek ji endamên damezirîner ên [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] e û berî komele bê girtin seroka komeleyê bû. Heya niha heft pirtûkên wê hatine weşandin, ku şeş ji wan wêjeyîne. Gelek helbest, şano û çîrokên Çakarê bo tirkî, erebî, elmanî û îngîlîzî hatine wergandin û hin weşanada de belav bûne == Berhem == ;Helbest * ''Goristana Stêrkan'', Weşanên Elma, 2004 * ''Derî'', Weşanên Avesta, 2012 * ''Leylanok'', Weşanên Avesta, 2014 ;Kurteçîroka senaryoyan: * ''Ala'', Weşanên Yekîtiya Nivîskarên Duhokê, 2008 ;Lêkolîn, gotar û bend: * ''[[Amed, Erdnîgarî, Dîrok, Çand|Amed-Ansiklopediya Erdnîgarî Dîrok Çand]]'', li gel [[Amed Tîgrîs]], Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin ya Amedê, 2012 ;Roman: * ''Gerîneka Guernicayê'', Weşanên Lîs, 2016 * Ev Rê Naçe Bihuştê, Weşanên Lîsê, 2019 * Hangar Fünf, Deriyê Winda, Weşanên Lîsê, 2022 ;Şano * Şanoya Kraliyetê ya Shakespeare (Royal Shakespeare Company) re bi navê "Çavê Winda" monologek * Şanoya Maxîm Gorkî re jî şanoyek bi navê "Bîra miriyan" nivîsandiye. * Ligel vê yekê ji bo şanoya Theatre EastNBull monologa bi navê "Mohra Reş" nivîsand. "Mohra Reş" bi tirkî û bi îngîlîzî hate wergerandin û li festiwala navnetewî (atîna) ya hunerê yek ji metnên ku xelata "metna orjînal ya herî baş" wergirt. == Xelat == * ''Xelata Kurteçîrokên Filîman a NÇM’ya Stembolê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Pelweşîna Li Biharê".'' * ''Xelata Tîrêjên Zînê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Zayîna Çewt".'' * ''Xelata Mûsa Anter'' bi helbesta xwe ya bi navê "''Tu"'' * Xelata ziman û wêjeyê ya Komeleya Wêjekarên Kurd û Med-Derê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.gorki.de/de/yildiz-cakar Yildiz Çakar] li ser gorki.de * [https://www.kurdilit.net/?p=2695 Yildiz Çakar] li ser [[kurdilit]] * {{asoya helbesta kurdî|https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/yildiz-cakar.html}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] 7y0n74u7csggwfk9v5zg1x3nbicpn3b 0 31425 2070438 2032816 2026-07-07T23:08:37Z ~2026-38777-09 168129 /* */ 2070438 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = BUTLANOGLU | bilêvkirin = Butlanoglu | navê_rastî = BUTLANOGLU | zimanê_navê_rastî = Butlanoglu }} '''MR.BUTLANOGLU''' ({{IPA-tr|ceˈmal kɯˌɫɯtʃˈdaɾoːɫu}}, jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, BUTLANOGLU PARTY (BP) [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema selçûqiyan de tirkkirina Anatoliyê de rolek lîstine û bapîrê wî yê mezin Seyyid Mehmûd Hayranî bû ku niha gora wî li navçeya Akşehîrê ye. Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991ê de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê ji bo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlamenteran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] [[Enis Berberoğlu]] ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlamenteran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a mixalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021ê de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlamenteriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlamenteriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] s2o1zo10l88z6611svk2iiwc2qo29ni 2070439 2070438 2026-07-07T23:10:49Z Morkoz 168130 Guhartoya [[Special:Diff/2070438|2070438]] yê [[Special:Contributions/~2026-38777-09|~2026-38777-09]] ([[User talk:~2026-38777-09|gotûbêj]]) şûnde kir 2070439 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kemal Kılıçdaroğlu''' ({{IPA-tr|ceˈmal kɯˌɫɯtʃˈdaɾoːɫu}}, jdb. [[17ê kanûna pêşîn]] [[1948]], [[Bolciye]], [[Qisle]], [[Dêrsim (parêzgeh)|parêzgeha Dêrsimê]]),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/turkiye/tuncelide-kemal-kilicdaroglunun-dogdugu-ev-yanginda-kule-dondu |sernav=Tunceli'de, Kemal Kılıçdaroğlu'nun doğduğu ev yangında küle döndü |malper=www.cnnturk.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-21 }}</ref> aborînas, siyasetmedar, burokrat û serokê niha yê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ye ku berê ji 22ê gulana sala 2010an heya 4ê çiriya pêşîn a sala 2023an serokatiya [[Partiya Gel a Komarî]] kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/chpde-kemal-kilicdaroglu-donemi-sona-erdi-yeni-genel-baskan-ozgur-ozel-oldu,0TMH33JrBU-mOiCIVQV85Q |sernav=CHP'de Kemal Kılıçdaroğlu dönemi sona erdi: Yeni genel başkan Özgür Özel oldu |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-05 }}</ref> Li gorî hinek çavkaniyan ew [[kurd]]ê zaza ye,<ref>{{En}}[http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government Turks Turn on Islamist Government?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425075510/http://www.weeklystandard.com/blogs/turks-turn-islamist-government |date=2013-04-25 }}</ref><ref>{{En}}[http://www.economist.com/node/17276408 Balance of power]</ref> lê heta niha rasterast bi xwe eslê neaniye ziman. Kiliçdaroglu di sala 1971ê de dema ku ji [[Akademiya Aborî û Zanistên Bazirganî ya Enqereyê]], Beşa Aborî û Maliyeyê xilas dike, beriya ku bikeve siyasetê, di navbera salên 1992-1996 û 1997-1999an de wekî rêveberê giştî yê [[Saziya Sîgorteya Civakî]] (SSK) kar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |sernav=68 kuşağının kökten solcu sakin gücü! |tarîx=2015-02-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-03 |tarîxa-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212090630/https://www.haberturk.com/gundem/haber/1041133-68-kusaginin-kokten-solcu-sakin-gucu/12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2002an de tevlî [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] dibe û di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên sala 2002an de cara yekem wekî parlamenterê herêma 2yem a [[Stembol]]ê tê hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên salên 2002-2015an de wekî parlamenterê herêma 2yem ê [[Stembol]]ê hatiye hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana 2015e, mijdara 2015e û di hilbijartina giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê herêma 2yem ê [[Îzmîr]]ê hatiye hilbijartin. == Salên destpêkê û kariyera wî == === Eslê wî === Kılıçdaroğlu di axaftina xwe ya koma Partiya Gel a Komarî ya di 9ê cotmeha sala 2018an de diyar kiriye ku bav û kalên wan ji herêma [[Xorasan]]a [[Îran]]ê wek pîrozên Anatolya yên ku di serdema selçûqiyan de tirkkirina Anatoliyê de rolek lîstine û bapîrê wî yê mezin Seyyid Mehmûd Hayranî bû ku niha gora wî li navçeya Akşehîrê ye. Kemal Kılıçdaroğlu di 17ê kanûna sala 1948an de li gundê [[Bolciye|Bolciyê]] ya navçeya [[Qisle]]ya [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] wekê yek ji heft zarokên karmendê qeyda erdê Kamer Beg û jina malê ya Yemûş Xan wekê endamê malbateke elewî ya ji Dêrsimê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili-arama/form |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Paşnavê berê yê malbatê 'Karabulut' bû û di salên 1950an de ji ber ku li gundê ku lê dijiyan herkesî bi heman paşnavê bû ji aliyê bavê wî ve bû paşnavê malbata wan 'Kılıçdaroglu' hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgarî ya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Salên burokrasiyê === Piştî qedandina xwendina xwe ya lîsansê, di sala 1971ê de beşdarî îmtîhana pisporiya hesabê ya alîkar bû û li [[Wezareta Darayî ya Tirkiyeyê]] dest bi karmendiyê kir. Kemal Kılıçdaroğlu piştî ku dibe mihasebe, salekê li [[Fransa]]yê dimîne. Heta sala 1983an pisporiya xwe ya mihasebeyê domand û di heman salê de ji bo [[Midûriyeta Giştî ya Dahatan]] hate wezîfedarkirin. Li vir di destpêkê de wekî serokê beşê kar kir û piştre jî dibe cîgirê (alîkar) rêvebirê giştî yê heman saziyê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |sernav=Jînenîgariya Kemal Kiliçdaroglu |malper=www.kemalkilicdaroglu.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2008-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080927014542/http://www.kemalkilicdaroglu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=17&Itemid=29 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1991ê de li [[Bağ-Kur]]ê hat wezîfedarkirin û li vir wek rêveberê giştî wezîfe dike û di sala 1992an de derbasî [[Rêveberiya Giştî ya Bîmeya Civakî]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |tarîx=2021-01-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2021-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210118225425/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=5982 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre li Wezareta Xebat û Ewlehiya Civakî demeke kurt wekê alîkarê Musteşarê dixebite. Di sala 1994an de ji aliyê kovara [[Ekonomîk trend]] ve weke "Burokratê Salê" hatiye hilbijartin. Di sala 1999an de li ser daxwaza xwe ji Rêveberiya Giştî ya Saziya Sîgortaya Civakî teqawît dibe.<ref name=":0" /> == Kariyera siyasî == === Parlamenterî === Piştî Kemal Kılıçdaroğlu ku ji rêveberiya giştî ya [[SSK]]ê teqawît bû, navê wî di nav "siyasetmedarên DSPyê" de hat binavkirin. Kılıçdaroğlu xwest ji [[Partiya Çep a Demokratîk]] (DSP) ku serokê giştî ya wî demê [[Bülent Ecevit]] bibe namzedê parlamenteriyê lê namzetiya wî di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 1999an de, ji aliyê [[Bülent Ecevit]] ve nehate pejirandin. Demekê wek serokê giştî yê Komeleya Parastina Bacê ya Welatiyan dixebite. Li ser daxwaza [[Bülent Tanla]] yê CHPê ji bo [[Platforma Çanda Rêveberiya Zanistê]] ya CHPê "rapora gendeliyê" tê amadekirin. Ev raporta ku bala serokê wî demê CHPê Deniz Baykal dikişîne û [[Deniz Baykal]] deriyê CHPê ji Kemal Kılıçdaroğlu re vedike. Baykal Kılıçdaroğlu dawetê partiyê dike û di heman serdemê de ji lîsteya CHPê tevlî lijneya rêveberiyê ya ''[[Türkiye İş Bankası]]'' [[Banka kar ya Tirkiyeyê]] dibe. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2002an de ku tenê du partî dikarin bikevin parlamenê, Kemal Kılıçdaroğlu wekê parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî]] (CHP) ya bajarê [[Stembol]]ê tê hilbijartin. === Namzediya Şaredarê Bajarê Mezin a Stembolê === Parlamenterê CHPê ya [[Stenbol]]ê û cîgirê serokê koma CHPê ya [[Stembol]]ê Kemal Kılıçdaroğlu wek berbijarê partiya xwe ji bo [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] beşdarî hilbijartinên 29ê adara sala 2009an dibe. Berbijêrê [[Partiya Dad û Geşedanê|AK Partiyê]] [[Kadir Topbaş]] li hemberî Kemal Kılıçdaroğlu ji %44,7ê dengan bidest dixe û dibe şaredarê Şaredariya bajarê mezin ê Stembolê. Kiliçdaroglu bi rêjeyeke %36,80 dengan di vî hilbijartinê de bidest dixe û dengên partiya xwe ji %25, ji hilbijartina ku di sala 2004an ku pêk hatibû zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |sernav=ntvmsnbc seçim 2009 |tarîx=2009-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2009-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090329100431/http://secim2009.ntvmsnbc.com/default.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokatiya CHPê === Kemal Kiliçdaroglu piştî îstifakirina serokê giştî yê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] [[Deniz Baykal]] di 10ê gulana 2010an de, di 17ê gulana 2010an de ji wezîfeya xwe ya Alîkariya Serokê Koma CHPê îstifa dibe berbijarê serokatiya giştî ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |sernav=Kılıçdaroğlu adaylığını açıkladı - Milliyet.com.tr |tarîx=2010-05-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2010-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100520081805/http://www.milliyet.com.tr/kilicdaroglu-adayligini-acikladi/siyaset/sondakika/17.05.2010/1238971/default.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 33emîn kongreya asayî ya [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] de ku di 22ê gulana 2010an de hat lidarxistin, ji 1249 delegeyan dengê 1200 werdigire û bi 1189 dengên derbasdar dibe serokê 7em a CHPê. Di vî kongreyê de berbijêrek din li hemberî Kemal Kiliçdaroglu dernakeve û Kiliçdaroglu b tenê beşdarî hilbijartinê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |sernav=www.gazetevatan.com |tarîx=2013-10-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 |tarîxa-arşîvê=2013-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131030000009/http://www9.gazetevatan.com/chpde-bir-rekor/306957/9/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/ |sernav=Son Dakika Siyaset Haberleri - Siyaset Gelişmeleri |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> == Serokatiya giştî ya CHPê û meşa edaletê == === Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê ya hezîrana 2015an === Slogana kampanyaya hilbijartinê ya ku CHPê ji bo hilbijartinên giştî ya hezîrana sala 2015an "Kemalê Anatolyayê" bû. Di sozên hilbijartinê de ji bo kesên teqawitbûyî di cejnên dînî de soza dayîna îkramiya 1500 lîreyê tirkî da. Di hilbijartina 7ê hezîrana sala 2015an de partiya wî dîsa bi rêjeyeke ji %24,95ê dengê giştî wergirtiye û hilbijartinê di rêza duyem de bû. Li gorî hilbijartinên giştî yên sala 2011an rêjeya dengên CHPê û hejmara parlamenterên CHPê daketin. Daxuyaniya wî ya der barê encamên hilbijartinê de wiha bû: "Yê ku di hilbijartinê de bi ser ket 'Demokrasî' ye û yê winda bike serokkomar Tayyip Erdoğan e." Li gorî encamên hilbijartina sala 2015an ti partiyeke siyasî nekarî bigihîje 276 kursiyên pêwîst a ku bi serê xwe bibe desthilatdar, bidest nexistin. Piştî hilbijartina giştî ya 2002an û vir ve, AKPê cara yekemîn bû ku piraniya xwe ya li meclîsê ji bo desthilatdariya bi serê xwe winda kir. AKPê di hilbijartinan de ji 40,8 deng wergirt, dengên HDPê derket rêjeya ji 13,1 û li seranserê Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê bi 80 parlamenteran çûne parlamena Tirkiyeyê. === Meşa edaletê === [[Wêne:Kemal Kılıçdaroğlu - Adalet Yürüyüşü crop.jpg|thumb|Wêneyekî Kemal Kiliçdaroglu di dema Meşa edaletê de.]] Kiliçdaroglu di navbera 15ê hezîrana 2017an û 9ê tîrmeha 2017an de meşek bi navê "[[Meşa Edaletê]]" ya ku bi beşdariya gelek nav û komên cuda mezin bibû ji bo daxwaza edaletê meşek ji Enqereyê heta Stembolê lidarxistibû. Kılıçdaroğlu piştî parlamenterê [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] yê [[Stembol|Stenbolê]] [[Enis Berberoğlu]] ku di 14ê hezîranê de ji ber dayîna wêneyên kamyonên [[Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî]] (MİT) ku ji DAÎŞê re çek dişandin Sûriyê ji rêveberê karên nivîsê yê berê ya [[Cumhuriyet (rojname)|Rojnameya Cumhuriyetê]] [[Can Dündar]] re dihat darizandin, biryara meşê dabû. Ji bo vî yekê bîst û pênc sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û biryara girtinê li Enis Berberoglu hatibû birîn. Di nav sedemên meşê de dirêjbûna biryarnameyên qanûnî yên piştî hewldana derbeyê ya ku ji aliyê komek leşkerên ku di navbera 15-16ê tîrmeha 2016an de ku xwe weke Konseya Aştiya Welat ya di nava [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Hêzên Çekdar ên Tirk]] de pênase dikirin, hatin derxistin ku biryarname ne tenê li dijî [[FETO]] tê bikaranîn, li dijî hemî komên mixalif jî tê bikaranîn, girtina parlamenteran û ji kar avêtina mamosteyên zanîngehê (yên ku danezana aştiyê îmze kirine jî di nav de) hatin nîşandan. Meş ji [[Enqere]]yê di 15ê hezîrana sala 2017an de li Guvenparkê dest pê kir û di 9ê tîrmeha sala 2017an de li [[Maltepe]] ya [[Stembol]]ê bi dawî bû. Kiliçdaroglu û beşdarvanên meşê di 25 rojan de rêyek bi dirêjahiya 420 kîlomêtre meşiyan û di dawiya meşê de li navçeya [[Maltepe]] ya Stembolê mîtîngek hate lidarxistin. Meş, ji aliyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] û ji [[Partiya Tevgera Neteweperest]] a Tirk (MHP) ve hate rexnekirin û partiyeke din a mixalefetê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) jî piştgirî da meşê. == Hilbijartina serokkomariya 2023an == Di 13ê mijdara sala 2021ê de Kemal Kılıçdaroğlu li ser hesabê xwe yê medyaya civakî û hesabên medyaya civakî yên [[Partiya Gel a Komarî|CHPê]] "banga helalkirinê" kiribû. Ji raya giştî re ragihand ku CHPê di demên borî de xeletiya kiriye û li ser vê yekê biryar daye ku dest bi rêwîtiya helal kirinê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |sernav=Helalleşme Yolculuğu Başlıyor - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-09-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220908054912/https://chp.org.tr/haberler/helallesme-yolculugu-basliyor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 12ê sibata sala 2022an de bi beşdariya 6 serokên partiyên mixalefetê (Seroka [[Partiya Baş]] (İP) [[Meral Akşener]], Serokê [[Partiya Pêşerojê]] (GP) [[Ahmet Davutoğlu]], Serokê [[Partiya DEVA]] [[Ali Babacan]], Serokê [[Partiya Demokrat (Tirkiye)|Partiya Demokrat]] (DP) [[Gültekin Uysal]] û Serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]]) bi navê "Hevpeymaniya milletê" ya hilbijartinê, li ser banga Serokê Giştî yê [[Partiya Gel a Komarî]] Kemal Kiliçdaroglu li [[Ahlatlibel]]a [[Enqere]]yê ku li ser metna peymana pergala parlamenteriyê ya xurtkirî gotûbêj bikin hatin ba hev. Peymana lihevtêgihiştina sîstema parlamenteriyê ya bihêzkirî di 28ê sibata sala 2022an de ji raya giştî re hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |sernav=Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni İmzalandı - Cumhuriyet Halk Partisi |tarîx=2022-02-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220228154225/https://chp.org.tr/haberler/guclendirilmis-parlamenter-sistem-mutabakat-metni-mzalandi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kemal Kılıçdaroğlu, di bernameya [[FOX TV]]yê 5ê îlona sala 2022an de, îradeya xwe ya ji bo namzediya hilbijartinên serokkomariyê cara ewil nîşan da û di axaftina xwe de anî ziman "Ku maseya şeşalî biryar bide, ez ji bo namzediya serokkomarê amade me."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |sernav=Kemal Kılıçdaroğlu'nun 'adaylığa hazırım' sözlerine 6'lı masadan yanıt geldi |tarîx=2022-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906041714/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kemal-kilicdaroglunun-adayliga-hazirim-sozlerine-6li-masadan-yanit-geldi-1977621 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê adara sala 2023an de namzediya wî ya serokkomariyê di cîvîna heman rojê de hate biryardayîn û namzediya wî yê serokkomariyê ji aliyê serokê [[Partiya Saadetê]] [[Temel Karamollaoğlu]] ve di 6ê adara sala 2023an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/amp/turkiye/son-dakika-haberimillet-ittifakinin-cumhurbaskani-adayi-kilicdaroglu-aciklama-yapiyor,cpmo98125UeeC9cflbatSg |sernav=Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu: Bu, topyekun bir değişimin başlangıcı |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [http://www.kemalkilicdaroglu.com Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109174052/http://www.kemalkilicdaroglu.com/ |date=2016-01-09 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Kilicdaroglu, Kemal}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 0upff4it6uhrflu6xwazdmc0uupxvk1 0 49771 2070460 1764694 2026-07-08T09:03:35Z MikaelF 935 2070460 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Aşık Veysel Şatıroğlu''' {{IPA-tr|aːˈʃɯk vejˈsæl ʃaːˈtɯɾ.oːɫu}}, yan pirranî '''Aşık Veysel''' bi navê fermî ''Veysel Şatıroğlu'' (jdb. [[25ê çiriya pêşîn]] [[1894]] li gundê [[Sivrialan]] a [[Şarqije]]ya parêzgeha [[Sêwas]]ê − m. [[21ê adarê]] [[1973]] li heman cihê) yek ji hozan, helbestvan, hostayê sazê yên navdar ên [[romî]] (tirk) ye. Bi taybetî li ser [[elewî|elewiyan]] bandora xwe hîştiye. == Jiyan == Bavê cotyarekî bû û navê wî Ahmet Şatıroğlu bû. Di heft saliya xwe de çavê xwe yê rastê winda dike ku ji ber [[têger]]ekê bû. Di heman têgerê de (saw, buwar) [[et]]ên wî dimirin. Çavê xwe yê din jî di felcekê de dide der. Deh saliya xwe de dest bi sazjeniyê dike. Bi [[lêzîm]]eke wî re marî dikin (dizewicînin), navê wê jî Esma bûye. Law û keçek ji wan re dibin. Law najî, dimire. Demekê kurt şûnda de bavê wî jî dimirin. Birayê wê ji şer tê demekê alîkarî dike. Hevjîna wî Veysel diterikîne, birayê wî jî diçe xebatê. Veysel bi keçika xwe ya 6 mehî re, bi tenê dimîne lê pitik jî dimire. Sala 1965ê ji ber xizmeta wî ya bo ziman, huner û çanda tirkî mehaniyê girê didin. Demekê di [[Malên Gel]] (''Halkevleri'') de dersdariyê dike. Niha xaniyê wî kirine muze. == Mirin == Veysel di 21ê adara 1973an de mir. == Gotin == * ''Derdê xwe nikarim ji mirovên bêderd re bêjim.''{{Çavk}} == Berhem == * Uzun ince bir yoldayım - Di riyeke dîrêj û zirav de * Beni hor görme gardaşım - Min kêm nebîne biracan * Güzelliğin on para etmez - Rindiya te nake deh pere * Sazım - Saza min * Dostlar beni hatirlasin - Dost min bibîr bînin * Ben gidersem sazim sen kal dünyada - Heger çûm saza min tu bimîne li rûyê erdê * Mecnunum Leylamı gördüm - Mecnûn im Leyla ya xwe dît * Karşıkı karlı dağda bülbül - Li çiyayê berfî yê hember bilbil * Kızılırmak seni seni - Erê Kizilirmak erê (Te Kizilirmak te) * Ömrüm ömrüm - Temeno temenê min * Yüce dağ başında - Li lûtkeyê çiyayê berz * Yine dertli dertli - Dîsa derd bi derdî * Dilber - Dîlber * Çiçekler -Kulîlkan * Hacı Bektaş - Hecî Bektaş * Sivas ellerinde sazım çalınır - Li diyarê Sêwasê saza min dijene * Kara toprak - Xweliya reş (axa reş) * Derdimi dökersem derin dereye - Heger derdê xwe berdim çemê kûr == Çavkanî == {{çavkanî}} * Murat Bulgan: ''Asik Veysel (1894 - 1973): Leben und Wirken eines türkischen Volkssängers.'' Köln, Univ., Diss., 2004 (almanî) == Girêdanên derve == * [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=2409 Foto, Jînenîgarî (bi romî) û strana "Kara Toprak"] {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hozanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] 1fif4gf39xjiqf0tiixa865rubxlo2h 2070466 2070460 2026-07-08T10:22:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavk|Çavk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2070466 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Aşık Veysel Şatıroğlu''' {{IPA-tr|aːˈʃɯk vejˈsæl ʃaːˈtɯɾ.oːɫu}}, yan pirranî '''Aşık Veysel''' bi navê fermî ''Veysel Şatıroğlu'' (jdb. [[25ê çiriya pêşîn]] [[1894]] li gundê [[Sivrialan]] a [[Şarqije]]ya parêzgeha [[Sêwas]]ê − m. [[21ê adarê]] [[1973]] li heman cihê) yek ji hozan, helbestvan, hostayê sazê yên navdar ên [[romî]] (tirk) ye. Bi taybetî li ser [[elewî|elewiyan]] bandora xwe hîştiye. == Jiyan == Bavê cotyarekî bû û navê wî Ahmet Şatıroğlu bû. Di heft saliya xwe de çavê xwe yê rastê winda dike ku ji ber [[têger]]ekê bû. Di heman têgerê de (saw, buwar) [[et]]ên wî dimirin. Çavê xwe yê din jî di felcekê de dide der. Deh saliya xwe de dest bi sazjeniyê dike. Bi [[lêzîm]]eke wî re marî dikin (dizewicînin), navê wê jî Esma bûye. Law û keçek ji wan re dibin. Law najî, dimire. Demekê kurt şûnda de bavê wî jî dimirin. Birayê wê ji şer tê demekê alîkarî dike. Hevjîna wî Veysel diterikîne, birayê wî jî diçe xebatê. Veysel bi keçika xwe ya 6 mehî re, bi tenê dimîne lê pitik jî dimire. Sala 1965ê ji ber xizmeta wî ya bo ziman, huner û çanda tirkî mehaniyê girê didin. Demekê di [[Malên Gel]] (''Halkevleri'') de dersdariyê dike. Niha xaniyê wî kirine muze. == Mirin == Veysel di 21ê adara 1973an de mir. == Gotin == * ''Derdê xwe nikarim ji mirovên bêderd re bêjim.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Berhem == * Uzun ince bir yoldayım - Di riyeke dîrêj û zirav de * Beni hor görme gardaşım - Min kêm nebîne biracan * Güzelliğin on para etmez - Rindiya te nake deh pere * Sazım - Saza min * Dostlar beni hatirlasin - Dost min bibîr bînin * Ben gidersem sazim sen kal dünyada - Heger çûm saza min tu bimîne li rûyê erdê * Mecnunum Leylamı gördüm - Mecnûn im Leyla ya xwe dît * Karşıkı karlı dağda bülbül - Li çiyayê berfî yê hember bilbil * Kızılırmak seni seni - Erê Kizilirmak erê (Te Kizilirmak te) * Ömrüm ömrüm - Temeno temenê min * Yüce dağ başında - Li lûtkeyê çiyayê berz * Yine dertli dertli - Dîsa derd bi derdî * Dilber - Dîlber * Çiçekler -Kulîlkan * Hacı Bektaş - Hecî Bektaş * Sivas ellerinde sazım çalınır - Li diyarê Sêwasê saza min dijene * Kara toprak - Xweliya reş (axa reş) * Derdimi dökersem derin dereye - Heger derdê xwe berdim çemê kûr == Çavkanî == {{çavkanî}} * Murat Bulgan: ''Asik Veysel (1894 - 1973): Leben und Wirken eines türkischen Volkssängers.'' Köln, Univ., Diss., 2004 (almanî) == Girêdanên derve == * [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=2409 Foto, Jînenîgarî (bi romî) û strana "Kara Toprak"] {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hozanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] rfmrahlyrtq8rcih1nv119gvwjxg2rd 0 62078 2070422 2052751 2026-07-07T20:34:08Z Wikihez 39702 2070422 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Darwin's finches.jpeg|thumb| Veqetandina erdnîgarî ya teyrê Darwîn ên li Giravên Galapagosê ku zêdetirî deh cureyên nû derxistiye holê.]] '''Peresan'''<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1367|jêgirtin=peresan}}</ref>, '''peresendin''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} '''peresandin'''<ref>https://ferhengkurdi.org/peyv/peresandin-m</ref>, '''peresîn'''<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1367|jêgirtin=peresîn}}</ref> an '''werar'''<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1963|jêgirtin=werar}}</ref> guhertina taybetmendiyên [[genetîk]]î yên [[Gelhe|populasyonan]] e ku bi zexta hilbijartî, bi demê re pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strickberger's evolution: the integration of genes, organisms and populations |paşnav=Hall |pêşnav=Brian K. |weşanger=Jones and Bartlett publ |tarîx=2008 |isbn=978-0-7637-0066-9 |çap=4 |cih=Sudbury, Mass |paşnav2=Hallgrímsson |pêşnav2=Benedikt }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nas.edu/evolution/index.html |sernav=Evolution Resources from the National Academies |malper=www.nas.edu |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160603230514/http://www.nas.edu/evolution/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pêvajoyên peresînan bi pêvajoyên wekê kişandina genetîkî û hilbijartina xwezayî ya ku li ser [[guherîna genetîkî]] bandor dikin derdikeve holê ku di encama vê bûyerê de hinek taybetmendî di nav populasyona di nifşên li pey hev de kêmtir an zêdetir gelemperî dibin. Pêvajoya pêşveçûnê di her asta rêxistina [[biyolojî]]k de bûye sedema biyolojîkbûna curbicur. Li gorî vê teoriyê, [[Heywan|ajal]], [[nebat]] û hemî zindiyên din ên li ser erdê kokên xwe ji cureyên ku beriya wan jiyane digirin ku cudahiyên cihêreng encama guhertinên genetîkî ne ku di nifşên li pey hev de çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/evolution-scientific-theory |sernav=Evolution {{!}} Definition, History, Types, & Examples {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en }}</ref> Ji ber vê yekê di nifşên li pey hev de, îhtimaleke mezintir heye ku endamên nifûsê ji aliyê zarokên dêûbavên xwedî taybetmendiyên guncaw ji bo wê jîngehê ve werin guhertin. Teoriya zanistî ya peresînê bi rêya hilbijartina xwezayî ya ku ji hêla du xwezayînasên brîtanî, [[Charles Darwin]] û [[Alfred Russel Wallace|Alfred Russel Wallaca]] ve di nîvê sedsala 19an de wekê ravekirineke ji bo çima organîzma li gorî jîngehên xwe yên fizîkî û biyolojîkî hatine adaptekirin, hatiye diyar kirin. Ev teorî cara yekem bi hûrgilî di pirtûka Darwin a bi navê ''[[On the Origin of Species]]'' de hatiye nivîsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=1 |sernav=Wayback Machine |malper=darwin-online.org.uk |roja-gihiştinê=2025-10-02 }}</ref> Peresîn bi rêya hilbijartina xwezayî bi rastiyên çavdêrîkirî yên li ser organîzmayên zindî ve hatiye îsbat kirin: (1) gelek caran ji nifşekî zêdetir zarok çêdibin ji yên ku dikarin bijîn; (2) taybetmendî di navbera kesan de ji hêla morfolojî, fîzyolojî û tevgerên wan ve diguherin; (3) taybetmendiyên cûda rêjeyên cûda yên jiyan û hilberandinê didin (guncawbûna cûda); (4) taybetmendî dikarin ji nifşeke ji bo nifşekî din werin veguhastin (mîratgiriya guncawbûnê).<ref name="Lewontin1970">{{Jêder-kovar |paşnav=Lewontin |pêşnav=R. C. |tarîx=1970-11-01 |sernav=The Units of Selection |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |kovar=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |ziman=en |cild=1 |hejmar=Volume 1, 1970 |rr=1–18 |doi=10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |issn=1543-592X }}</ref> Di destpêka sedsala 20an de ramanên li dijî peresîn hatine pûçkirin û peresîn bi [[Bomaweya Mendelî]] û genetîka nifûsê re hatiye berhevkirin ku teoriya peresîn a nûjen derkeve holê.<ref name="Futuyma2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Evolution |paşnav=Futuyma |pêşnav=Douglas J. |weşanger=Sinauer Associates, Inc., Publishers |tarîx=2017 |isbn=978-1-60535-605-1 |çap= |cih=Sunderland, Massachusetts |paşnav2=Kirkpatrick |pêşnav2=Mark }}</ref> Di vê sentezê de bingeha mîrasgirtinê di molekulên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADNyê]] (asîda deoksîrîbonukleyî) de ye ku agahdariyê ji nifşekî ji bo nifşekî din vediguhezînin. Pêvajoyên ku [[Asîda deoksîrîbonukleyî|DNAyê]] di nifûsê de diguherînin hilbijartina xwezayî, kişandina genetîkî, mutasyon û herikîna genan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott-Phillips |pêşnav=Thomas C. |paşnav2=Laland |pêşnav2=Kevin N. |paşnav3=Shuker |pêşnav3=David M. |paşnav4=Dickins |pêşnav4=Thomas E. |paşnav5=West |pêşnav5=Stuart A. |tarîx=2014 |sernav=THE NICHE CONSTRUCTION PERSPECTIVE: A CRITICAL APPRAISAL: PERSPECTIVE |url=https://academic.oup.com/evolut/article/68/5/1231/6851729 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=68 |hejmar=5 |rr=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |pmc=4261998 |pmid=24325256 }}</ref> Hemî jiyana li ser erdê, tevî mirovahiyê, bav û kalekî hevpar ê gerdûnî ya dawîn (LUCA) parve dikin ku bi qasî 3,5–3,8 milyar sal berê jiyaye.<ref name="Doolittle2000">{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/uprooting-the-tree-of-life/ |sernav=Uprooting the Tree of Life |malper=Scientific American |tarîx=2000-02-01 |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en |paşnav=Doolittle |pêşnav=W. Ford |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 }}</ref><ref name="Doolittle2000"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glansdorff |pêşnav=Nicolas |paşnav2=Xu |pêşnav2=Ying |paşnav3=Labedan |pêşnav3=Bernard |tarîx=2008-07-09 |sernav=The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |url=https://doi.org/10.1186/1745-6150-3-29 |kovar=Biology Direct |cild=3 |hejmar=1 |rr=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |issn=1745-6150 |pmc=2478661 |pmid=18613974 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schopf |pêşnav=J. William |paşnav2=Kudryavtsev |pêşnav2=Anatoliy B. |paşnav3=Czaja |pêşnav3=Andrew D. |paşnav4=Tripathi |pêşnav4=Abhishek B. |tarîx=2007-10-05 |sernav=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301926807001209 |kovar=Precambrian Research |series=Earliest Evidence of Life on Earth |cild=158 |hejmar=3 |rr=141–155 |doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009 |issn=0301-9268 }}</ref> Tomara fosîlan pêşveçûnek ji [[grafîta biyojenîk]] a destpêkê ber bi fosîlên mîkrobial mat û heta organîzmayên firexaneyî yên fosîlkirî vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ohtomo |pêşnav=Yoko |paşnav2=Kakegawa |pêşnav2=Takeshi |paşnav3=Ishida |pêşnav3=Akizumi |paşnav4=Nagase |pêşnav4=Toshiro |paşnav5=Rosing |pêşnav5=Minik T. |tarîx=2014 |sernav=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |url=https://www.nature.com/articles/ngeo2025 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=25–28 |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0908 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |sernav=Excite News - Oldest fossil found: Meet your microbial mom |malper=apnews.excite.com |roja-gihiştinê=2025-10-02 |roja-arşîvê=2015-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav='Oldest signs of life on Earth found' - Telegraph |url=http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |roja-gihiştinê=2025-10-02 |xebat=Telegraph.co.uk |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Noffke |pêşnav=Nora |paşnav2=Christian |pêşnav2=Daniel |paşnav3=Wacey |pêşnav3=David |paşnav4=Hazen |pêşnav4=Robert M. |tarîx=2013 |sernav=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/ast.2013.1030 |kovar=Astrobiology |cild=13 |hejmar=12 |rr=1103–1124 |doi=10.1089/ast.2013.1030 |issn=1531-1074 |pmc=3870916 |pmid=24205812 }}</ref> Şêweyên heyî yên biyolojîk cihêrengiyê bi rêya dubarebûna çêbûna cureyên nû (cûreçêbûn), guhertinên di nav cureyan de (anagenez) û windabûna cureyan (tunebûn) di seranserê dîroka pêşketinî ya jiyanê li ser erdê de hatine şikil kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assembling the tree of life |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-517234-8 |cih=Oxford New York |paşnavê-edîtor=Cracraft |pêşnavê-edîtor=Joel |paşnavê-edîtor2=Donoghue |pêşnavê-edîtor2=Michael J. }}</ref> Her çiqas berawirdkirina rasterast a rêzikên genetîkî îro rêbazek gelemperîtir bê jî taybetmendiyên [[morfolojî]]k û [[biyokîmya]]yî di nav cureyên ku bav û kalekî hevpar ê nûtir parve dikin de ku di dîrokê de ji bo ji nû ve avakirina darên fîlojenetîk hatiye bikar anîn, zêdetir dişibin hev.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The cell: evolution of the first organism |paşnav=Panno |pêşnav=Joseph |weşanger=Facts On File |tarîx=2005 |isbn=978-0-8160-4946-2 |cih=New York, NY |series=Facts on File science library }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=17 |sernav=Science, Evolution, and Creationism |malper=www.nap.edu |roja-gihiştinê=2025-10-02 |ziman=en }}</ref> Biyologên peresînê bi rêya çêkirin û ceribandina hîpotezan û her wiha avakirina teoriyan li ser bingeha delîlên ji meydanê an laboratûarê û li ser daneyên ku bi rêbazên biyolojiya matematîkî û teorîk hatine çêkirin, lêkolînên curbicur ên peresînê berdewam kirine. Vedîtinên wan ne tenê bandor li ser pêşketina biyolojiyê kirine. Di heman demê de bandoran li ser xebatên din ên wekê çandinî, bijîşkî û zanista komputerê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |sernav=rutgers.edu |malper=www.rci.rutgers.edu |roja-gihiştinê=2025-10-02 |roja-arşîvê=2012-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Mirasgirtin == [[Wêne:ADN static.png|thumb|çep| Pêkhateya ADNyê ku bingeh di navendê de ne ku bi zincîrên fosfatşekir di helîksek ducarî de dorpêçkirî ne.]] Pêşveçûna di [[organîzm]]ayan de bi rêya guhertinên di taybetmendiyên mîrasî de, di guhertina taybetmendiyên mîrasî yên organîzmayên nû de çêdibe. Wek mînak rengê çavên mirovan taybetmendiyeke mîrasî ye ku kesek dikare "taybetmendiya çavê qehweyî" ji yek ji dêûbavên xwe mîras bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sturm |pêşnav=Richard A. |paşnav2=Frudakis |pêşnav2=Tony N. |tarîx=2004-08-01 |sernav=Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |url=https://www.cell.com/trends/genetics/abstract/S0168-9525(04)00159-3 |kovar=Trends in Genetics |ziman=en |cild=20 |hejmar=8 |rr=327–332 |doi=10.1016/j.tig.2004.06.010 |issn=0168-9525 |pmid=15262401 }}</ref> Taybetmendiyên mîrasî ji aliyê genan ve têne kontrol kirin û komek tevahî ya genên di nav genoma (materyalê genetîkî) ya organîzmayekê de wekê genotîp tê binavkirin. Ji tevahiya taybetmendiyên ku têne dîtin ku awa û tevgerîna organîzmayekê pêk tînin re fenotîp tê gotin.<ref name="Pearson2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Helen |tarîx=2006-05-01 |sernav=What is a gene? |url=https://www.nature.com/articles/441398a |kovar=Nature |ziman=en |cild=441 |hejmar=7092 |rr=398–401 |doi=10.1038/441398a |issn=1476-4687 }}</ref> Hinek ji van taybetmendiyan ji ber têkiliya genotîpa bi jîngehê re çêdibin û hinekên din jî bêalî ne. Hinek taybetmendiyên ku têne dîtin jî mîrasgirtî nînin. Wek mînak çermê sorbûyî ku ji ber têkiliya di navbera genotîpa mirov û tîrêjên rojê de çêdibe; bi vî awayî, çermê sorbûyî ji bo zarokên mirovan nayê veguhastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Visscher |pêşnav=Peter M. |paşnav2=Hill |pêşnav2=William G. |paşnav3=Wray |pêşnav3=Naomi R. |tarîx=2008 |sernav=Heritability in the genomics era — concepts and misconceptions |url=https://www.nature.com/articles/nrg2322 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=9 |hejmar=4 |rr=255–266 |doi=10.1038/nrg2322 |issn=1471-0064 }}</ref> Fenotip şiyana çermê ye ku dema di bin tîrêjên rojê de ye, rengê çermê diguhere. Lêbelê hinek kes ji ber cudahiyên di guherîna [[genotîp]]îk de ji yên din hêsantir rengê wan diguhere; mînakek berbiçav mirovên bi taybetmendiya mîratî ya [[albînîzm]]ê ne ku qet rengê zer nagirin û ji şewitandina rojê re pir hesas in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oetting |pêşnav=William S. |paşnav2=Brilliant |pêşnav2=Murray H. |paşnav3=King |pêşnav3=Richard A. |tarîx=1996-08-01 |sernav=The clinical spectrum of albinism in humans |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/1357431096817989 |kovar=Molecular Medicine Today |cild=2 |hejmar=8 |rr=330–335 |doi=10.1016/1357-4310(96)81798-9 |issn=1357-4310 }}</ref> Taybetmendiyên mîrasî bi rêya ADNyê ku molekuleke ku agahiyên genetîkî kod dike û ji nifşekî ji bo nifşekî din veduguhestine.<ref name="Pearson2006"/> ADN [[biyopolîmer]]ek dirêj e ku ji çar celeb bingehan pêk tê. Rêza bingehan li ser molekulek ADNya taybetî agahdariya genetîkî diyar dike ku bi awayekî dişibihe rêza tîpan ku hevokek dinivîsin. Berî [[xane]]yekê were [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşkirin]], ADN tê kopî kirin ku bi vê awayê her yek ji du xaneyên ku çêdibin ji rêza ADNyê mîras werdigirin. Beşên molekuleke ADNyê ku yekîneyeke fonksiyonel a yekane diyar dikin, wekê [[gen]] têne binavkirin; genên cuda xwedî rêzên bingehên cuda ne. Di nav xaneyan de, her zincîra dirêj a ADNyê wekê [[kromozom]] tê binavkirin. Cihê taybetî yê rêza ADNyê di nav kromozomekê de wekê lokus tê zanîn. Eger rêza ADNyê li cihekî di navbera takekesan de biguhere, formên cuda yên vê rêzê wekî alel tê binavkirin. Rêzên ADN dikarin bi rêya mutasyonan (ji nû ve xwe guhert in) biguherin û alelên nû çêbikin. Ger [[mutasyon]]ek di nav genekê de çêbibe, alela nû dikare bandorê li taybetmendiya ku genê kontrol dike, bike û fenotipa organîzmayê biguherîne. Lêbelê her çend ev hevahengiya hêsan a di navbera alelek û taybetmendiyekê de di hinek rewşan de dixebite jî, piraniya taybetmendiyan ji aliyê gelek genan ve bi awayekî hejmarî an epîstatîk têne tesîr kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Phillips |pêşnav=Patrick C. |tarîx=2008 |sernav=Epistasis — the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |url=https://www.nature.com/articles/nrg2452 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=9 |hejmar=11 |rr=855–867 |doi=10.1038/nrg2452 |issn=1471-0064 |pmc=2689140 |pmid=18852697 }}</ref><ref name="Wu2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Wu |pêşnav=Rongling |paşnav2=Lin |pêşnav2=Min |tarîx=2006 |sernav=Functional mapping — how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |url=https://www.nature.com/articles/nrg1804 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=7 |hejmar=3 |rr=229–237 |doi=10.1038/nrg1804 |issn=1471-0064 }}</ref> == Çavkaniyên guhertoyan == {{multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Biston.betularia.7200.jpg |image2=Biston.betularia.f.carbonaria.7209.jpg|width=200|caption1=Perperoka spî (''Biston betularia'') berê peresînê|caption2=Heman cureya perperokê ku peresînê derbas kiriye û veguhestiye rengê reş.}} Ger di nav populasyonê de guherîna genetîkî hebe, pêşveçûn dikare çêbibe. Guherto (varyasyon) ji mutasyonên di genomê de, ji nû ve komkirina genan bi rêya hilberîna zayendî û koçberiya di navbera nifûsan de (herikîna genan) çêdibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Butlin |pêşnav=R. K. |paşnav2=Tregenza |pêşnav2=T. |tarîx=2000-12-29 |sernav=Correction for Butlin and Tregenza, Levels of genetic polymorphism: marker loci versus quantitative traits |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2000.2000 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences |cild=355 |hejmar=1404 |rr=1865–1865 |doi=10.1098/rstb.2000.2000 }}</ref> Tevî danasîna berdewam a guhertoyên nû bi rêya mutasyon û herikîna genan, piraniya genoma cureyekî di navbera hemî endamên wî cureyî de pir dişibihe hev. Lêbelê vedîtinên di warê biyolojiya pêşketina peresînî de nîşan dane ku tewra cudahiyên hinek piçûk ên di genotîpê de jî dikarin bibin sedema cudahiyên dramatîk a di fenotipê de ku hem di nav cureyan de û hem jî di navbera cureyan de pêk tên. Fenotipa organîzmayê hem ji genotipa organîzmayê û hem jî ji bandora jîngeha ku ew tê de jiyaye çêdibe.<ref name="Wu2006"/> Senteza peresînî ya nûjen pêşveçûnê wekê guhertina bi demê re di vê guherîna genetîkî de rave dike. Dema ku alelek digihîje asta sekanê guherto (varyasyon) winda dibe. === Mutasyon === [[Wêne:Gene-duplication.svg|thumb| Dubarebûna beşek ji kromozomê]] Mutasyon guhertinên di rêza ADN ya genoma xaneyekê de ne û çavkaniya dawî ya guherîna genetîkî di hemî organîzmayan de ne.<ref name="Futuyma2017"/> Dema ku mutasyon çêdibin, ew dikarin berhema genekê biguherînin an jî rê li ber fonksiyona genê bigirin an jî bandorekê li ser wê nekin. Nêzîkî nîvê mutasyonên di herêmên kodkirinê yên genên kodkirina proteînê de bi zirar in û nîvê din jî bêalî ne. Ji rêjeyek piçûk ji tevahî mutasyonên di vê herêmê de feydeyek ji bo tenduristiyê dide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=Peter D |tarîx=2012-02-01 |sernav=Rates and Fitness Consequences of New Mutations in Humans |url=https://academic.oup.com/genetics/article/190/2/295/6064058 |kovar=Genetics |ziman=en |cild=190 |hejmar=2 |rr=295–304 |doi=10.1534/genetics.111.134668 |issn=1943-2631 |pmc=3276617 |pmid=22345605 }}</ref> Hinek ji mutasyonên di beşên din ên genomê de bi zirar in lê piraniya wan bêalî ne û çend ji wan ji bi feyde ne. Mutasyon dikarin bibin sedema dubarebûna beşên mezin ên kromozomê (bi gelemperî bi rekombînasyona genetîkî) ku dikare kopiyên zêde yên genekê bixe nav genomekê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hastings |pêşnav=P. J. |paşnav2=Lupski |pêşnav2=James R. |paşnav3=Rosenberg |pêşnav3=Susan M. |paşnav4=Ira |pêşnav4=Grzegorz |tarîx=2009 |sernav=Mechanisms of change in gene copy number |url=https://www.nature.com/articles/nrg2593 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=10 |hejmar=8 |rr=551–564 |doi=10.1038/nrg2593 |issn=1471-0064 |pmc=2864001 |pmid=19597530 }}</ref> Kopiyên zêde yên genan çavkaniyeke sereke ya pêkhateya sereke ye ku ji bo pêşketina genên nû hewce ye. Ev giring e ji ber ku piraniya genên nû di nav malbatên genan de ji genên berê yên ku bav û kalên hevpar parve dikin, pêş dikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Harrison |pêşnav=Paul M. |paşnav2=Gerstein |pêşnav2=Mark |tarîx=2002-05-17 |sernav=Studying Genomes Through the Aeons: Protein Families, Pseudogenes and Proteome Evolution |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022283602001092 |kovar=Journal of Molecular Biology |cild=318 |hejmar=5 |rr=1155–1174 |doi=10.1016/S0022-2836(02)00109-2 |issn=0022-2836 }}</ref> Wek mînak çavê mirovan çar genan bikar tînin ku avaniyên ku ronahiyê dibînin çêbike: sê gen ji bo dîtina rengan û yek ji bo dîtina şevê ye ku ev her çar gen jî ji yek genekê berê tên.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bowmaker |pêşnav=James K. |tarîx=1998 |sernav=Evolution of colour vision in vertebrates |url=https://www.nature.com/articles/eye1998143 |kovar=Eye |ziman=en |cild=12 |hejmar=3 |rr=541–547 |doi=10.1038/eye.1998.143 |issn=1476-5454 }}</ref> Dema ku kopiyeke dubare mutasyon dibe û fonksiyoneke nû bi dest dixe, genên nû dikarin ji geneke berê werin çêkirin. Ev pêvajo hêsantir dibe gava genek dubare dibe ji ber ku ew dubarebûna pergalê zêde dike; yek gen di cotê de dema ku kopiya din fonksiyona xwe ya orîjînal berdewam dike dikare fonksiyonek nû bi dest bixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gregory |pêşnav=T. Ryan |paşnav2=Hebert |pêşnav2=Paul D. N. |tarîx=1999-04-01 |sernav=The Modulation of DNA Content: Proximate Causes and Ultimate Consequences |url=http://genome.cshlp.org/content/9/4/317 |kovar=Genome Research |ziman=en |cild=9 |hejmar=4 |rr=317–324 |doi=10.1101/gr.9.4.317 |issn=1088-9051 |pmid=10207154 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurles |pêşnav=Matthew |tarîx=2004 |sernav=Gene Duplication: The Genomic Trade in Spare Parts |url=https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.0020206 |kovar=PLOS Biology |ziman=en |cild=2 |hejmar=7 |rr=e206 |doi=10.1371/journal.pbio.0020206 |issn=1545-7885 |pmc=449868 |pmid=15252449 }}</ref> Cureyên din ên mutasyonan dikarin ji ADNya berê ya nekodkar jî genên bi tevahî nû çêbikin ku ev diyarde wekê jidayikbûna genê ya de novo tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Na |paşnav2=Okamura |pêşnav2=Katsutomo |paşnav3=Tyler |pêşnav3=David M. |paşnav4=Phillips |pêşnav4=Michael D. |paşnav5=Chung |pêşnav5=Wei-Jen |paşnav6=Lai |pêşnav6=Eric C. |tarîx=2008 |sernav=The evolution and functional diversification of animal microRNA genes |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2712117/ |kovar=Cell Research |cild=18 |hejmar=10 |rr=985–996 |doi=10.1038/cr.2008.278 |issn=1748-7838 |pmc=2712117 |pmid=18711447 }}</ref> Çêbûna genên nû dikare beşên piçûk ên çend genan jî dubare bike û piştre ev perçe ji nû ve têne hevgirtin ku kombînasyonên nû bi fonksiyonên nû çêbikin (ev hevgirtin wekê tevlihevkirina eksonan tê binavkirin).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orengo |pêşnav=Christine A. |paşnav2=Thornton |pêşnav2=Janet M. |tarîx=2005-07-07 |sernav=PROTEIN FAMILIES AND THEIR EVOLUTION—A STRUCTURAL PERSPECTIVE |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 |kovar=Annual Review of Biochemistry |ziman=en |cild=74 |hejmar=Volume 74, 2005 |rr=867–900 |doi=10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 |issn=0066-4154 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Long |pêşnav=Manyuan |paşnav2=Betrán |pêşnav2=Esther |paşnav3=Thornton |pêşnav3=Kevin |paşnav4=Wang |pêşnav4=Wen |tarîx=2003 |sernav=The origin of new genes: glimpses from the young and old |url=https://www.nature.com/articles/nrg1204 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=4 |hejmar=11 |rr=865–875 |doi=10.1038/nrg1204 |issn=1471-0064 }}</ref> Dema ku genên nû ji tevlihevkirina beşên berê têne kom kirin, qadên proteîn ên wekê modulên bi fonksiyonên serbixwe yên hêsan tevdigerin ku dikarin bi hev re werin tevlihev kirin ku kombînasyonên nû bi fonksiyonên nû û tevlihev çêbikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Minglei |paşnav2=Caetano-Anollés |pêşnav2=Gustavo |tarîx=2009-01-14 |sernav=The Evolutionary Mechanics of Domain Organization in Proteomes and the Rise of Modularity in the Protein World |url=https://www.cell.com/structure/abstract/S0969-2126(08)00456-5 |kovar=Structure |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rr=66–78 |doi=10.1016/j.str.2008.11.008 |issn=0969-2126 |pmid=19141283 }}</ref> Wek mînak, polîketîd sîntaz enzîmên mezin in ku antîbiyotîkan çêdikin; ew heta 100 qadên proteîn ên serbixwe vedihewînin ku her yek gavek di pêvajoya giştî de katalîze dike, mîna gaveke di xeta bihev ve girêdanê de.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weissman |pêşnav=Kira J. |paşnav2=Müller |pêşnav2=Rolf |tarîx=2008 |sernav=Protein–Protein Interactions in Multienzyme Megasynthetases |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/cbic.200700751 |kovar=ChemBioChem |ziman=en |cild=9 |hejmar=6 |rr=826–848 |doi=10.1002/cbic.200700751 |issn=1439-7633 }}</ref> Mînakeke ji mutasyonan têjikên berazên kovî ne ku dema hê têjikin rengê wan kamuflaj e û xwedî xêzên dirêj ên tarî û ronî ne. Lêbelê piştre mutasyonên di wergirê melanokortîn 1 (MC1R) de vê şêwaza rengê tek dibin. Piraniya nijadên berazan mutasyonên MC1R hildigirin ku piştre rengê têk dibin û mutasyonên cuda yên ku dibin sedema rengê reş ê serdest bi berazên kovî re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Andersson |pêşnav=Leif |tarîx=2020-05-13 |sernav=Mutations in Domestic Animals Disrupting or Creating Pigmentation Patterns |url=https://www.frontiersin.org/journals/ecology-and-evolution/articles/10.3389/fevo.2020.00116/full |kovar=Frontiers in Ecology and Evolution |ziman=en |cild=8 |doi=10.3389/fevo.2020.00116 |issn=2296-701X }}</ref> === Zayendî û ji nû ve komkirin (rekombînasyon) === Di organîzmayên bêzeyend de, gen bi hev re têne mîrasgirtin, an jî girêdayî ne, ji ber ku ew di dema hilberandinê de nikarin bi genên organîzmayên din re tevlihev bibin. Berevajî vê, nifşên organîzmayên zeyendî tevliheviyên rasthatî yên kromozomên dê û bavên xwe vedihewînin ku bi rêya berhevkirina serbixwe têne hilberandin. Di pêvajoyek têkildar de ku jê re ji nû ve komkirin (rekombînasyon) homolog tê gotin, organîzmayên zeyendî ADNyê di navbera du kromozomên hevber de diguhezînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radding |pêşnav=Charles M. |tarîx=1982-12-01 |sernav=HOMOLOGOUS PAIRING AND STRAND EXCHANGE IN GENETIC RECOMBINATION |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ge.16.120182.002201 |kovar=Annual Review of Genetics |ziman=en |cild=16 |hejmar=Volume 16, 1982 |rr=405–437 |doi=10.1146/annurev.ge.16.120182.002201 |issn=0066-4197 }}</ref> Ji nû ve komkirin û ji nû ve curebûyîna frekansên alelan naguherîne lê di cihê wê de ka kîjan alel bi hev ve girêdayî ne û nifşên bi komkirinên nû yên alelan çêdikin diguherîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Agrawal |pêşnav=Aneil F. |tarîx=2006-09-05 |sernav=Evolution of Sex: Why Do Organisms Shuffle Their Genotypes? |url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(06)01918-X |kovar=Current Biology |ziman=en |cild=16 |hejmar=17 |rr=R696–R704 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.063 |issn=0960-9822 |pmid=16950096 }}</ref> Zayend bi gelemperî guherîna genetîkî zêde dike û dibe ku rêjeya peresînê zêde bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peters |pêşnav=Andrew D. |paşnav2=Otto |pêşnav2=Sarah P. |tarîx=2003 |sernav=Liberating genetic variance through sex |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/bies.10291 |kovar=BioEssays |ziman=en |cild=25 |hejmar=6 |rr=533–537 |doi=10.1002/bies.10291 |issn=1521-1878 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nature 2005-03-31: Vol 434 Iss 7033 |weşanger=Nature Publishing Group |tarîx=2005-03-31 |ziman=en |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-03-31_434_7033 }}</ref> [[Wêne:Evolsex-dia1a.svg|thumb| Ev diyagram lêçûna duqatî ya zeyendî nîşan dide. Ger her takekes bi heman hejmarê zarokan (2) re rû bi rû bimîne, nifûsa zeyendî di her nifşî de bi heman mezinahî dimîne ku li wir Mezinahiya nifûsa hilberîna nezeyendî di her nifşî de du qat zêde dibe.]] Du qat lêçûna zeyendî yekem car ji aliyê John Maynard Smith ve hate vegotin. Lêçûna yekem ew e ku di cureyên bi dimorfiya zayendî de tenê yek ji her du zayendan dikare zarokan bîne dinyayê. Ev lêçûn ji bo cureyên hermafrodît, mîna piraniya nebatan û gelek bêwertebriyan, derbas nabe. Lêçûna duyem jî ew e ku her ferdekî ku bi awayekî zeyendî zêde dibe dikare tenê ji %50yê genên xwe veguhezîne zarokên xwe û bi her nifşekî nû re veguhestina genan her ku diçe kêmtir dibe.<ref name="Ridley2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Evolution |paşnav=Ridley |pêşnav=Mark |weşanger=Blackwell |tarîx=2011 |isbn=978-1-4051-0345-9 |çap=3. ed., [Nachdr.] |cih=Malden, Mass. }}</ref> Lê dîsa jî, di nav êkaryotan û organîzmayên firexaneyî de, hilberîna zeyendî rêbaza herî gelemper a hilberînê ye. Hîpoteza Şahbanûya Sor ji bo ravekirina giringiya hilberîna zeyendî wekê amûrek ji bo gengazkirina peresînê û adaptebûna berdewam a li hember peresînê bi cureyên din re di hawîrdoreke her tim diguhere de hatiye bikar anîn.<ref name="Ridley2011"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://dl.dropboxusercontent.com/u/18310184/evolutionary-theory/vol-01/Vol.1,No.1,1-30,L.%20Van%20Valen,%20A%20new%20evolutionary%20law..pdf |sernav=Wayback Machine |malper=dl.dropboxusercontent.com |roja-gihiştinê=2025-10-07 |roja-arşîvê=2016-11-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161104105134/https://dl.dropboxusercontent.com/u/18310184/evolutionary-theory/vol-01/Vol.1%2CNo.1%2C1-30%2CL.%20Van%20Valen%2C%20A%20new%20evolutionary%20law..pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamilton |pêşnav=W. D. |paşnav2=Axelrod |pêşnav2=R. |paşnav3=Tanese |pêşnav3=R. |tarîx=1990 |sernav=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review) |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC53943/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=87 |hejmar=9 |rr=3566–3573 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |issn=0027-8424 |pmc=53943 |pmid=2185476 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Evolutionary biology: Volume 33 |weşanger=Springer Science+Business Media |tarîx=2003 |isbn=978-1-4419-3385-0 |cih=New York, [New York] |paşnavê-edîtor=MacIntyre |pêşnavê-edîtor=Ross J. |series=Evolutionary Biology |paşnavê-edîtor2=Clegg |pêşnavê-edîtor2=Michael T. }}</ref> Hîpotezek din jî ew e ku hilberîna zayendî di serî de adaptaptebûneke ji bo pêşvebirina tamîrkirina rast a ji nû ve komkirinê (rekombinasyon) ya zirara di ADNya xeta germ de û zêdebûna cihêrengiyê berhemeke alîgir a vê pêvajoyê ye carinan dibe ku ji aliyê adaptabûnê ve bi feyde be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bernstein |pêşnav=Harris |paşnav2=Byerly |pêşnav2=Henry C. |paşnav3=Hopf |pêşnav3=Frederic A. |paşnav4=Michod |pêşnav4=Richard E. |tarîx=1985-09-20 |sernav=Genetic Damage, Mutation, and the Evolution of Sex |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.3898363 |kovar=Science |cild=229 |hejmar=4719 |rr=1277–1281 |doi=10.1126/science.3898363 }}</ref> === Herikîna genan === Herikîna genan danûstandina genan e ku di navbera nifûsan û di navbera cureyan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morjan |pêşnav=Carrie L. |paşnav2=Rieseberg |pêşnav2=Loren H. |tarîx=2004 |sernav=How species evolve collectively: implications of gene flow and selection for the spread of advantageous alleles |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-294X.2004.02164.x |kovar=Molecular Ecology |ziman=en |cild=13 |hejmar=6 |rr=1341–1356 |doi=10.1111/j.1365-294X.2004.02164.x |issn=1365-294X }}</ref> Ji ber vê yekê ev dikare bibe çavkaniyek guherbariyê ku ji bo nifûs an jî ji bo cureyekî nû ye. Herikîna genan dikare ji ber tevgera takekesî di navbera nifûsên cuda yên organîzmayan de çêbibe, wekî ku dibe ku ji ber tevgera mişkan di navbera nifûsên hundirîn û peravê de, an jî tevgera polenê di navbera nifûsên giyayên ku li hember metalên giran tehemûl dikin û hesasiya wan ên li hember metalên giran de çêbibe. Veguhestina genan di navbera cureyan de pêkhatina organîzmayên hîbrîd û veguhastina genan a berrast (horizontal) vedihewîne. Veguhestina genê ya berrast veguhestina materyalê genetîkî ji organîzmayek bo organîzmayek din e ku ne nifşa wê ye; ev di nav bakteriyan de herî gelemper e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boucher |pêşnav=Yan |paşnav2=Douady |pêşnav2=Christophe J. |paşnav3=Papke |pêşnav3=R. Thane |paşnav4=Walsh |pêşnav4=David A. |paşnav5=Boudreau |pêşnav5=Mary Ellen R. |paşnav6=Nesbø |pêşnav6=Camilla L. |paşnav7=Case |pêşnav7=Rebecca J. |paşnav8=Doolittle |pêşnav8=W. Ford |tarîx=2003-12-01 |sernav=Lateral Gene Transfer and the Origins of Prokaryotic Groups |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |kovar=Annual Review of Genetics |ziman=en |cild=37 |hejmar=Volume 37, 2003 |rr=283–328 |doi=10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |issn=0066-4197 }}</ref> Ji ber ku dema bakteriyeke genên berxwedanê bi dest dixe, ew dikare wan bi lez veguhezîne cureyên din ku di bijîşkiyê de, ev yek dibe sedema belavbûna berxwedana antîbiyotîkê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Walsh |pêşnav=Timothy R |tarîx=2006-10-01 |sernav=Combinatorial genetic evolution of multiresistance |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369527406001305 |kovar=Current Opinion in Microbiology |series=Antimicrobials/Genomics |cild=9 |hejmar=5 |rr=476–482 |doi=10.1016/j.mib.2006.08.009 |issn=1369-5274 }}</ref> Veguhestina genan bi awayekî berrast ji [[Bakterî|bakteriyan]] ber bi êkaryotan ve wekê mayaya ''Saccharomyces cerevisiae'' û kêzika fasûlyeya adzuki ''Callosobruchus chinensis'' pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kondo |pêşnav=Natsuko |paşnav2=Nikoh |pêşnav2=Naruo |paşnav3=Ijichi |pêşnav3=Nobuyuki |paşnav4=Shimada |pêşnav4=Masakazu |paşnav5=Fukatsu |pêşnav5=Takema |tarîx=2002-10-29 |sernav=Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.222228199 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=99 |hejmar=22 |rr=14280–14285 |doi=10.1073/pnas.222228199 |pmc=137875 |pmid=12386340 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sprague |pêşnav=George F. |tarîx=1991-12-01 |sernav=Genetic exchange between kingdoms |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959437X05802035 |kovar=Current Opinion in Genetics & Development |cild=1 |hejmar=4 |rr=530–533 |doi=10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |issn=0959-437X }}</ref> Mînakek ji veguhestinên di asta mezintir de rotiferên bdelloîd ên êkaryotî in ku rêzek gen ji bakteriyan, [[karok]]î û nebatan wergirtine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gladyshev |pêşnav=Eugene A. |paşnav2=Meselson |pêşnav2=Matthew |paşnav3=Arkhipova |pêşnav3=Irina R. |tarîx=2008-05-30 |sernav=Massive Horizontal Gene Transfer in Bdelloid Rotifers |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1156407 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5880 |rr=1210–1213 |doi=10.1126/science.1156407 }}</ref> [[Vîrus]] dikarin ADNyê di navbera organîzmayan de jî hilbgirin ku heta di nav deverên biyolojîkî de jî rê dide veguhestina genan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Baldo |pêşnav=Angela M. |paşnav2=McClure |pêşnav2=Marcella A. |tarîx=1999 |sernav=Evolution and Horizontal Transfer of dUTPase-Encoding Genes in Viruses and Their Hosts |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.73.9.7710-7721.1999 |kovar=Journal of Virology |cild=73 |hejmar=9 |rr=7710–7721 |doi=10.1128/jvi.73.9.7710-7721.1999 |pmc=104298 |pmid=10438861 }}</ref> Veguhestina genan a rêjeya zêde di navbera bav û kalên xaneyên êkaryotî û bakteriyan de, di dema bidestxistina [[kloroplast]] û [[Mîtokondrî|mîtokondriyan]] de jî çêbûye. Dibe ku êkaryot bi xwe ji veguhestina genên berrast (horizontî) di navbera bakterî û arkeyan de çêbûne. === Epîgenetîk === Hinek guhertinên mîrasî nikarin bi guhertinên di rêza [[nukleotîd]]an de di ADNyê de werin ravekirin. Ev diyarde wekê pergalên mîrasgirtina epîgenetîk têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=compgen.unc.edu |roja-gihiştinê=2025-10-10 |roja-arşîvê=2011-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kromatîna nîşankirina metîlasyona ADNyê, xelekên metabolîk ên xwedomdar, bêdengkirina genan bi destwerdana [[Asîda rîbonukleyî|ARNyê]] û şêwaza sêalî ya proteînan (wekê prîon) deverên ku pergalên mîrasgirtina epîgenetîk di asta organîzmayî de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bossdorf |pêşnav=Oliver |paşnav2=Arcuri |pêşnav2=Davide |paşnav3=Richards |pêşnav3=Christina L. |paşnav4=Pigliucci |pêşnav4=Massimo |tarîx=2010-05-01 |sernav=Experimental alteration of DNA methylation affects the phenotypic plasticity of ecologically relevant traits in Arabidopsis thaliana |url=https://doi.org/10.1007/s10682-010-9372-7 |kovar=Evolutionary Ecology |ziman=en |cild=24 |hejmar=3 |rr=541–553 |doi=10.1007/s10682-010-9372-7 |issn=1573-8477 }}</ref> Biyologên geşepêdanê pêşniyaz dikin ku têkiliyên tevlihev di torên genetîkî de û pêwendiyên di navbera xaneyan de dikarin bibin sedema guherînên mîrasî û dibe ku bingeha hinek mekanîkên plastîkîbûn û kanalîzasyona geşepêdanê bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jablonka |pêşnav=Eva |paşnav2=Lamb |pêşnav2=Marion J. |tarîx=2002 |sernav=The Changing Concept of Epigenetics |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-6632.2002.tb04913.x |kovar=Annals of the New York Academy of Sciences |ziman=en |cild=981 |hejmar=1 |rr=82–96 |doi=10.1111/j.1749-6632.2002.tb04913.x |issn=1749-6632 }}</ref> Mîrasgirtin dikare di pîvanên mezintir de jî çêbibe. Wek mînak, mîrasgirtina ekolojîk bi rêya pêvajoya avakirina nişê bi çalakiyên birêkûpêk û dubarekirî yên organîzmayan di hawîrdora wan de tê pênasekirin. Ev yek mîrateyek ji bandoran diafirîne ku rejîma hilbijartinê ya nifşên paşîn diguherîne û vedigere nav wê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Laland |pêşnav=Kevin N. |paşnav2=Sterelny |pêşnav2=Kim |tarîx=2006 |sernav=PERSPECTIVE: SEVEN REASONS (NOT) TO NEGLECT NICHE CONSTRUCTION |url=https://academic.oup.com/evolut/article/60/9/1751/6756542 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=60 |hejmar=9 |rr=1751–1762 |doi=10.1111/j.0014-3820.2006.tb00520.x |issn=0014-3820 }}</ref> Mînakên din ên mîrasgirtinê di pêşveçûnê de ku di bin kontrola rasterast a genan de nînin, mîrasgirtina taybetmendiyên çandî û sîmbiyogenezê ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2007 |sernav=Rethinking the Theoretical Foundation of Sociobiology |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/522809 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=82 |hejmar=4 |rr=327–348 |doi=10.1086/522809 |issn=0033-5770 }}</ref> == Hêza peresînî == Li gorî perspektîfeke neo-Darwînîst dema ku di nav nifûseke organîzma bi têkilê çêdibin guhertin di frekansên alelan de çêdibin, peresîn pêk tê. Wek mînak, alela rengê reş di nifûseke perperokan de gelemperîtir dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mathematical population genetics. 1: Theoretical introduction |paşnav=Ewens |pêşnav=W. J. |weşanger=Springer |tarîx=2004 |isbn=978-0-387-20191-7 |çap=2 |cih=Berlin Heidelberg |series=Interdisciplinary applied mathematics }}</ref> Mekanîzmayên ku dikarin bibin sedema guhertinên di frekansên alelan de hilbijartina xwezayî, kaşbûna genetîkî û meyla mutasyonê ne. === Hilbijartina xwezayî === Di heman demê de peresîn bi rêya hilbijartina xwezayî jî pêk tê ku ev yek pêvajoyeke ku tê de taybetmendiyên ku mayîna li jiyanê û zayîn zêde dibin û di nifşên li pey hev ên nifûsê de berbelav dibin. Ev yek sê prensîban vedihewîne:<ref name="Lewontin1970"/> * Di nav nifûsên organîzmayan de ji aliyê morfolojî, fîzyolojî û tevgerê ve guherbarî heye (guherbarîya fenotipîk). * Taybetmendiyên cuda û rêjeyên cuda yên jiyanê û zêdebûnê (lihevhatina bedenparêzî). * Taybetmendî dikarin ji nifşekî ji bo nifşekî din werin veguhestin (mîrasgirtina bedenparêzî). Ji populasyona ku dikarin bijîn zêdetir nifş tên hilberandin û ev şert û merc di navbera organîzmayan de ji bo jiyan û zayînê pêşbaziyê diafirînin. Ji ber vê yekê, organîzmayên xwedî taybetmendiyên ku avantajek didin wan li ser reqîbên xwe, li gorî wan organîzmayên ku avantajek nadin wan, îhtîmalek mezintir heye ku taybetmendiyên xwe veguhezînin nifşê din.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurst |pêşnav=Laurence D. |tarîx=2009 |sernav=Genetics and the understanding of selection |url=https://www.nature.com/articles/nrg2506 |kovar=Nature Reviews Genetics |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=83–93 |doi=10.1038/nrg2506 |issn=1471-0064 }}</ref> Ev teleonomî ew taybetmendî ye ku bi wê pêvajoya hilbijartina xwezayî taybetmendiyên ku ji bo rolên fonksiyonel ên ku ew dilîzin guncaw in, diafirîne û diparêze. Encamên hilbijartinê têkiliyên hevjînî ya netasadûf û otosekinîn a genetîkî ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Otto |pêşnav=Sarah P |paşnav2=Servedio |pêşnav2=Maria R |paşnav3=Nuismer |pêşnav3=Scott L |tarîx=2008-08-01 |sernav=Frequency-Dependent Selection and the Evolution of Assortative Mating |url=https://academic.oup.com/genetics/article/179/4/2091/6064670 |kovar=Genetics |ziman=en |cild=179 |hejmar=4 |rr=2091–2112 |doi=10.1534/genetics.107.084418 |issn=1943-2631 |pmc=2516082 |pmid=18660541 }}</ref> Têgeha navendî ya hilbijartina xwezayî guncawbûna pêşketinî ya organîzmayekê ye.<ref name="Orr2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Orr |pêşnav=H. Allen |tarîx=2009 |sernav=Fitness and its role in evolutionary genetics |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2753274/ |kovar=Nature Reviews. Genetics |cild=10 |hejmar=8 |rr=531–539 |doi=10.1038/nrg2603 |issn=1471-0064 |pmc=2753274 |pmid=19546856 }}</ref> Guncawbûn bi şiyana zindîmanî û zayînê ya organîzmayekê tê pîvandin ku ev jî mezinahiya beşdariya wê ya genetîkî ji bo nifşê din diyar dike.<ref name="Orr2009" /> Lêbelê guncawbûn ne wekî jimara giştî ya nifşan e: li şûna wê, guncawbûn bi rêjeya nifşên paşîn ên ku genên organîzmayek hildigirin tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nature 1959-03-14: Vol 183 Iss 4663 |weşanger=Nature Publishing Group |tarîx=1959-03-14 |ziman=en |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663 }}</ref> Wek mînak ger organîzmayek bikaribe baş bijî û zû zêde bibe dibe ku nifşên wê pir piçûk û lawaz bin ku bijîn, dibe ku ev organîzma beşdariyeke genetîkî ya hindik ji bo nifşên pêşerojê bike û dibe ku ji ber vê yekê xwedî guncawbûneke kêm be.<ref name="Orr2009" /> Ger alelek ji alelên din ên wî genî zêdetir guncawbûna xwe zêde bike, wê demê bi her nifşî re îhtîmaleke mezintir heye ku ev alel di nav nifûsê de bibe hevpar. Ji van taybetmendiyan re tê gotin ku di dema hilbijartinan tê pêk anîn. Mînakên taybetmendiyên ku dikarin guncawbûnê zêde bikin, zêdebûna jiyanê û zêdebûna berhemdariyê ne. Berevajî vê yekê, kêmbûna guncawbûnê ji ber hebûna alelek kêmtir sûdmend an bi zirar dibe sedema ku ev alel kêm bibe - ew li dijî wan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lande |pêşnav=Russell |paşnav2=Arnold |pêşnav2=Stevan J. |tarîx=1983 |sernav=THE MEASUREMENT OF SELECTION ON CORRELATED CHARACTERS |url=https://academic.oup.com/evolut/article/37/6/1210/6871923 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=37 |hejmar=6 |rr=1210–1226 |doi=10.1111/j.1558-5646.1983.tb00236.x |issn=0014-3820 }}</ref> Ya giring ew e ku guncawbûna alelek taybetmendiyek sabît nîne. Ger jîngeh biguhere, taybetmendiyên berê bêalî an zirarî dikarin bibin sûdmend û taybetmendiyên berê sûdmend jî dikarin bibin zirarî. Lêbelê her çiqas rêça hilbijartinê bi vî rengî berevajî bibe jî, dibe ku taybetmendiyên ku di demên berê de winda bûne bi heman şêweyî ji nû ve pêş nekevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goldberg |pêşnav=Emma E. |paşnav2=Igić |pêşnav2=Boris |tarîx=2008 |sernav=ON PHYLOGENETIC TESTS OF IRREVERSIBLE EVOLUTION |url=https://academic.oup.com/evolut/article/62/11/2727/6853293 |kovar=Evolution |ziman=en |cild=62 |hejmar=11 |rr=2727–2741 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collin |pêşnav=Rachel |paşnav2=Miglietta |pêşnav2=Maria Pia |tarîx=2008-11-01 |sernav=Reversing opinions on Dollo’s Law |url=https://www.cell.com/trends/ecology-evolution/abstract/S0169-5347(08)00273-5 |kovar=Trends in Ecology & Evolution |ziman=en |cild=23 |hejmar=11 |rr=602–609 |doi=10.1016/j.tree.2008.06.013 |issn=0169-5347 |pmid=18814933 }}</ref> Lêbelê ji nû ve çalakkirina genên bêçalak, heya ku ew ji genomê nehatibin derxistin û dibe ku tenê ji bo sedan nifşan hatine tepeserkirin, dikare bibe sedema ji nû ve çêbûna taybetmendiyên ku tê texmînkirin ku di nav de winda bêna wekî lingên paşîn ên delfînan, diranên mirîşkan, bask ên kêzikên bêbask ên çîp, dûv û memikên zêde yên mirovan û hwd. "Vegerên paşve" yên bi vê rengî wekî atavîzm têne zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives in Biology and Medicine Summer 2011: Vol 54 Iss 3 |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=Summer 2011 |ziman=en |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_summer-2011_54_3 }}</ref> == Dîroka ramanê peresînê == [[Wêne:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|Charles Darwin nîgarek kir ser pirtûkê xwe ku pê re bi navê [[Orîjin an Jêdera Cureyan]] ku hatibû nasîn''.<ref name="Darwin09">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Darwin |pêşnav1=F. |sernav=The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |sal=1909 |weşanger=Cambridge University Press |rûpel=53 |url =http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |tarîxa-gihiştinê=2013-09-26 |tarîxa-arşîvê=2012-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>]] {{Paqij|left}} [[Bîrdoza peresînê]] ya ku behsa [[bijareya siruştî]] an xwezayî dike cara ewil bi awayeke berfireh ji aliyê [[Charles Darwin]] ve di pirtûka xwe ya ji sala 1859an de tê qalkirin. Di salên 1930î de bijareya xwezayî ya Darwin bi rêzikên mendelî yên irsîtiyê ve hatin girêdan. Bi vê yekê bîrdoza sentetîk a peresîn derket holê. == Genetîk == Li gorî vê, [[gen]] rastî guhertinan tên û bi rêya çiftbûnê ([[yekbûn]]ê) derbasî nijadên nû dibin. Bi riya [[mutasyon]]ê [[guharto]]yên cuda yên wan genan derdikevin holê û ew dikarin bibin sedema derketina taybetiyên nû. Fermo, ew [[guharto|varyant]] û [[Nûyekbûn|rekombînasyon]] an nûyekbûn dibin sedema cudahiyên [[genetîk]] di nava kit an ferdan de. Gava bi vî awayî guraniya van taybetiyan di nava gelheyekî de pirtir an kêmtir dibin, [[mirov|meriv]] qala peresînê dike. Guranî yan ji ber [[bijareya siruştî]] an xwezayî pêk tê (şansên cuda yên mucadeleya jiyanê û rêjeya [[yekbûn]]ê) yan jî rasthatinî bi rêya cihêbûn û guherandina genetîkê. == Mijarên têkildar == * [[Teoriya peresanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng|peresîn}} * {{Jêder-malper |url =http://www.newscientist.com/topic/evolution |sernav=Evolution |weşanger=New Scientist |tarîxa-gihiştinê=30 gulan 2011 }} * {{Jêder-malper |url =http://science.howstuffworks.com/evolution/evolution.htm |sernav=Çito peresîn kar dibe |weşanger=Howstuffworks.com |tarîxa-gihiştinê=30 gulan 2011 }} * {{Jêder-malper |url=http://www.nsf.gov/news/special_reports/darwin/textonly/index.jsp |sernav=Pêşveçûna peresînê – 150 salên ku ser pirtûka Darwin derbas bûne ser ''Orîjin an Jêdera Cureyan'' |weşanger=[[National Science Foundation]] |tarîxa-gihiştinê=30 gulan 2011 |tarîxa-arşîvê=27 gulan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130527130449/http://www.nsf.gov/news/special_reports/darwin/textonly/index.jsp |rewşa-urlyê=mirî }} {{Peresîn}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojiya peresînê]] [[Kategorî:Bîrdozên biyolojîk]] [[Kategorî:Peresîn]] [[Kategorî:Peresîna biyolojîk| ]] 1cgjhqk2i7vcy0p8tonbjlo3t9d8zsv 0 64995 2070378 1753834 2026-07-07T18:42:44Z Wikihez 39702 2070378 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} '''Korîtî''' ji ber rewşa bedenî yan jî psîkolojîk nedîtin yan jî nebaş dîtinê ye. == Korîtiya yasayî == Di cîhanê de bo rewşa derenceyên kêmdîtinê û korîtiyê heye. Ji bo kêmdîtinê divê asta dîtinê di navbera 6/60 û 20/60 de be. Ji bo korîtiyê jî divê ji 6/60an kêmtir be. == Sedemên korîtiyê == === Nexweşî === ==== Perdeya çavan (katarakt) ==== ==== Glokom ==== ==== Ji pîrbûnê xerabûna makulayê ==== ==== Trahom ==== ==== Perdeya çavan ==== ==== Nexweşiya şekirê ==== ==== Kêmbûna vîtamîn A yê ==== === Qeza === Ji ber qezayan gelek kes kor dibin. Sedema vî tiştî xerabûna bedena mirovan e. Gelek caran bi qezayan [[anatomî]] û morfolojiya çav xera dibe, rehên sînîran diqete an jî [[xwîn]] ji mejî tê ku cihê dîtinê xera dike. Di vir de dibe ku ne korîtî destpê bike. Di qezayan de mirov dikare tenê nêviyê dîtina xwe an jî çaryekê dîtina xwe wenda bike. === Nexweşiyên genetîk === ==== Nexweşiya albînîzmê ==== Nexweşiya [[Albînîzm|albînîzmê]] yek ji sedemên korîtiyê ye. Nexweşiya Leber's Congenital Amaurosis jî dikare ditinê qels bike an jî mirovan kor bike/bihêle. Nexweşiyek din jî Sendroma Bardet-Biedl e. === Nexweşiyên zikmakî === Hin nexweşî dikarin di zikê dê an jî di dema zayînê de jî çavan kor/qels bike. Yek ji wan mîrkutok e ku heke zarok di zikê dê de bi vê nexweşiyê bikeve çav xera dibin. Nexweşiyek din jî [[toksoplasmoz]] e. Wekî din zûzayîn jî sedemek xerabûna çav e. === Jehrîbûn === Hin [[jehr]] jî sedema korbûnê ye. Yek ji wan [[metanol]] e ku di [[alkola sexte]] de ye çav xera dike. === Dermanên bijîşkî === Hin dermanên di bijîşkiyê de jî kêm caran dibe sedema korîtiyê. Ev derman ji hêla bijîşk ve li gorî rewşê tên bi kar anîn. Sedema korîtiyê gelek caran ne ji derman lê ji dozaja wê yê. === Korkirin === Yek ji sedemên mezin jî kor kirin e. Korkirina ji bo ceza kirinê jî zêde ye. Amaneh Bahramî jineke îranî ye. Ji ber kezab avêtina ser rûyê wê kor ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Korîtî| ]] jq1b8izwf0aoaidbso6h4mndusno26b 2070420 2070378 2026-07-07T20:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2070420 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} '''Korîtî''' ji ber rewşa bedenî yan jî psîkolojîk nedîtin yan jî nebaş dîtinê ye. == Korîtiya yasayî == Di cîhanê de bo rewşa derenceyên kêmdîtinê û korîtiyê heye. Ji bo kêmdîtinê divê asta dîtinê di navbera 6/60 û 20/60 de be. Ji bo korîtiyê jî divê ji 6/60an kêmtir be. == Sedemên korîtiyê == === Nexweşî === ==== Perdeya çavan (katarakt) ==== ==== Glokom ==== ==== Ji pîrbûnê xerabûna makulayê ==== ==== Trahom ==== ==== Perdeya çavan ==== ==== Nexweşiya şekirê ==== ==== Kêmbûna vîtamîn A yê ==== === Qeza === Ji ber qezayan gelek kes kor dibin. Sedema vî tiştî xerabûna bedena mirovan e. Gelek caran bi qezayan [[anatomî]] û morfolojiya çav xera dibe, rehên sînîran diqete an jî [[xwîn]] ji mejî tê ku cihê dîtinê xera dike. Di vir de dibe ku ne korîtî destpê bike. Di qezayan de mirov dikare tenê nêviyê dîtina xwe an jî çaryekê dîtina xwe wenda bike. === Nexweşiyên genetîk === ==== Nexweşiya albînîzmê ==== Nexweşiya [[albînîzm]]ê yek ji sedemên korîtiyê ye. Nexweşiya Leber's Congenital Amaurosis jî dikare ditinê qels bike an jî mirovan kor bike/bihêle. Nexweşiyek din jî Sendroma Bardet-Biedl e. === Nexweşiyên zikmakî === Hin nexweşî dikarin di zikê dê an jî di dema zayînê de jî çavan kor/qels bike. Yek ji wan mîrkutok e ku heke zarok di zikê dê de bi vê nexweşiyê bikeve çav xera dibin. Nexweşiyek din jî [[toksoplasmoz]] e. Wekî din zûzayîn jî sedemek xerabûna çav e. === Jehrîbûn === Hin [[jehr]] jî sedema korbûnê ye. Yek ji wan [[metanol]] e ku di [[alkola sexte]] de ye çav xera dike. === Dermanên bijîşkî === Hin dermanên di bijîşkiyê de jî kêm caran dibe sedema korîtiyê. Ev derman ji hêla bijîşk ve li gorî rewşê tên bi kar anîn. Sedema korîtiyê gelek caran ne ji derman lê ji dozaja wê yê. === Korkirin === Yek ji sedemên mezin jî kor kirin e. Korkirina ji bo ceza kirinê jî zêde ye. Amaneh Bahramî jineke îranî ye. Ji ber kezab avêtina ser rûyê wê kor ma.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Korîtî| ]] twgcpa8i5br8ehd8eu5rhmdbrjq7jec 0 68021 2070418 2069818 2026-07-07T20:23:51Z Wikihez 39702 /* Girêdanên derve */ 2070418 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] cemdfjdnniprbf2ubtcr2ka058evv2n 10 68784 2070399 2067680 2026-07-07T19:35:19Z Wikihez 39702 2070399 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Şablon:Infobox country/styles-kevn.css"/><table class="infobox geography vcard" style="width:24em; font-size:88%;"><!-- ============================================================ Sername ============================================================ -->{{#if:{{{konvansiyonel navê dirêj|}}}{{{nav|}}}{{{navê rastî|}}} | <tr class="adr"> <th colspan="3" class="mergedtoprow" style="text-align:center;padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em;"><!-- -->{{#if:{{{konvansiyonel navê dirêj|}}} |<span class=" fn org country-name">{{{konvansiyonel navê dirêj|}}}</span><br/><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nav|}}}{{{navê rastî|}}} |<div style="padding-top:0.25em;"><!-- -->{{br separated entries |{{{nav|}}} |{{#if:{{{navê rastî|}}} |<span class="fn org country-name">{{{navê rastî|}}}</span><!-- -->}}}}<!-- --></div><!-- -->}}<!-- -->{{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê |<span class=" fn org">[[Mîkronetewî]]</span><!-- -->|}}<!-- --></th> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Ala / Mertal (an jî sembolên din) ============================================================ -->{{#if:{{{wêneyê ala|}}} |<!---------------------------------------------------- Flag provided, so display it and coat-of-arms (or other symbol) if provided: ---------------------------------------------------- --><tr class="mergedtoprow"> <td class="maptable" colspan="3" style="text-align:center;padding:0.5em 0;"><!-- ------------------------------------------------ Subtable to format coat-of-arms (or symbol) display. style="text-align:center;"s and "width:auto;"s are for sake of Internet Explorer. ------------------------------------------------ --><table style="text-align:center;width:100%;background:none;"><!-- -----------Image/s----------- --><tr> <td style="text-align:center;{{#if:{{{wêneyê mertal|}}}{{{wêneyê sembol|}}} | {{#if:{{{ala mezinî|}}} |width:{{{ala mezinî}}}; |width:58%;<!--(58% as flags usually wider than coats-of-arms/symbols. Also accommodates IE.)-->}}<!-- -->}} vertical-align:middle;"><!-- -->[[Wêne:{{{wêneyê ala}}}|125px|{{yesno |{{{ala hidûd|}}}|yes=border|blank=border}}|alt={{{ala sernav|}}}|Alaya {{{navê hevbeş|{{{nav|{{{navê girêdayî|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}]]<!-- -->{{#if:{{{wêneyê ala2|}}} | [[Wêne:{{{wêneyê ala2}}}|125px|{{yesno |{{{ala hidûd2|}}}|yes=border|blank=border}}|alt={{{ala sernav2|}}}]]}}<!-- --></td> {{#if:{{{wêneyê mertal|}}}{{{wêneyê sembol|}}} | <td style="text-align:center;width:auto;vertical-align:middle;"><!-- -->[[Wêne:{{{wêneyê mertal|{{{wêneyê sembol|}}}}}} |{{{sembol mezinî|85px}}} |alt={{{mertal sernav|{{{sembol sernav|}}}}}} |{{{awayê sembol|Mertala}}}|Mertala {{{navê hevbeş|{{{nav|{{{navê girêdayî|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}]]<!-- --></td> }} </tr><!-- ----------Caption/s---------- --><tr> <td style="text-align:center;font-size:85%;">{{#ifexist:Alaya {{Paşgir/çemandî|{{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|ê}}|[[Alaya {{Paşgir/çemandî|{{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|ê}} | Ala]]| {{#if:{{{ala sernûçe|}}} |{{{ala sernûçe|}}}|Ala}}}}</td> {{#if:{{{wêneyê mertal|}}}{{{wêneyê sembol|}}} | <td style="text-align:center;font-size:85%;">{{#ifexist:Mertala {{{awayê gotara sembol|{{{awayê sembol|Mertala}}}}}} {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |[[Mertala {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | {{{mertal sernûçe|Mertal}}}]] |Mertal }}</td></td> }} </tr><!-- ------end subtable:------ --></table> </td> </tr><!-- -->|<!----------------------------------------------------- Flag not provided, so display coat-of-arms or other symbol (if provided): ------------------------------------------------------ -->{{#if:{{{wêneyê mertal|}}}{{{wêneyê sembol|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <td class="maptable" colspan="3" style="text-align:center;padding:0.5em 0;"><!-- ---------------------------------------------- Subtable to format coat-of-arms (or symbol) display. style="text-align:center;"s and "width:auto;"s are for sake of Internet Explorer. ---------------------------------------------- --><table style="text-align:center;width:100%;background:none;"><!-- -----------Image----------- --><tr> <td style="text-align:center;width:auto;vertical-align:middle;"><!-- -->[[Wêne:{{{wêneyê mertal|{{{wêneyê sembol|}}}}}} |{{{sembol mezinî|100px}}} |alt={{{mertal sernav|{{{sembol sernav|}}}}}} |{{{awayê sembol|Mertala}}} {{{navê hevbeş|{{{nav|{{{navê girêdayî|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}]]</td> </tr><!-- ----------Caption---------- --><tr> <td style="text-align:center;font-size:85%;"><!-- -->{{#ifexist:{{{awayê gotara sembol|{{{awayê sembol|Mertala}}}}}} {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |[[{{{awayê gotara sembol|{{{awayê sembol|Mertala}}}}}} {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | {{{awayê sembol|Mertal}}}]]|{{{awayê gotara sembol|{{{awayê sembol|Mertal}}}}}} }}<!-- --></td> </tr><!-- ------end subtable:------- --></table> </td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ============================================================ Dirûşm ============================================================ -->{{#if:{{{dirûşma netewî|}}}{{{dirûşm|}}} | <tr> <td colspan="3" style="text-align:center;line-height:1.2em;"><!-- -->'''Dirûşm:&nbsp;'''{{{dirûşm|{{{dirûşma netewî|}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{dirûşma bi kurdî|}}}|<br/>{{small|{{{dirûşma bi kurdî}}} }} }}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Sirûd ============================================================ -->{{#if:{{{sirûda netewî|}}}{{{sirûd|}}}{{{sirûda keyane|}}} | <tr> <td class="anthem" colspan="3" style="text-align:center;line-height:1.2em;"><!-- -->{{#if:{{{sirûda netewî|}}}{{{sirûd|}}} |'''Sirûd:&nbsp;'''{{{sirûda netewî|{{{sirûd|}}}}}} }}<!-- -->{{#if:{{{sirûda keyane|}}} | {{#if:{{{sirûda netewî|}}}{{{sirûd|}}} |<br/>}}<!-- -->'''[[Sirûda keyane]]:&nbsp;'''{{{sirûda keyane}}}<!-- -->}}<!-- --></td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Sembolên din ============================================================ -->{{#if:{{{sembolên din|}}}{{{nivîsa sembolê|}}} | <tr> <td colspan="3" style="text-align:center;line-height:1.2em;"><!-- -->{{#if:{{{awayê sembolên din|}}}{{{awayê nivîsa sembolê|}}} | '''{{{awayê sembolên din|{{{awayê nivîsa sembolê|}}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{{sembolên din|}}}{{{nivîsa sembolê|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Nexşe ============================================================ -->{{#if:{{{wêneyê nexşe|}}} | <tr> <td colspan="3" style="padding:0.6em 0 0.3em;text-align:center;"><!-- -->[[Wêne:{{{wêneyê nexşe}}}|center<!-- -->|{{{nexşe mezinî|250px}}}<!-- -->|alt={{{nexşe sernav|{{{nexşe sernûçe|}}}}}}<!-- -->|{{{nexşe sernav|{{{nexşe sernûçe|Şûnewarê {{{navê hevbeş|{{{nav|{{{navê girêdayî|{{PAGENAME}} }}}}}}}}}}}}}}}<!-- -->]]<!-- --><div style="padding:0.3em;line-height:1.2em;font-size:85%;">{{{nexşe sernûçe|}}}</div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{wêneyê nexşe2|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <td colspan="3" style="padding:0.6em 0 0.3em;text-align:center;"><!-- -->[[Wêne:{{{wêneyê nexşe2}}}|center<!-- -->|{{{nexşe mezinî2|250px}}}<!-- -->|alt={{{nexşe sernav2|{{{nexşe sernûçe2|}}}}}}<!-- -->|{{{nexşe sernav2|{{{nexşe sernûçe2|Şûnewarê {{{navê hevbeş|{{{nav|{{{navê girêdayî|{{PAGENAME}} }}}}}}}}}}}}}}}<!-- -->]]<!-- --><div style="position:relative;top:0.3em;line-height:1.2em;font-size:85%;">{{{nexşe sernûçe2|}}}</div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{mapframe|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <td colspan="3" style="padding:0.6em 0 0.3em;text-align:center;"><!-- --><b>{{{nav|{{PAGENAME}}}}} li ser nexşeyê</b><br/>{{{mapframe|}}}<!-- </td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Rewş ============================================================ -->{{#if:{{{rewş|}}} | <tr> <td colspan="2">'''Rewş''' </td> <td>{{{rewş}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Cih ============================================================ -->{{#if:{{{cih|}}} | <tr> <td colspan="2">'''Cih''' </td> <td>{{{cih}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Paytext/Navenda rêveberî; Bajarê mezin an jî Bicîhbûna mezin ============================================================ -->{{#if:{{{paytext|}}}{{{navenda rêveberî|}}}{{{bajarê mezin|}}}{{{bicîhbuna mezin|}}} | <tr class="mergedtoprow"><!-- -->{{#if:{{{paytext|}}}{{{navenda rêveberî|}}} | <td colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{paytext|}}} | {{#if:{{{awayê paytext|}}} |'''{{{awayê paytext}}}''' |'''Paytext'''}} | {{#if:{{{awayê navenda rêveberî|}}}|'''{{{awayê navenda rêveberî|}}}'''|Navenda&nbsp;rêveberî}} }}<!-- ------------------------------------------------- If capital provided, check whether largest_city or largest_settlement (if provided) equals "paytext", paytext an jî [[paytext]]: ------------------------------------------------- -->{{#ifeq: {{#ifeq:{{{bajarê mezin|}}}{{{bicîhbuna mezin|}}}|paytext |paytext<!-- -->|{{#switch:{{{paytext}}} | [[{{{bajarê mezin|}}}{{{bicîhbuna mezin|}}}]] = paytext | {{{bajarê mezin|}}}{{{bicîhbuna mezin|}}} = paytext | ne paytext }}<!-- -->}}|paytext <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ paytext bajarê mezin/bicîhbûna mezin e: ------------------------------------------- --><br/>û {{{awayê bicîhbuna mezin|bajarê mezin}}}<!-- --></td><!-- --------Add capital:-------- --><td>{{{paytext}}}<!-- ---------Add capital's lat/longitude (if provided):--------- -->{{#if:{{{koordînat|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{koordînat}}}|type:city}}}}{{#if:{{{latd|}}} |<br/><span style="white-space:nowrap;font-size:85%;"><!-- -->{{koord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}<!-- -->|{{{longd}}}|{{{longm}}}|{{{longEW}}}<!-- -->|type:city<!-- -->}}<!-- --></span><!-- -->}}<!-- --></td><!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ paytext ne bajarê mezin/bicîhbûna mezin e: ------------------------------------------ --></td><!-- --------Add capital/admin center:-------- --><td>{{#if:{{{paytext|}}}|{{{paytext|}}}|{{{navenda rêveberî|}}}}}<!-- ----Add capital/admin center's lat/longitude (if provided):---- -->{{#if:{{{koordînat|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{koordînat}}}|type:city}}}}{{#if:{{{latd|}}} |<br/><span style="white-space:nowrap;font-size:85%;"><!-- -->{{koord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}<!-- -->|{{{longd}}}|{{{longm}}}|{{{longEW}}}<!-- -->|type:city<!-- -->}}<!-- --></span><!-- -->}}<!-- --></td><!-- --------Add largest_city/_settlement (if provided):-------- -->{{#if:{{{bajarê mezin|}}}{{{bicîhbuna mezin|}}} | </tr> <tr class="mergedbottomrow"> <th colspan="2">Bajarê {{{awayê bicîhbuna mezin|mezin}}}</th> <td>{{{bajarê mezin|{{{bicîhbuna mezin|}}}}}}</td><!-- -->}}<!-- (#ifeq:)-->}}<!-- -->|<!------------------------------------------------- Capital not provided, so add largest_city/_settlement (if provided): -------------------------------------------------- -->{{#if:{{{bajarê mezin|}}}{{{bicîhbuna mezin|}}} | <th colspan="2">Bajarê {{{awayê bicîhbuna mezin|mezin}}}</th> <td>{{{bajarê mezin|{{{bicîhbuna mezin|}}}}}}</td><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- --></tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Ziman ============================================================ -->{{#if:{{{zimanên fermî|}}} | <tr> <th colspan="2" style="white-space:nowrap;">Zimanên fermî</th> <td>{{{zimanên fermî}}}</td> </tr><!-- -->{{#if:{{{zimanên naskirin|{{{zimanên naskirin|}}}}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td colspan="2">{{#if:{{{zimanên naskirin|}}}|Ziman|Zimanên}}&nbsp;naskirin</td> <td style="vertical-align:middle;">{{{zimanên naskirin|{{{zimanên naskirin}}}}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{zimanên netewî naskirin|{{{zimanên netewî naskirin|{{{zimanên netewî|}}}}}}}}} | <tr> <td colspan="2">{{#if:{{{zimanên netewî naskirin|}}}|Ziman|Zimanên}} netewî</td> <td style="vertical-align:middle;">{{{zimanên netewî naskirin|{{{zimanên netewî naskirin|{{{zimanên netewî}}}}}}}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{zimanên herêmî naskirin|{{{zimanên herêmî naskirin|{{{zimanên herêmî|}}}}}}}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td colspan="2">{{#if:{{{zimanên herêmî naskirin|}}}|Ziman|Zimanên}} herêmî</td> <td style="vertical-align:middle;">{{{zimanên herêmî naskirin|{{{zimanên herêmî naskirin|{{{zimanên herêmî}}}}}}}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -------- Ketanên ziman arizîkirin: -------- -->{{#if:{{{ziman|}}} | <tr {{#ifeq:{{{zimanên bin2|}}}|yes |{{#ifeq:{{{zimanên bin|}}}|yes |class="mergedrow"|}} |{{#ifeq:{{{zimanên bin|}}}|yes |class="mergedbottomrow"|}}<!-- -->}}> <{{#ifeq:{{{zimanên bin|}}}|yes |td |th}} colspan="2" style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{{awayê ziman}}}<!-- --></{{#ifeq:{{{zimanên bin|}}}|yes |td |th}}> <td>{{{ziman}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{ziman2|}}} | <tr {{#ifeq:{{{zimanên bin2|}}}|yes |class="mergedbottomrow"|}}> <{{#ifeq:{{{zimanên bin2|}}}|yes |td |th}} colspan="2" style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{{awayê ziman2}}}<!-- --></{{#ifeq:{{{zimanên bin2|}}}|yes |td |th}}> <td>{{{ziman2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Komên etnîkî ============================================================ -->{{#if:{{{komên etnîkî|}}} | <tr> <td colspan="2">'''[[Komên etnîkî|Komên&nbsp;etnîkî]]''' <!-- -->{{#if:{{{komên etnîkî sal|}}} |({{{komên etnîkî sal}}})}}</td> <td>{{{komên etnîkî}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Dîn ============================================================ -->{{#if:{{{dîn|}}} | <tr> <th colspan="2">Dîn</th> <td style="vertical-align:middle;">{{{dîn}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Demonîm ============================================================ -->{{#if:{{{demonîm|}}} | <tr> <th colspan="2">[[Demonîm]]</th> <td>{{#ifexist:{{{demonîm}}} people | [[{{{demonîm}}} gelhe|{{{demonîm}}}]] | {{{demonîm}}}<!-- -->}}<!-- --></td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Awayê rêxistinê / Endamtî ============================================================ -->{{#if:{{{awayê rêxistinê|}}} | <tr> <td colspan="2">'''Awa'''</td> <td>{{{awayê rêxistinê}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{endamtî|}}} | <tr> <td colspan="2" style="vertical-align:middle;">'''{{{awayê endamtî|Endamtî}}}'''</td> <td>{{{endamtî}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Rêveberî (welat/herêm) Rêber (rêxistina jeopolîtîk) ============================================================ -->{{#if:{{{awayê rêveberiyê|}}} | <tr> <th colspan="2"><!-- -->{{#if:{{{girêdana siyasetê|}}} | [[{{{girêdana siyasetê}}}|{{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|Saziya rêxistinî|Rêveberî}}]]<!-- -->| {{#ifexist:Siyaseta {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Siyaseta {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|{{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|Saziya rêxistinî|Rêveberî}}]]<!-- -->| {{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|Saziya rêxistinî|Rêveberî}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- --></th> <td>{{{awayê rêveberiyê}}}</td> </tr><!-- -->|<!---------------------------------------------------- No government_type provided, so, if at least one leader provided, use "Rêber" (geopolitical org) or "Rêveberî" (country/territory): ----------------------------------------------------- -->{{#if:{{{sernav rêber1|}}}{{{navê rêber1|}}} | {{#if:{{{nav|}}}{{{endamtî|}}} <!--template being used for geopolitical org:--> | <tr><th colspan="3">Rêber</th></tr><!-- <!--template being used for country/territory: -->| <tr><th colspan="3">Rêveberî</th></tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ============================================================ Rêber ============================================================ -->{{#if:{{{sernav rêber1|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber1}}}</td> <td>{{{navê rêber1}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber2|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber2}}}</td> <td>{{{navê rêber2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber3|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber3}}}</td> <td>{{{navê rêber3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber4|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber4}}}</td> <td>{{{navê rêber4}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber5|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber5}}}</td> <td>{{{navê rêber5}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber6|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber6}}}</td> <td>{{{navê rêber6}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber7|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber7}}}</td> <td>{{{navê rêber7}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber8|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber9|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber8}}}</td> <td>{{{navê rêber8}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber9|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber10|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;"> • </td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber9}}}</td> <td>{{{navê rêber9}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber10|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber11|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;"> • </td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber10}}}</td> <td>{{{navê rêber10}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber11|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber12|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;"> • </td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber11}}}</td> <td>{{{navê rêber11}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber12|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber13|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;"> • </td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber12}}}</td> <td>{{{navê rêber12}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber13|}}} | <tr class="{{#if:{{{sernav rêber14|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;"> • </td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber13}}}</td> <td>{{{navê rêber13}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{sernav rêber14|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{sernav rêber14}}}</td> <td>{{{navê rêber14}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Pêşvebirî ============================================================ -->{{#if:{{{pêşvebirî|}}} | <tr> <th colspan="2">Pêşvebirî</th> <td>{{{pêşvebirî}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{meclîsa jorîn|}}} | <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">[[Meclîsa jorîn]]</td> <td>{{{meclîsa jorîn}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{meclîsa jêrîn|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">[[Meclîsa jêrîn]]</td> <td>{{{meclîsa jêrîn}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Serxwebûn Avakirin ============================================================ -->{{#if:{{{bûyera avakirinê1|}}}{{{awayê serxwebûnê|}}}{{{avakirin|}}} | <tr {{#if:{{{bûyera avakirinê1|}}} |class="mergedtoprow"}}><!-- ----------Serxwebûn---------- -->{{#if:{{{awayê serxwebûnê|}}} | <th colspan="3">{{{awayê serxwebûnê}}}<!-- -->{{#if:{{{nota serxwebûnê|}}} |&nbsp;{{nobold|{{{nota serxwebûnê}}} }}}}<!-- --></th><!-- ---------Avakirin---------- -->| {{#if:{{{avakirin|}}} | <th colspan="2">Avakirin</th> <td>{{{avakirin}}}</td><!-- -->| <th colspan="3">Avakirin</th><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- --></tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Bûyerên girîng di welat/herêm an jî avakirina rêxistinê ============================================================ -->{{#if:{{{bûyera avakirinê1|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê1}}}</td> <td>{{{dema avakirinê1|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê2|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê2}}}</td> <td>{{{dema avakirinê2|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê3|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê3}}}</td> <td>{{{dema avakirinê3|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê4|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê4}}}</td> <td>{{{dema avakirinê4|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê5|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê5}}}</td> <td>{{{dema avakirinê5|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê6|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê6}}}</td> <td>{{{dema avakirinê6|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê7|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê7}}}</td> <td>{{{dema avakirinê7|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê8|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê9|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê8}}}</td> <td>{{{dema avakirinê8|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê9|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê10|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê9}}}</td> <td>{{{dema avakirinê9|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê10|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê11|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê10}}}</td> <td>{{{dema avakirinê10|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê11|}}} | <tr class="{{#if:{{{bûyera avakirinê12|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê11}}}</td> <td>{{{dema avakirinê11|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{bûyera avakirinê12|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{bûyera avakirinê12}}}</td> <td>{{{dema avakirinê12|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Rûerd (rûerd etîket, rûerd km2, rûerd etîket2, rûerd dane2, ...) ============================================================ -->{{#if:{{{rûerd km2|{{{rûerd ha|}}}}}} | <tr class="mergedtoprow"> <th colspan="3"><!-- -->{{#if:{{{girêdana rûerd|}}} | [[{{{girêdana rûerd}}}|Rûerd {{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|texmînkirin|}}]] | {{#ifexist:Erdnîgariya {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Erdnîgariya {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Rûerd {{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|texmînkirin|}}]] | Rûerd {{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|texmînkirin|}}<!-- -->}}<!-- --></th> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Giştî</td> {{#if:{{{FR jêrenot4|}}} |{{{FR jêrenot4}}}}}</td> <td>{{formatnum:{{{rûerd km2|{{{rûerd ha|}}}}}}}}&nbsp;{{#if:{{{rûerd km2|}}} |km{{smallsup|2}} |ha }}<!-- -->{{#if:{{{rûerd jêrenot|}}} |{{{rûerd jêrenot}}} }}<!-- -->{{#if:{{{rûerd rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya dewlet û girêdayiyên rûerd|{{{rûerd rêz}}}]]) }}<!-- -->|<br/>{{#if:{{{rûerd acre|}}} |{{formatnum:{{{rûerd acre}}}}}&nbsp;acre{{#ifexpr:{{{rûerd acre}}}=1||}} |{{#if:{{{rûerd km2|}}} |{{formatnum:<!-- -->{{#expr:{{{rûerd ha|}}} div 0.4046856422 round 0}}}}&nbsp;acre }} }}<!-- -->}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------Av-------------------- -->{{#if:{{{av|}}} | <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Av&nbsp;(%)</td> <td>{{{av}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ------------------Rûerd 2 (takekesî)------------------- -->{{#if:{{{rûerd etîket2|}}} | <tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{rûerd etîket2|}}}</td> <td>{{{rûerd dane2|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ------------------Rûerd 3 (takekesî)------------------- -->{{#if:{{{rûerd etîket3|}}} | <tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{rûerd etîket3|}}}</td> <td>{{{rûerd dane3|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -----------Rûerdê Fransayê----------- -->{{#if:{{{RF metropol|}}} | <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{RF metropol}}}</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;[[Institut Géographique National|IGN]]{{{RF jêrenot2|}}}</td> <td>{{formatnum:{{{RF IGN rûerd km2|}}}}}&nbsp;km{{smallsup|2}}&#32;([[Lîsteya dewlet û girêdayiyên rûerd|{{{RF IGN rûerd rêz|}}}]])<!-- </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;[[Cadastre]]{{{RF jêrenot3|}}}</td> <td>{{formatnum:{{{RF cadastre rûerd km2|}}}}}&nbsp;km{{smallsup|2}}&#32;([[Lîsteya dewlet û girêdayiyên rûerd|{{{RF cadastre rûerd rêz|}}}]])<!-- </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Gelhe ============================================================ -->{{#if:{{{gelhe texmînkirin|{{{nifûs texmînkirin|}}}}}}{{{gelhe giştî|{{{nifûs giştî|}}}}}}{{{RF gelhe metropol|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <th colspan="3"><!-- -->{{#if:{{{girêdana gelhe|}}} | [[{{{girêdana gelhe}}}|Gelhe]]<!-- -->| {{#ifexist:Demografiya {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Demografiya {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Gelhe]]<!-- -->| {{#if:{{{nifûs giştî|{{{nifûs texmînkirin|}}}}}}|Nifûs|Gelhe}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- --></th> </tr><!-- ---------------Texmînkirin--------------- -->{{#if:{{{gelhe texmînkirin|{{{nifûs texmînkirin|}}}}}} | <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;"><!-- -->{{#if:{{{gelhe texmînkirin sal|}}} |{{{gelhe texmînkirin sal}}}&nbsp;}}<!-- -->Texmînkirin</td> <td>{{{gelhe texmînkirin|{{{nifûs texmînkirin|}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{gelhe texmînkirin rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya dewletan a li gorî gelheyê|{{{gelhe texmînkirin rêz}}}]])}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ------------------Gelhe 2 (takekesî)------------------- -->{{#if:{{{gelhe etîket2|}}} | <tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{gelhe etîket2|}}}</td> <td>{{{gelhe dane2|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ------------------Gelhe 3 (takekesî)------------------- -->{{#if:{{{gelhe etîket3|}}} | <tr class="mergedrow"> <td>&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{gelhe etîket3|}}}</td> <td>{{{gelhe dane3|}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ----------------Giştejimar---------------- -->{{#if:{{{gelhe giştî|}}} | <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;"><!-- -->{{#if:{{{gelhe giştî sal|}}} |{{{gelhe giştî sal}}}&nbsp;}}<!-- -->Giştî</td> <td>{{{gelhe giştî|}}}<!-- -->{{#if:{{{gelhe giştî rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya dewletan a li gorî gelheyê|{{{gelhe giştî rêz}}}]])}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -------(Fransa)------- -->{{#if:{{{RF gelhe metropol|}}} | <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">({{{RF giştî gelhe texmînkirin sal}}})</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Giştî{{{RF jêrenot}}}</td> <td>{{{RF giştî gelhe texmînkirin}}}&#32;([[Lîsteya dewletên gelhe di 2005|{{{RF giştî gelhe texmînkirin rêz}}}]])</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">{{{RF metropol}}}</td> <td>{{{RF gelhe metropol}}}&#32;([[Lîsteya dewletên gelhe di 2005|{{{RF gelhe metropol texmînkirin rêz}}}]])</td> </tr><!-- -->}}<!-- ---------------Tîrbûn---------------- -->{{#if:{{{gelhe tîrbûn km2|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Tîrbûn<!-- ---France-related footnote:-->{{#if:{{{RF jêrenot5|}}} |{{{RF jêrenot5}}}}}</td> <td>{{{gelhe tîrbûn km2|}}}/km{{smallsup|2}}<!-- -->{{#if:{{{gelhe tîrbûn jêrenot|}}} |{{gelhe tîrbûn jêrenot|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{gelhe tîrbûn rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya dewletên serbixwe û navçeyên girêdayî yên piraniya gelhe|{{{gelhe tîrbûn rêz}}}]])}}<!-- </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{hejmara endaman|}}}<!-- -->| {{#if:{{{gelhe texmînkirin|}}}{{{gelhe giştî|}}}{{{RF gelhe metropol|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> | <tr class="mergedtoprow">}} <th colspan="2">Endamtî</th> <td style="vertical-align:middle;">{{{hejmara endaman}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ TBH ============================================================ -----------------PHK----------------- -->{{#if:{{{TBH PHK|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <td colspan="2">'''{{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|Texmînkirin|}} [[Têrbûna berhemên hundirî|TBH]]'''&nbsp;([[Parîteya hêza kirînê|PHK]])</td> <td>{{#if:{{{TBH PHK sal|}}} |{{{TBH PHK sal}}}&nbsp;}}texmînkirin</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Giştî</td> <td>{{{TBH PHK}}}<!-- -->{{#if:{{{TBH PHK rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya welatên TBH (PHK)|{{{TBH PHK rêz}}}]])}}</td> </tr><!-- -------(PHK serê kesekî)------- -->{{#if:{{{TBH PHK serê kesekî|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Serê kesekî</td> <td>{{{TBH PHK serê kesekî}}}<!-- -->{{#if:{{{TBH PHK serê kesekî rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya welatên TBH (PHK) serê kesekî|{{{TBH PHK serê kesekî rêz}}}]])}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ---------------Nomînal--------------- -->{{#if:{{{TBH nomînal|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <td colspan="2">'''{{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|erê|Texmînkirin|}} [[Têrbûna berhemên hundirî|TBH]]'''&nbsp;(nomînal)</td> <td>{{#if:{{{TBH nomînal sal|}}} |{{{TBH nomînal sal}}}&nbsp;}}texmînkirin</td> </tr> <tr class="mergedrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Giştî</td> <td>{{{TBH nomînal}}}<!-- -->{{#if:{{{TBH nomînal rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya welatên TBH (nomînal)|{{{TBH nomînal rêz}}}]])}}</td> </tr><!-- -------(Nomînal serê kesekî)------- -->{{#if:{{{TBH nomînal serê kesekî|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Serê kesekî</td> <td>{{{TBH nomînal serê kesekî}}}<!-- -->{{#if:{{{TBH nomînal serê kesekî rêz|}}} |&#32;([[Lîsteya welatên TBH (nomînal) serê kesekî|{{{TBH nomînal serê kesekî rêz}}}]])}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ============================================================ Gini ============================================================ -->{{#if:{{{Gini|}}} | <tr> <td colspan="2">'''[[Qatjimara Giniyê|Gini]]'''<!-- -->{{#if:{{{Gini sal|}}} |&nbsp;({{{Gini sal}}})}}</td><!-- -----Zêdebûn/kêmbûn/aramîdar linavxistin (heke Gini guherandin amadekirin):----- --><td>{{#switch:{{{Gini guherandin|}}} |zêdebûn = {{zêdebûnNegatîf}}&nbsp;<!-- -->|kêmbûn = {{kêmbûnPozîtîf}}&nbsp;<!-- -->|aramîdar = {{aramîdar}}&nbsp;<!-- -->}}<!-- -------Gini lê zêde bike (û heke Gini çavk amadekirin):------- -->{{{Gini}}}{{{Gini çavk|}}}<br/><!-- ---------Bihadanîn û kategoriya Gini lê zêde bike:---------- --><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{Gini}}}>100 <!-- -->| <!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=60 |{{color|red|pir bilind}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=46 <!-- -->| {{color|darkred|bilind}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=30 <!-- -->| {{color|orange|navîn}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=0 <!-- -->| {{color|forestgreen|nizm}}<!-- -->| <!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| <!-- -->}}<!-- --></span><!-- -----------Gini rêz lê zêde bike (heke amadekirin):---------- -->{{#if:{{{Gini rêz|}}} |{{·}}[[Lîsteya welatên hatina wekhevî|{{{Gini rêz}}}]]<!-- -->}}<!-- --></td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ PPM ============================================================ -->{{#if:{{{PPM|}}} | <tr> <td colspan="2"><!-- -->'''[[Pêrista Pêşveçûna Mirovî|PPM]]''' <!-- -->{{#if:{{{PPM sal|}}} |({{{PPM sal}}})}}</td><!-- -----Include increase/decrease/steady icon (if HDI_change provided):----- --><td>{{#switch:{{{PPM guherandin|}}} |zêdebûn = {{zêdebûn}}&nbsp;<!-- -->|kêmbûn = {{kêmbûn}}&nbsp;<!-- -->|neguhertî = {{neguhertî}}&nbsp;<!-- -->}}<!-- -------Add HDI (and HDI_ref if supplied):------- -->{{{PPM}}}{{{PPM çavk|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add HDI category:--------- --><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{PPM}}}>1 <!-- -->| <!-- -->| {{#ifexpr:{{{PPM}}}>0.799 <!-- -->| {{color|darkgreen|pir bilind}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{PPM}}}>0.699 <!-- -->| {{color|forestgreen|bilind}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{PPM}}}>0.549 <!-- -->| {{color|orange|navîn}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{PPM}}}>=0.000<!-- -->| {{color|red|nizm}}<!-- -->| <!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| <!-- -->}}<!-- --></span><!-- ----------Add HDI_rank (if supplied):----------- -->{{#if:{{{PPM rêz|}}} |{{·}}[[Lîsteya welatan a li gorî pêrista pêşveçûna mirovî|{{{PPM rêz}}}]]<!-- -->}}<!-- --></td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Dirav ============================================================ -->{{#if:{{{dirav|}}} | <tr> <th colspan="2" style="vertical-align:middle;">{{#ifeq:{{{mîkronetewî|}}}|yes|Dirav|Dirav}}</th> <td>{{{dirav}}} {{#if:{{{dirav kod|}}} |([[ISO 4217|{{{dirav kod}}}]])}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Navçeya demjimêr ============================================================ -->{{#if:{{{demjimêr|}}}{{{utc offset|}}} | <tr {{#if:{{{utc offset DST|}}}{{{DST not|}}} |class="mergedtoprow"}}> <th colspan="2">Demjimêr</th> <td>{{{demjimêr|}}} <!-- -->{{#if:{{{utc offset|}}} |{{nowrap|([[Dema Gerdûnî ya Bisazûmankirî|UTC]]{{{utc offset}}})}}<!-- -->}}</td> </tr><!-- -->{{#if:{{{demjimêr DST|}}}{{{utc offset DST|}}} | <tr class="{{#if:{{{DST not|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="width:1.0em;padding:0 0 0 0.6em;">&nbsp;•&nbsp;</td> <td style="padding-left:0;">Havîn&nbsp;([[demjimêra havînê|DH]])</td> <td>{{{DST|{{{demjimêr DST|}}}}}}&nbsp;([[Dema Gerdûnî ya Bisazûmankirî|UTC]]{{{utc offset DST}}})</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{DST not|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td colspan="2"></td> <td>{{{DST not}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Dijrabertî ============================================================ -->{{#if:{{{dijrabertî|}}} | <tr> <th colspan="2">[[Dijrabertî]]</th> <td>{{{dijrabertî}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Celebê dîrokê ============================================================ -->{{#if:{{{celebê dîrokê|}}} | <tr> <th colspan="2">Celebê dîrokê</th> <td>{{{celebê dîrokê}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Hatûçûn ============================================================ -->{{#if:{{{hatûçûn|}}} | <tr> <th colspan="2">[[Hatûçûna rastê û çepê|Hatûçûna ajotinê]]</th> <td>{{lcfirst:{{{hatûçûn}}}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Koda telefonê ============================================================ -->{{#if:{{{koda telefonê|}}} | <tr> <th colspan="2"><!-- -->{{#ifexist:Hejmarên telefonê di {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Hejmarên telefonê li {{{navê girêdayî|{{{navê hevbeş|{{{nav|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Koda telefonê]] | Koda telefonê }}</th> <td>{{{koda telefonê}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Berdilê Hîmander ============================================================ -->{{#if:{{{berdilê hîmander|{{{berdilê hîmander|}}}}}} | <tr> <th colspan="2" >[[Berdilê hîmander]]{{#if:{{{berdilê hîmander|}}}|}}</th> <td>{{{berdilê hîmander|{{{berdilê hîmander}}}}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ ISO 3166 kod ============================================================ -->{{#switch:{{{iso3166kod|}}} |omit = <!--(do nothing)--> | = <!--if iso3166kod is not supplied: -->{{#if:{{{navê hevbeş|}}} | {{#ifexist:Şablon:ISO 3166 kod {{{navê hevbeş|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <th colspan="2" style="white-space:nowrap;">[[ISO 3166]]</th> <td>[[ISO 3166-2:{{ISO 3166 kod {{{navê hevbeş}}}}}|{{ISO 3166 kod {{{navê hevbeş}}}}}]]</td> </tr> }} }} |#default = <tr> <th colspan="2" style="white-space:nowrap;">[[ISO 3166]]</th> <td>[[ISO 3166-2:{{uc:{{{iso3166kod}}}}}|{{uc:{{{iso3166kod}}}}}]]</td> </tr> }}<!-- ============================================================ Înternet TLD ============================================================ -->{{#if:{{{koda înternetê|}}} | <tr> <th colspan="2">[[Koda welat di desthilata asta-jorîn|Înternet TLD]]</th> <td>{{{koda înternetê}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Malpera fermî ============================================================ -->{{#if:{{{malpera fermî|}}} | <tr> <td colspan="3" style="text-align:center;line-height:11pt;"><!-- -->'''Malper'''<br/>{{{malpera fermî}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Nexşeya bin ============================================================ -->{{#if:{{{wêneyê nexşe3|}}} | <tr class="mergedtoprow"> <td colspan="3" style="padding:0.6em 0 0.3em;text-align:center;"><!-- -->[[Wêne:{{{wêneyê nexşe3}}}|center<!-- -->|{{{nexşe mezinî3|250px}}}<!-- -->|alt={{{nexşe sernav3|}}}<!-- -->|Şûnewarê {{{navê hevbeş|{{{nav|{{{navê girêdayî|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}<!-- -->]]<!-- --><div style="position:relative;top:0.3em;font-size:85%;">{{{nexşe sernûçe3|}}}</div> </td> </tr><!-- -->}}<!-- ================================================================ Jêrenot ================================================================ -------------------------------- Namekirin -------------------------------- -->{{#if:{{{jêrenot a|}}} | <tr style="font-size:85%;"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>a.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot a}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot b|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot c|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>b.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot b}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot c|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot d|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>c.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot c}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot d|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot e|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>d.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot d}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot e|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot f|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>e.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot e}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot f|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot g|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup><big>f.</big></sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot f}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot g|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot h|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>g.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot g}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot h|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="mergedbottomrow"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup><big>h.</big></sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot h}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------------------- Hejmarkiirn -------------------------------- -->{{#if:{{{jêrenot1|}}} | <tr style="font-size:85%;"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>1.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot1}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot2|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>2.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot2}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot3|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>3.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot3}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot4|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>4.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot4}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot5|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>5.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot5}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot6|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>6.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot6}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot7|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="{{#if:{{{jêrenot8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>7.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot7}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{jêrenot8|}}} | <tr style="font-size:85%;" class="mergedbottomrow"> <td style="text-align:right;">{{lower|0.3em|<sup>8.</sup>}}</td> <td colspan="2" style="padding-left:0;">{{{jêrenot8}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- -------------------------------- Ne-taybetî -------------------------------- -->{{#if:{{{jêrenot|}}} | <tr> <td colspan="3" style="font-size:85%;">{{{jêrenot}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Navbar ============================================================ -->{{#if:{{{navbar|}}} | <tr class="mergedtoprow noprint"> <td colspan="3" style="text-align:center;">{{navbar|{{{navbar|}}}}}</td> </tr><!-- -->}}<!-- --></table><noinclude> {{belgekirin}} </noinclude> m74cv4xobv8mencsbh74xazj023r0eb 4 70679 2070458 2070280 2026-07-08T08:39:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2070458 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111192 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88516 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85849 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81256 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57921 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 12305 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12200 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3671 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|Makenzis}} | 733 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 89 | {{b|Pill}} | 407 |- | 90 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 91 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} j78gosns5qa6jklkku85pztz1i1mfjr 0 83658 2070464 1846237 2026-07-08T09:16:25Z MikaelF 935 /* Jînenîgarî */ 2070464 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Güler Duman | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|30|6|1967|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Tirk]] | cureyê_muzîkê = | pîşe = Nojdar, stranbêj, sitrannivîs | amûr = | salên_çalak = 1980–niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Güler Duman''', (jdb. 30, Hezîran 1967, li Stenbol) stranbêj, strannivîs, nojdar û mamosteyê muzîkê ye ku bi eslê xwe tirk e. Güler Duman ji sala 1980an vir ve bi awayek profesyonel muzîkê çêdike û yek ji bestekerên herî populer ên muzîka gelêrî ya tirkî ya salên 1990an e.<ref>{{Jêder |sernav=Güler Duman'ın 1980'li ve 1990'lı yıllarda çıkardığı albümler |url=https://www.turkuk.biz/seri-albumler-diskografi-indir/61-g/1618-g%C3%BCler-duman-t%C3%BCm-alb%C3%BCmleri-diskograf%C4%B1-indir |tarîxa-gihiştinê=2020-02-16 |tarîxa-arşîvê=2017-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170215203831/https://www.turkuk.biz/seri-albumler-diskografi-indir/61-g/1618-g%C3%BCler-duman-t%C3%BCm-alb%C3%BCmleri-diskograf%C4%B1-indir |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 2013 û 2014an de bernameyek muzîkê li ser televîzyonê pêşkêş kiriye. Digel albûmên xwe, ew di albumên berhevokê de jî derketiye. Ew yek ji masterên muzîka gelêrî ya tirkî ye. == Jînenîgarî == Güler Duman di 30ê hezîrana sala 1967an de li Stenbolê ji dayik bûye û bi eslê xwe ji navçeya [[Aşqela (navçe)|Aşqela]] ya bi ser parêzgeha [[Erzîrom (parêzgeh)|Erziromê]] ye. Di temenê zarokatiya xwe de dest bi jenbûna tembûrê kiriye û bi vî yekê bal kişandiye. Di dawiya dibistana seretayî de, di sêzdeh saliya xwe de albûma xweyê yekem a bi navê Dost Garîp derxistiye. Dibistana amadeyî li [[Stembol|Stenbolê]] xwendiye û di destpêka lîseyê de dest bi albûma xwe ya duyem Ey Leyla Leylî dike. Di sala 1986an de li [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê|Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê]] dîploma xwe ya doktoriya diranan wergirtiye. Piştî salekê wê beşa Konservatuara Dewletê ya Muzîka Tirkî ya [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê|Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê]] qezenc kir û di dema xwendina xwe ya muzîkê de hilberîna albûmên profesyonel berdewam kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=G%C3%BCler%20Duman&isAdv=false |sernav=Güler Duman - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=gazetearsivi.milliyet.com.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-01-30 |tarîxa-arşîvê=2013-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130925143817/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=g%C3%BCler%20duman&isAdv=false |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Güler Duman di temenekî biçûk de bi nexweşiya dil û damaran ketiye û jiber vî nexweşiyê dermankirina nexweşiyê wergirtiye. Piştî dermankirinê ew ji vî nexweşiyê xilas bûye. == Dîskografî == * 1980: ''[[Dost Garip]]'' * 1982: ''[[O Leyli Leyli]]'' * 1984: ''[[Seher Yeli]]'' * 1985: ''[[Mevlayı Seversen]]'' * 1987: ''[[Misafir Geldim]]'' * 1987: ''[[Nazlı Yara Küskünüm]]'' * 1988: ''[[Kulluk Benim Olsun Sultanlık Senin]]'' * 1988: ''[[Ya Dost]]'' * 1990: ''[[Buldular Beni]]'' * 1991: ''[[Gül Yüzlü Sevdiğim]]'' * 1992: ''[[Duygu Pınarı (Vezrana)]]'' * 1994: ''[[Güler Duman '94]]'' * 1995: ''[[Bu Devran]]'' * 1997: ''[[Öl Deseydin Ölmez miydim?]]'' * 2002: ''[[Yolcuyum Bu Dağlarda]]'' * 2009: ''[[Türküler Dile Geldi]]'' * 2012: ''[[Yüreğimden Yüreğinize]]'' * 2017: ''[[Yüreğimden Yüreğinize Sazım]]'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Güler Duman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên tirk]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] jaz3p2y9zx5rooidsawg3jj4l4pneji 0 84964 2070454 1766532 2026-07-08T05:55:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070454 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Koendamademarê ku.png|thumb]] [[Wêne:Demaxê navberê ku.png|thumb|Talamus û hîpotalamus du beşeên sereke yê demaxê navberê ne.]] '''Navberedemax''', '''demaxê navber''', '''nêwanedemax''' an jî '''demaxê navê''' (bi îngilîzî: ''interbrain, diencephalon'') beşa demaxê yê di navbera mejî û qedê demaxê de cih bûye. Navberedemax di navbera [[Mejiyê mirov|mejî]] û beşên din ên [[koendama demarê]] de girêdanan ava dike, belavkirina agahiyên ji mejî an jî ber bi mejî li vir rû dide<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref>. Ango ji bilî hestê bêhngirtinê, agahiyên ji [[dirkepetik]] û [[demarekoendama çêwe]], pêşî li vir tên tekûzkirin û yekkirin paşê tên şandin ji boy mejî<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" />. Beşên koendama demarê yên bi karê bêhngirtinê ve mijûl dibin awarte ne, hestewergirên bêhngirtinê û [[demarexane]]yên hestê bêhngirtinê raste rast bi mejî ve girêdayî ne<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" />. Talamus (lanik), hîpotalamus (jêrlanik), subtalamus, hîpofîz û epîtalamus beşên sereke ne di navberedemax de. Epîtalamus rijênê kajî ( bi îngilîzî: ''pineal gland'') lixewe digire<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" />. Ji van beşên navberademaxê, talamus û hîpotalamus pêwendiya wan raste rast bi koendama demarê heye. Di [[demaxê mirov]] de çar kelênên piçûk heye, navê van kelênan bi îngilîzî “''ventricle''” e. Talamus û hîpotalamus li derdora kelêna sêyem( bi îngilîzî: ''third ventricle'') de cih digirin<ref name="Human biology">Mader, S. S., & Windelspecht, M. (2010). Human biology (12th ed.). New York: McGraw-Hill.</ref>. == Talamus == Talamus ji du pişkên madeyê gewr pêk tê. Ev herdu pişk li jor û kêlekên kelêna sêyem de, li jêrê tenê req de cihbûyî ne<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref>. Hestewergir ji her aliyê laş de [[Erkê kar|demareragihandin]] werdigirin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, demareragihandin tên şandin boy talamusê. Talamus ragihandinan ji hestedemarexane yên hatî digire, ragihandinan tekûz dike. Li talamusê ragihandinên(kartêkir) girîng ji yê ne girîng tên cihê kirin. Hêza (bandora) ragihandinan tên kêmkirn an jî zêdekirin. Piştî polenkirinê, talamus ragihandinan dişîne boy beşa guncav a [[tûkila mejîyê]]<ref name="Campbell" />. Wekî mînak gava mirov li cihekî qerebalix de hewla xwendina pirtûkek bike, talamus dengên derdorê parzûn dike û naşîne mejiyê, bi vî awayê mirov di nav dengê bilind a qerebalixê de dikare bala xwe bide ser xwendina pirtûkê<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref>. Herwisa talamus mejiyê agahdar dike ko demareragihandin ji kîjan hestewergirê tê û bi kîjan hestê re têkiliye. Wekî mînak, talamus ji mejî re dide zanin ko demareragihandina hatî ji çavan tê, loma agahiyên dîtinî lixwe digire<ref name="Human anatomy" />. Ji bilî van karan, talamus ji mejî û ji beşên din ên demaxê agahî yên ji boy rêkxistina hest û arezûyan(tehrîk) jî digire<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref>. == Hîpotalamus == [[Wêne:Brain Anatomy (Sagittal) ku.png|thumb|Demaxê navberê di navbera mejî û qedê demax de cih digire.]] Li jêrê (xwarê) talamusê de cih digire. Hîpotalamus kontrola berhremkirin û derdana [[hormon]]an dike. Loma di navbera koendama demar û koendama hormonan de navbeynkarî dike<ref name="Human biology" />. Hîpotalamus sinyalan dişîne rijenê hîpofîzê, Ji rijênê hîpofîzê çend hormon tên derdan, van hormonên hîpofîzê bandor li ser rêjênên din û xaneyan dike<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>. Karê esasî ya hîpotalamusê rêkxistina hevsengiya navî ya laş e. [[Ta (biyolojî)|Ta]] (germahî) ya laş, xwarin û vexwarin ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>. Rijênê kajî jî li navberedemaxê de cih digire. Hormona melatonîn ji aliyê rijenê kajî ve tê berhemkirin û derdan<ref name="Mader,Biology">Mader, S. (2009). Mader, Biology 10e (10th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> . == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 3hdq9pcwv8tj39z9nlisjcnjldyijrn 2070455 2070454 2026-07-08T05:56:14Z Kurê Acemî 105128 /* Hîpotalamus */ 2070455 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Koendamademarê ku.png|thumb]] [[Wêne:Demaxê navberê ku.png|thumb|Talamus û hîpotalamus du beşeên sereke yê demaxê navberê ne.]] '''Navberedemax''', '''demaxê navber''', '''nêwanedemax''' an jî '''demaxê navê''' (bi îngilîzî: ''interbrain, diencephalon'') beşa demaxê yê di navbera mejî û qedê demaxê de cih bûye. Navberedemax di navbera [[Mejiyê mirov|mejî]] û beşên din ên [[koendama demarê]] de girêdanan ava dike, belavkirina agahiyên ji mejî an jî ber bi mejî li vir rû dide<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref>. Ango ji bilî hestê bêhngirtinê, agahiyên ji [[dirkepetik]] û [[demarekoendama çêwe]], pêşî li vir tên tekûzkirin û yekkirin paşê tên şandin ji boy mejî<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" />. Beşên koendama demarê yên bi karê bêhngirtinê ve mijûl dibin awarte ne, hestewergirên bêhngirtinê û [[demarexane]]yên hestê bêhngirtinê raste rast bi mejî ve girêdayî ne<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" />. Talamus (lanik), hîpotalamus (jêrlanik), subtalamus, hîpofîz û epîtalamus beşên sereke ne di navberedemax de. Epîtalamus rijênê kajî ( bi îngilîzî: ''pineal gland'') lixewe digire<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" />. Ji van beşên navberademaxê, talamus û hîpotalamus pêwendiya wan raste rast bi koendama demarê heye. Di [[demaxê mirov]] de çar kelênên piçûk heye, navê van kelênan bi îngilîzî “''ventricle''” e. Talamus û hîpotalamus li derdora kelêna sêyem( bi îngilîzî: ''third ventricle'') de cih digirin<ref name="Human biology">Mader, S. S., & Windelspecht, M. (2010). Human biology (12th ed.). New York: McGraw-Hill.</ref>. == Talamus == Talamus ji du pişkên madeyê gewr pêk tê. Ev herdu pişk li jor û kêlekên kelêna sêyem de, li jêrê tenê req de cihbûyî ne<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref>. Hestewergir ji her aliyê laş de [[Erkê kar|demareragihandin]] werdigirin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, demareragihandin tên şandin boy talamusê. Talamus ragihandinan ji hestedemarexane yên hatî digire, ragihandinan tekûz dike. Li talamusê ragihandinên(kartêkir) girîng ji yê ne girîng tên cihê kirin. Hêza (bandora) ragihandinan tên kêmkirn an jî zêdekirin. Piştî polenkirinê, talamus ragihandinan dişîne boy beşa guncav a [[tûkila mejîyê]]<ref name="Campbell" />. Wekî mînak gava mirov li cihekî qerebalix de hewla xwendina pirtûkek bike, talamus dengên derdorê parzûn dike û naşîne mejiyê, bi vî awayê mirov di nav dengê bilind a qerebalixê de dikare bala xwe bide ser xwendina pirtûkê<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref>. Herwisa talamus mejiyê agahdar dike ko demareragihandin ji kîjan hestewergirê tê û bi kîjan hestê re têkiliye. Wekî mînak, talamus ji mejî re dide zanin ko demareragihandina hatî ji çavan tê, loma agahiyên dîtinî lixwe digire<ref name="Human anatomy" />. Ji bilî van karan, talamus ji mejî û ji beşên din ên demaxê agahî yên ji boy rêkxistina hest û arezûyan(tehrîk) jî digire<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref>. == Hîpotalamus == [[Wêne:Brain Anatomy (Sagittal) ku.png|thumb|Demaxê navberê di navbera mejî û qedê demax de cih digire.]] Li jêrê (xwarê) talamusê de cih digire. Hîpotalamus kontrola berhremkirin û derdana [[hormon]]an dike. Loma di navbera koendama demar û koendama hormonan de navbeynkarî dike<ref name="Human biology" />. Hîpotalamus sinyalan dişîne rijenê hîpofîzê, Ji rijênê hîpofîzê çend hormon tên derdan, van hormonên hîpofîzê bandor li ser rêjênên din û xaneyan dike<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>. Karê esasî ya hîpotalamusê rêkxistina hevsengiya navî ya laş e. [[Ta (biyolojî)|Ta]] (germahî) ya laş, xwarin û vexwarin ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>. Rijênê kajî jî li navberedemaxê de cih digire. Hormona melatonîn ji aliyê rijenê kajî ve tê berhemkirin û derdan<ref name="Mader,Biology">Mader, S. (2009). Mader, Biology 10e (10th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] h28o99mjrdae61351j05sz0sadtolqz 10 95593 2070368 1625768 2026-07-07T18:12:55Z Wikihez 39702 lêgerîn 2070368 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B={{Ambox | name = Sêwî | type = style<!--Style issues, such as {{cleanup}} and {{underlinked}}--> | subst = <includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> | class = ambox-Orphan | style = {{#switch: {{{date|{{{dîrok|{{{tarîx|}}}}}}}}} | {{Monthyear}} = | {{Monthyear-1}} = | display: none}}<!--Optional CSS value, specifies the style used by the entire message box table--> | image = [[File:Wiki letter w.svg|50x40px|link=]] | issue = Ev {{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}} '''sêwî ye. Ti girêdanên [{{fullurl:Special:Whatlinkshere|target={{PAGENAMEE}}&namespace=0}} li ser vê {{paşgir|{{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}}|ê}}]''' tine. | fix = Ji kerema xwe re rûpelên têkildar <b><span class="plainlinks">[{{fullurl:Taybet:Search|search={{urlencode:insource:/{{PAGENAME}}{{!}}{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}/}}}} lê bigere]</span></b> û [[Alîkarî:Gavên pêşîn|girêdanên]] li ser vê {{paşgir|{{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}}|ê}} çêke; yan jî <b>[//edwardbetts.com/find_link?q={{PAGENAMEE}} vê amûrê]</b> bi kar bîne. | cat = Gotarên sêwî | all = Hemû gotarên sêwî | date = {{{date|{{{dîrok|{{{tarîx|}}}}}}}}} }} }}<noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{documentation}} </noinclude> q0kwmtaaaocnihf7crk06ooc893kzoe 2070372 2070368 2026-07-07T18:26:34Z Wikihez 39702 2070372 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B={{Ambox | name = Sêwî | type = style<!--Style issues, such as {{cleanup}} and {{underlinked}}--> | subst = <includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> | class = ambox-Orphan | style = {{#switch: {{{date|{{{dîrok|{{{tarîx|}}}}}}}}} | {{Monthyear}} = | {{Monthyear-1}} = | display: none}}<!--Optional CSS value, specifies the style used by the entire message box table--> | image = [[File:Wiki letter w.svg|50x40px|link=]] | issue = Ev {{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}} '''sêwî ye. Ti girêdanên [{{fullurl:Special:Whatlinkshere|target={{PAGENAMEE}}&namespace=0}} li ser vê {{paşgir|{{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}}|ê}}]''' tine. | fix = Ji kerema xwe re rûpelên têkildar <b><span class="plainlinks">[{{fullurl:Taybet:Search|search={{urlencode:insource:/{{PAGENAME}}{{!}}{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}/}}}} lê bigere]</span></b> yan jî <b>[//edwardbetts.com/find_link?q={{PAGENAMEE}} vê amûrê]</b> bi kar bîne û [[Alîkarî:Gavên pêşîn|girêdanên]] li ser vê {{paşgir|{{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}}|ê}} çêke. | cat = Gotarên sêwî | all = Hemû gotarên sêwî | date = {{{date|{{{dîrok|{{{tarîx|}}}}}}}}} }} }}<noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{documentation}} </noinclude> gdrxuyqtxb0664uib2z4eot43iusmtt 2070373 2070372 2026-07-07T18:27:07Z Wikihez 39702 2070373 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B={{Ambox | name = Sêwî | type = style<!--Style issues, such as {{cleanup}} and {{underlinked}}--> | subst = <includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> | class = ambox-Orphan | style = {{#switch: {{{date|{{{dîrok|{{{tarîx|}}}}}}}}} | {{Monthyear}} = | {{Monthyear-1}} = | display: none}}<!--Optional CSS value, specifies the style used by the entire message box table--> | image = [[File:Wiki letter w.svg|50x40px|link=]] | issue = Ev {{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}} '''sêwî ye. Ti girêdanên [{{fullurl:Special:Whatlinkshere|target={{PAGENAMEE}}&namespace=0}} li ser vê {{paşgir|{{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}}|ê}}] tine'''. | fix = Ji kerema xwe re rûpelên têkildar <b><span class="plainlinks">[{{fullurl:Taybet:Search|search={{urlencode:insource:/{{PAGENAME}}{{!}}{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}/}}}} lê bigere]</span></b> yan jî <b>[//edwardbetts.com/find_link?q={{PAGENAMEE}} vê amûrê]</b> bi kar bîne û [[Alîkarî:Gavên pêşîn|girêdanên]] li ser vê {{paşgir|{{{1|{{#if:{{NAMESPACE}}|rûpel|gotar}}}}}|ê}} çêke. | cat = Gotarên sêwî | all = Hemû gotarên sêwî | date = {{{date|{{{dîrok|{{{tarîx|}}}}}}}}} }} }}<noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{documentation}} </noinclude> fqup2f7ed0ytdhqdlhp7l1l8yqqgyso 2 136158 2070364 2068126 2026-07-07T17:29:20Z Wikihez 39702 2070364 wikitext text/x-wiki s[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?search={{#urlencode:insource:/{{PAGETITLE}}|{{lcfirst:{{PAGETITLE}}/ test] == Kategoriyên hatine guhertin == Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên amerîkî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên hindistanî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên hindistanî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên kanadayî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên kanadayî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên brîtanî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên brîtanî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên fransî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên fransî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên îtalî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên îtalî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên spanî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên spanî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên îrlendî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên îrlendî == Kategoriyên bêguhertin == Kategorî:Pornostêrkên îtalî yên jin Kategorî:Pornostêrkên çekyayî yên jin Kategorî:Aktrîsên rûs Kategorî:Pornostêrkên romanyayî yên jin Kategorî:Pornostêrkên norwêcî yên jin Kategorî:Pornostêrkên marokan ên jin Kategorî:Pornostêrkên brîtanî yên jin Kategorî:Pornostêrkên îranî yên jin Kategorî:Aktrîsên sînemayê yên îranî Kategorî:Pornostêrkên mecar ên jin Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin Kategorî:Pornostêrkên fransî yên jin Kategorî:Aktrîsên sînemaya hindistanî Kategorî:Pornostêrkên alman ên jin Kategorî:Pornostêrkên jin li gorî neteweyan Kategorî:Pornostêrkên spanî yên jin Kategorî:Pornostêrkên kanadayî yên jin Kategorî:Pornostêrkên japonî yên jin Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî yên jin == Gotar (ns0) == Connie Francis Sienna Miller Ornella Muti Audrey Tautou Marion Cotillard Angelina Jolie Selena Quintanilla-Pérez Lady Gaga Aishwarya Rai Elizabeth Taylor Tia Carrere Alia Shawkat Melanie Griffith Selena Gomez Miley Cyrus Dianna Agron Nina Dobrev Emmy Rossum Katerina Graham Bridgit Mendler Candice Accola America Ferrera Anna Rita Del Piano Benedicta Boccoli Sara Forestier Alexis Texas Mia Malkova Summer Brielle Valentina Nappi Alexis Ford Jynx Maze Beyoncé Taylor Swift Amira Casar Asa Akira Elisha Cuthbert Kim Kardashian Aletta Ocean Katy Perry Nikki Benz Tori Black Sasha Grey Sibel Kekilli Janet Jackson Matthew W. Taylor Eartha Kitt Doris Day Sarah Gadon Maddie Ziegler Katie McGrath Luna Rival Eva Green Nicole Paggi Alison Lohman Angela Melillo Michela Noonan Gulşîfte Ferahanî Lisa Thornhill Mariah Carey Madonna Jennifer Lopez Christina Aguilera Jessica Simpson Barbra Streisand Shania Twain Diana Ross Halsey Avril Lavigne Marilyn Monroe Nicole Kidman Tina Turner Jennifer Lawrence Charlize Theron Jessica Alba Jennifer Connelly Mîya Xalîfa Kareena Kapoor Monica Bellucci Andrea Navedo Leslie Bibb Taylor Schilling Penélope Cruz Jane Wyman Esther Rolle Brooke Shields Holly Marie Combs Michelle Trachtenberg Lily Rabe Piper Perabo Sasha Pieterse Selma Blair Jane Levy Zabryna Guevara Amy Sedaris Viola Davis Teyonah Parris Elizabeth Reaser Roxann Dawson Ashley Greene Jessica Lange Julie Harris Amy Ryan Bernadette Peters Pamela Reed Adrianne Palicki Millie Perkins Judy Tyler Julie Bowen Billie Burke Eve McVeagh Joey King Jessica Szohr Brenda Strong Allison Mack Felicia Day Sally Field Debra Messing Kim Dickens Mamie Gummer Autumn Reeser Charisma Carpenter Michelle Monaghan Elaine Hendrix Alexa PenaVega Allison Williams Erika Christensen Lara Flynn Boyle Taissa Farmiga Tia Mowry Sanaa Lathan Jessica Walter Debi Mazar Niecy Nash Elizabeth Mitchell Jill Marie Jones Vanessa Marano Laurie Holden Halle Berry Samira Wiley Kim Novak Natalie Zea Dana Delany Merritt Wever Amy Adams Zendaya Leighton Meester Kerry Washington Troian Bellisario Ashley Benson Gina Torres Geena Davis Rochelle Aytes Danai Gurira Stefanie Scott Gage Golightly Michelle Hurd Dakota Fanning Mildred Natwick Paula Raymond Alice Pearce Christine Lahti Gwendoline Christie Jean Willes Lainie Kazan Beanie Feldstein Bella Thorne Rue McClanahan Anne Meara Ja'Net DuBois Helen Twelvetrees Minna Gombell Elisabeth Fraser Esther Howard Claudia McNeil Celeste Holm Jill St. John Loretta Young Betty Hutton Goldie Hawn Marion Martin Phyllis Thaxter June Lockhart Gale Storm Romy Schneider Marguerite MacIntyre Magda Apanowicz Sarah Wayne Callies Anushka Sharma Cameron Diaz Kathryn Newton Natalie Martinez Drew Barrymore Jennifer Aniston Angela Bassett Jennifer Beals Scarlett Johansson Evan Rachel Wood Julie Gonzalo Amanda Seyfried Megan Fox Saoirse Ronan Emily Hampshire Zooey Deschanel Brie Larson Alison Brie Rachel Brosnahan Rachel McAdams Jodelle Ferland Sabrina Carpenter Sarah Bolger Christina Applegate Dove Cameron Anne Hathaway Sofia Carson Christina Hendricks Alexis Bledel Kirsten Dunst Summer Glau Elle Fanning Melissa McBride Marîna Andreyevna Pûpenîna Emily Kinney Lauren Cohan Jennifer Morrison Ginnifer Goodwin Dreama Walker Alessandra Martines Kirsten Prout Sonequa Martin-Green Christian Serratos Alexandra Breckenridge Tovah Feldshuh Katelyn Nacon Cailey Fleming Cassady McClincy Lauren Ridloff Katie Holmes Demi Moore Kate Mara Moira Kelly Kathryn Morris Anita Page Laura La Plante Carmel Myers Joyce Hyser Amanda Peterson Gloria Holden June Martel Constance Cummings Jane Curtin Lee Remick Rashida Jones Rani Mukerji Madhuri Dixit Priyanka Chopra Kajal Aggarwal Pooja Hegde Priyamani Ramya Barna Nitya Menen Jennifer Winget Ileana D'Cruz Tabu (aktrîs) Karisma Kapoor Jyothika Meena Nayanthara Samantha Akkineni Nithya Ram Amrita Rao Anita Hassanandani Liu Yifei Nicole Scherzinger Anna Valle Anna Falchi Soko (stranbêj) Mélanie Thierry Léa Seydoux Alyson Hannigan Luscious López Caylian Curtis Amber Heard Rebecca Volpetti Dalida Aaliyah Alektra Blue Rebeca Linares Alexa Tomas Bridgette B Sara May Caitlin Bell Claudia Antonelli Silvia Saint Sofia Cucci Gia DiMarco Greta Martini Jesse Jane Valentina Canali Regina Ice Whitney Houston Courteney Cox Lisa Kudrow Tanya Hansen Aylar Lie Paris Hilton Stacy Silver Cher Francesca Felucci Chloe Lacourt Kseniya Borodina Deepika Padukone Mercedes Carrera Susy Gala Aiden Ashley Amber Lynn Evita Pozzi Yasmine Lafitte Federica Tommasi Natalie Portman Judy Garland Carmel Moore Jessica Lynn (pornostêrk) Anya Monzikova Josephine Baker Liliane Tiger Julie Silver Rachele Richey Julia Taylor Riley Steele Luna Stern Anne Vyalitsyna Becky G Mandana Karimi Laura Vandervoort Camren Bicondova Lee Meriwether Lili Simmons Zoë Kravitz Ana Mena Katie Douglas Stella Delcroix Valeria Marini Kayley Gunner Melanie Memphis Laure Sainclair Donna Bell Claudia Ferrari Samantha Jolie Helena Karel Athiya Shetty Kristin Lehman Kacey Jordan Brea Bennett Ella Fitzgerald Brenda Vaccaro Tabitha St. Germain Ruth Buzzi Candi Milo Julie Kavner Ounie Lecomte Claire Corlett Rebecca Shoichet Sarah Toscano Catherine O'Hara E. G. Daily gzimo7k8ez3aur3z833y5nirgufr2pn 2070365 2070364 2026-07-07T17:40:55Z Wikihez 39702 2070365 wikitext text/x-wiki [{{fullurl:Taybet:Search/{{urlencode:insource:/{{PAGENAME}}|{{ucfirst:{{PAGENAME}}/}}}}}}] == Kategoriyên hatine guhertin == Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên amerîkî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên hindistanî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên hindistanî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên kanadayî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên kanadayî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên brîtanî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên brîtanî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên fransî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên fransî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên îtalî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên îtalî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên spanî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên spanî Kategorî:Aktrîsên fîlman ên îrlendî@Kategorî:Aktrîsên sînemayê ên îrlendî == Kategoriyên bêguhertin == Kategorî:Pornostêrkên îtalî yên jin Kategorî:Pornostêrkên çekyayî yên jin Kategorî:Aktrîsên rûs Kategorî:Pornostêrkên romanyayî yên jin Kategorî:Pornostêrkên norwêcî yên jin Kategorî:Pornostêrkên marokan ên jin Kategorî:Pornostêrkên brîtanî yên jin Kategorî:Pornostêrkên îranî yên jin Kategorî:Aktrîsên sînemayê yên îranî Kategorî:Pornostêrkên mecar ên jin Kategorî:Pornostêrkên amerîkî yên jin Kategorî:Pornostêrkên fransî yên jin Kategorî:Aktrîsên sînemaya hindistanî Kategorî:Pornostêrkên alman ên jin Kategorî:Pornostêrkên jin li gorî neteweyan Kategorî:Pornostêrkên spanî yên jin Kategorî:Pornostêrkên kanadayî yên jin Kategorî:Pornostêrkên japonî yên jin Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî yên jin == Gotar (ns0) == Connie Francis Sienna Miller Ornella Muti Audrey Tautou Marion Cotillard Angelina Jolie Selena Quintanilla-Pérez Lady Gaga Aishwarya Rai Elizabeth Taylor Tia Carrere Alia Shawkat Melanie Griffith Selena Gomez Miley Cyrus Dianna Agron Nina Dobrev Emmy Rossum Katerina Graham Bridgit Mendler Candice Accola America Ferrera Anna Rita Del Piano Benedicta Boccoli Sara Forestier Alexis Texas Mia Malkova Summer Brielle Valentina Nappi Alexis Ford Jynx Maze Beyoncé Taylor Swift Amira Casar Asa Akira Elisha Cuthbert Kim Kardashian Aletta Ocean Katy Perry Nikki Benz Tori Black Sasha Grey Sibel Kekilli Janet Jackson Matthew W. Taylor Eartha Kitt Doris Day Sarah Gadon Maddie Ziegler Katie McGrath Luna Rival Eva Green Nicole Paggi Alison Lohman Angela Melillo Michela Noonan Gulşîfte Ferahanî Lisa Thornhill Mariah Carey Madonna Jennifer Lopez Christina Aguilera Jessica Simpson Barbra Streisand Shania Twain Diana Ross Halsey Avril Lavigne Marilyn Monroe Nicole Kidman Tina Turner Jennifer Lawrence Charlize Theron Jessica Alba Jennifer Connelly Mîya Xalîfa Kareena Kapoor Monica Bellucci Andrea Navedo Leslie Bibb Taylor Schilling Penélope Cruz Jane Wyman Esther Rolle Brooke Shields Holly Marie Combs Michelle Trachtenberg Lily Rabe Piper Perabo Sasha Pieterse Selma Blair Jane Levy Zabryna Guevara Amy Sedaris Viola Davis Teyonah Parris Elizabeth Reaser Roxann Dawson Ashley Greene Jessica Lange Julie Harris Amy Ryan Bernadette Peters Pamela Reed Adrianne Palicki Millie Perkins Judy Tyler Julie Bowen Billie Burke Eve McVeagh Joey King Jessica Szohr Brenda Strong Allison Mack Felicia Day Sally Field Debra Messing Kim Dickens Mamie Gummer Autumn Reeser Charisma Carpenter Michelle Monaghan Elaine Hendrix Alexa PenaVega Allison Williams Erika Christensen Lara Flynn Boyle Taissa Farmiga Tia Mowry Sanaa Lathan Jessica Walter Debi Mazar Niecy Nash Elizabeth Mitchell Jill Marie Jones Vanessa Marano Laurie Holden Halle Berry Samira Wiley Kim Novak Natalie Zea Dana Delany Merritt Wever Amy Adams Zendaya Leighton Meester Kerry Washington Troian Bellisario Ashley Benson Gina Torres Geena Davis Rochelle Aytes Danai Gurira Stefanie Scott Gage Golightly Michelle Hurd Dakota Fanning Mildred Natwick Paula Raymond Alice Pearce Christine Lahti Gwendoline Christie Jean Willes Lainie Kazan Beanie Feldstein Bella Thorne Rue McClanahan Anne Meara Ja'Net DuBois Helen Twelvetrees Minna Gombell Elisabeth Fraser Esther Howard Claudia McNeil Celeste Holm Jill St. John Loretta Young Betty Hutton Goldie Hawn Marion Martin Phyllis Thaxter June Lockhart Gale Storm Romy Schneider Marguerite MacIntyre Magda Apanowicz Sarah Wayne Callies Anushka Sharma Cameron Diaz Kathryn Newton Natalie Martinez Drew Barrymore Jennifer Aniston Angela Bassett Jennifer Beals Scarlett Johansson Evan Rachel Wood Julie Gonzalo Amanda Seyfried Megan Fox Saoirse Ronan Emily Hampshire Zooey Deschanel Brie Larson Alison Brie Rachel Brosnahan Rachel McAdams Jodelle Ferland Sabrina Carpenter Sarah Bolger Christina Applegate Dove Cameron Anne Hathaway Sofia Carson Christina Hendricks Alexis Bledel Kirsten Dunst Summer Glau Elle Fanning Melissa McBride Marîna Andreyevna Pûpenîna Emily Kinney Lauren Cohan Jennifer Morrison Ginnifer Goodwin Dreama Walker Alessandra Martines Kirsten Prout Sonequa Martin-Green Christian Serratos Alexandra Breckenridge Tovah Feldshuh Katelyn Nacon Cailey Fleming Cassady McClincy Lauren Ridloff Katie Holmes Demi Moore Kate Mara Moira Kelly Kathryn Morris Anita Page Laura La Plante Carmel Myers Joyce Hyser Amanda Peterson Gloria Holden June Martel Constance Cummings Jane Curtin Lee Remick Rashida Jones Rani Mukerji Madhuri Dixit Priyanka Chopra Kajal Aggarwal Pooja Hegde Priyamani Ramya Barna Nitya Menen Jennifer Winget Ileana D'Cruz Tabu (aktrîs) Karisma Kapoor Jyothika Meena Nayanthara Samantha Akkineni Nithya Ram Amrita Rao Anita Hassanandani Liu Yifei Nicole Scherzinger Anna Valle Anna Falchi Soko (stranbêj) Mélanie Thierry Léa Seydoux Alyson Hannigan Luscious López Caylian Curtis Amber Heard Rebecca Volpetti Dalida Aaliyah Alektra Blue Rebeca Linares Alexa Tomas Bridgette B Sara May Caitlin Bell Claudia Antonelli Silvia Saint Sofia Cucci Gia DiMarco Greta Martini Jesse Jane Valentina Canali Regina Ice Whitney Houston Courteney Cox Lisa Kudrow Tanya Hansen Aylar Lie Paris Hilton Stacy Silver Cher Francesca Felucci Chloe Lacourt Kseniya Borodina Deepika Padukone Mercedes Carrera Susy Gala Aiden Ashley Amber Lynn Evita Pozzi Yasmine Lafitte Federica Tommasi Natalie Portman Judy Garland Carmel Moore Jessica Lynn (pornostêrk) Anya Monzikova Josephine Baker Liliane Tiger Julie Silver Rachele Richey Julia Taylor Riley Steele Luna Stern Anne Vyalitsyna Becky G Mandana Karimi Laura Vandervoort Camren Bicondova Lee Meriwether Lili Simmons Zoë Kravitz Ana Mena Katie Douglas Stella Delcroix Valeria Marini Kayley Gunner Melanie Memphis Laure Sainclair Donna Bell Claudia Ferrari Samantha Jolie Helena Karel Athiya Shetty Kristin Lehman Kacey Jordan Brea Bennett Ella Fitzgerald Brenda Vaccaro Tabitha St. Germain Ruth Buzzi Candi Milo Julie Kavner Ounie Lecomte Claire Corlett Rebecca Shoichet Sarah Toscano Catherine O'Hara E. G. Daily 5f4cidtz9mz2m8tn8s8w3kqahk4obfp 2070414 2070365 2026-07-07T20:17:39Z Wikihez 39702 Lîsteya endamên [[:Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan]] (22) ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListe.js|CatListe.js]]) 2070414 wikitext text/x-wiki * [[Lîsteya Wîkîpediyayan]] * [[Wîkîpediya azerî]] * [[Wîkîpediya bi almanî]] * [[Wîkîpediya bi fransî]] * [[Wîkîpediya bi spanî]] * [[Wîkîpediya bulgarî]] * [[Wîkîpediya çînî]] * [[Wîkîpediya erebî]] * [[Wîkîpediya îbranî]] * [[Wîkîpediya îngilîzî]] * [[Wîkîpediya îtalî]] * [[Wîkîpediya japonî]] * [[Wîkîpediya koreyî]] * [[Wîkîpediya krowatî]] * [[Wîkîpediya mecarî]] * [[Wîkîpediya norwêcî]] * [[Wîkîpediya rûsî]] * [[Wîkîpediya slovakî]] * [[Wîkîpediya swêdî]] * [[Wîkîpediya tirkî]] * [[Wîkîpediyaya bi portûgalî]] * [[Wîkîpediyaya kurdî]] 5wcmeuuei11j9rz4jyv9jobpmdie1vx 2070415 2070414 2026-07-07T20:20:25Z Wikihez 39702 2070415 wikitext text/x-wiki * [[Lîsteya Wîkîpediyayan]] * [[Wîkîpediya azerî|azerî]] * [[Wîkîpediya bi almanî|almanî]] * [[Wîkîpediya bi fransî|fransî]] * [[Wîkîpediya bi spanî|spanî]] * [[Wîkîpediya bulgarî|bulgarî]] * [[Wîkîpediya çînî|çînî]] * [[Wîkîpediya erebî|erebî]] * [[Wîkîpediya îbranî|îbranî]] * [[Wîkîpediya îngilîzî|îngilîzî]] * [[Wîkîpediya îtalî|îtalî]] * [[Wîkîpediya japonî|japonî]] * [[Wîkîpediya koreyî|koreyî]] * [[Wîkîpediya krowatî|krowatî]] * [[Wîkîpediyaya kurdî|kurdî]] * [[Wîkîpediya mecarî|mecarî]] * [[Wîkîpediya norwêcî|norwêcî]] * [[Wîkîpediya rûsî|rûsî]] * [[Wîkîpediya slovakî|slovakî]] * [[Wîkîpediya swêdî|swêdî]] * [[Wîkîpediya tirkî|tirkî]] * [[Wîkîpediyaya bi portûgalî|portûgalî]] mltbdnzra3gougie89rlz6hl0itq2xh 2070426 2070415 2026-07-07T20:38:28Z Wikihez 39702 Sorted wikilinks from [[:en:Template:List of Atlantic–Pacific crossover hurricanes]] 2070426 wikitext text/x-wiki == [[:en:Template:List of Atlantic–Pacific crossover hurricanes|List of Atlantic–Pacific crossover hurricanes]] == # [[:en:1949 Texas hurricane|1949 Texas hurricane]] # [[:en:Hurricane Anita|Hurricane Anita]] # [[:en:Hurricane Bonnie (2022)|Hurricane Bonnie (2022)]] # [[:en:Hurricane Cesar–Douglas|Hurricane Cesar–Douglas]] # [[:en:Hurricane Debby (1988)|Hurricane Debby (1988)]] # [[:en:Hurricane Diana|Hurricane Diana]] # [[:en:Hurricane Dolly (1996)|Hurricane Dolly (1996)]] # [[:en:Hurricane Fifi–Orlene|Hurricane Fifi–Orlene]] # [[:en:Hurricane Gert|Hurricane Gert]] # [[:en:Hurricane Greta–Olivia|Hurricane Greta–Olivia]] # [[:en:Hurricane Irene–Olivia|Hurricane Irene–Olivia]] # [[:en:Hurricane Joan–Miriam|Hurricane Joan–Miriam]] # [[:en:Hurricane Julia (2022)|Hurricane Julia (2022)]] # [[:en:Hurricane Otto|Hurricane Otto]] # [[:en:List of Atlantic–Pacific crossover hurricanes|List of Atlantic–Pacific crossover hurricanes]] # [[:en:Tropical Storm Hermine (2010)|Tropical Storm Hermine (2010)]] qw04q0d0yj4mtk6kd8tu2zp8ny3jwfm 0 138236 2070461 1819201 2026-07-08T09:11:42Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Berkîn Elvan]] weke [[Berkin Elvan]] guhart 1819201 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Berkin-Alexis.jpg | sernavê_wêne = Pankartek li Atîna, Yewnanistanê ji bo bîranîna Berkîn Elvan û Alexis Grigoropoulos. }} '''Berkîn Elvan''' (5ê [[Kanûna paşîn|rêbendana]] [[1999]]an - 11ê [[adar]]a [[2014]]an) xortekî 15 salî bû ku li [[Stembol]]ê di dema [[Aloziya Parka Geziyê|xwepêşandanên Parka Geziyê ya li dijî hikûmetê yên hezîrana 2013an]] de bombeya gaza îsotê ji aliyê [[efser]]ekî [[polîs]] ve li serê wî ket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/haber/berkin-elvan-icin-kiyameti-koparanlar-sehit-erene-kor-367570.html |sernav=Berkin Elvan için kıyameti koparanlar şehit Eren'e kör - Yeni Akit |malper=www.yeniakit.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref> Piştî vê yekê 269 rojan kete komayê û di 11ê adara [[2014]]an de jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/berkin-elvan/no-justice-yet-14-year-old-berkin-elvan-killed-police-2013 |sernav=No justice yet for 14-year-old Berkin Elvan killed by police in 2013 {{!}} Ahval |tarîx=2020-12-10 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2020-12-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201210124206/https://ahvalnews.com/berkin-elvan/no-justice-yet-14-year-old-berkin-elvan-killed-police-2013 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Parêzer]]ên malbatê diyar kirin ku rewşa Elvan di hefteya dawî ya jiyana wî de girantir bûbû û giraniya wî ji 45 kg daketibû 16 kg.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-26537211 |sernav=Grief as Turkish boy dies in coma |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2014/03/11/turkey-berkin-elvan-15-hurt-in-istanbul-clashes-dies-after-months-in-coma |sernav=Turkey: Berkin Elvan, 15, hurt in Istanbul clashes, dies after months in coma |paşnav=Harris |pêşnav=Chris |tarîx=2014-03-11 |malper=euronews |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/15-year-old-gezi-victim-berkin-elvan-dies-after-269-days-in-coma--63429 |sernav=15-year-old Gezi victim Berkin Elvan dies after 269 days in coma - Türkiye News |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref> Piştî mirina Berkin xwenîşandanên berfireh hatin kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26526198 |sernav=Turkey clashes after boy hurt at Istanbul protest dies |tarîx=2014-03-11 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/12/funeral-turkish-boy-berkin-elvan-thousands-istanbul-streets-protests-tear-gas-canister |sernav=Funeral of Turkish boy Berkin Elvan brings thousands to Istanbul streets |paşnav=France-Presse |pêşnav=Agence |tarîx=2014-03-12 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref> Ew li [[goristana Ferîkoyê]] ya Stembolê hat definkirin. Bavê Berkîn Elvan ji [[Toqad]]ê, diya wî jî ji [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniozgurpolitika.net/cocuk-mezarlydynda-yathyyormuthuz/ |sernav=Çocuk mezarlýðýnda yaþýyormuþuz - Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-04-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2020-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200412160241/https://yeniozgurpolitika.net/cocuk-mezarlydynda-yathyyormuthuz/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1999]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] [[Kategorî:Mirin 2014]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] sidvpkdi04braolfp7ei3skmxaktc7d 2070463 2070461 2026-07-08T09:12:26Z MikaelF 935 2070463 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Berkin-Alexis.jpg | sernavê_wêne = Pankartek li Atîna, Yewnanistanê ji bo bîranîna Berkin Elvan û Alexis Grigoropoulos. }} '''Berkin Elvan''' (5ê [[Kanûna paşîn|rêbendana]] [[1999]]an - 11ê [[adar]]a [[2014]]an) xortekî 15 salî bû ku li [[Stembol]]ê di dema [[Aloziya Parka Geziyê|xwepêşandanên Parka Geziyê ya li dijî hikûmetê yên hezîrana 2013an]] de bombeya gaza îsotê ji aliyê [[efser]]ekî [[polîs]] ve li serê wî ket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/haber/berkin-elvan-icin-kiyameti-koparanlar-sehit-erene-kor-367570.html |sernav=Berkin Elvan için kıyameti koparanlar şehit Eren'e kör - Yeni Akit |malper=www.yeniakit.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref> Piştî vê yekê 269 rojan kete komayê û di 11ê adara [[2014]]an de jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/berkin-elvan/no-justice-yet-14-year-old-berkin-elvan-killed-police-2013 |sernav=No justice yet for 14-year-old Berkin Elvan killed by police in 2013 {{!}} Ahval |tarîx=2020-12-10 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2020-12-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201210124206/https://ahvalnews.com/berkin-elvan/no-justice-yet-14-year-old-berkin-elvan-killed-police-2013 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Parêzer]]ên malbatê diyar kirin ku rewşa Elvan di hefteya dawî ya jiyana wî de girantir bûbû û giraniya wî ji 45 kg daketibû 16 kg.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-26537211 |sernav=Grief as Turkish boy dies in coma |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2014/03/11/turkey-berkin-elvan-15-hurt-in-istanbul-clashes-dies-after-months-in-coma |sernav=Turkey: Berkin Elvan, 15, hurt in Istanbul clashes, dies after months in coma |paşnav=Harris |pêşnav=Chris |tarîx=2014-03-11 |malper=euronews |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/15-year-old-gezi-victim-berkin-elvan-dies-after-269-days-in-coma--63429 |sernav=15-year-old Gezi victim Berkin Elvan dies after 269 days in coma - Türkiye News |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref> Piştî mirina Berkin xwenîşandanên berfireh hatin kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26526198 |sernav=Turkey clashes after boy hurt at Istanbul protest dies |tarîx=2014-03-11 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/12/funeral-turkish-boy-berkin-elvan-thousands-istanbul-streets-protests-tear-gas-canister |sernav=Funeral of Turkish boy Berkin Elvan brings thousands to Istanbul streets |paşnav=France-Presse |pêşnav=Agence |tarîx=2014-03-12 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-03-14 }}</ref> Ew li [[goristana Ferîkoyê]] ya Stembolê hat definkirin. Bavê Berkin Elvan ji [[Toqad]]ê, diya wî jî ji [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniozgurpolitika.net/cocuk-mezarlydynda-yathyyormuthuz/ |sernav=Çocuk mezarlýðýnda yaþýyormuþuz - Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-04-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-14 |roja-arşîvê=2020-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200412160241/https://yeniozgurpolitika.net/cocuk-mezarlydynda-yathyyormuthuz/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1999]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] [[Kategorî:Mirin 2014]] [[Kategorî:Tirkên elewî]] gfrqr0e9ss3eny0tgbbgirj7ui8boi9 0 138373 2070389 1839669 2026-07-07T19:07:14Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Ala DYAyê]] weke [[Alaya DYAyê]] guhart 1839669 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Ala neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''', ku pir caran wekî '''ala DYAyê''' jî tê binav kirin, ji sêzdeh xetên horizontal ên wekhev pêk tê, yên ku bi sor û spî vediguherin. Ser û binê alayê [[sor]] e, û [[çargoşe]]yek [[Şîn (reng)|şîn]] li [[kanton]]ê heye, ku jê re "yekîtî" tê gotin. Kanton pêncî [[stêr]]ên piçûk ên [[Spî (reng)|spî]] dihewîne, ku di neh rêzên horîzontal de hatine rêz kirin, ku rêzên şeş stêrkan bi rêzên pênc stêrkan re li hev dikin. Ev 50 stêrkên li ser alê 50 [[Dewletên DYAyê|eyaletên DYAyê]] temsîl dikin, û 13 xet nûnertiya sêzdeh [[Kolonyalîzm|koloniyên]] [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] dikin ku [[serxwebûn]]a xwe ji [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] ragihandin, û bûn yekem dewletên DYAyê<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CDOC-105sdoc13/pdf/CDOC-105sdoc13.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2009-05-06 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-28 |roja-arşîvê=2009-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090506040024/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CDOC-105sdoc13/pdf/CDOC-105sdoc13.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref>. Navên din ên alê "Stêrk û Rêz",<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.infoplease.com/history/us/history-of-the-american-flag |sernav=History of the American Flag |malper=www.infoplease.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> "Rûmeta Kevin",<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chamberofcommerce.org/usflag/history/oldglorystory.html |sernav=USFlag.org: A website dedicated to the Flag of the United States of America - "OLD GLORY!" |malper=www.chamberofcommerce.org |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> û Star-Spangled Banner in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alayên neteweyî]] [[Kategorî:Avabûnên 1777an li DYAyê]] 7z3pgyc5ho375gihwsjr7cw75oj9rxe 0 138381 2070401 1765574 2026-07-07T19:38:02Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Ala Japonê]] weke [[Alaya Japonê]] guhart 1765574 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Ala neteweyî ya Japonê''' çargoşeyek [[Spî (reng)|spî]] ye ku li navenda wê [[dorhêl]]ek sor heye. Ji vê alê re bi fermî ''Nisshōki'' (日章旗, 'ala rojê') tê gotin, lê li [[Japon]]ê bi gelemperî wekî ''Hinomaru'' (日の丸, 'Topa rojê') tê zanîn. Ew sosretiya welêt dihewîne: Welatê Roja ku hiltê. Di 13ê tebaxa 1999an de ala Nisshoki di [[Qanûna Al û Sirûda Neteweyî]] de wekî ala neteweyî hat destnîşan kirin. Her çend qanûnek berê ala neteweyî diyar nekiribû jî, ala rojê ji berê ve wekî ala neteweyî ya Japonê ya de facto dihat qebûlkirin. Roj di mîtolojî û ola japonî de rolek girîng dilîze, ji ber ku tê gotin ku Qeyser neviyê rasterast yê xwedawenda rojê ya [[Şînto]] [[Amaterasu]] ye, û rewabûna desthilatdariya malbatê li ser vê tayînkirina xwedayî ye. Navê welat û sêwirana alê, girîngiya navendî ya rojê nîşan dide. == Dîroka alê == Dîroka kevnar a [[Shoku Nihongi]] dibêje ku [[Qeyser Monmu]] di sala [[701]]an de di dadgeha xwe de alayek ku tavê temsîl dike bikar aniye. Ev yekem bikaranîna motîfa rojê ye ku ji bo ala Japonê hatiye tomar kirin. Ala herî kevn a heyî li [[perestgeha Unpō-ji]], li [[Kōshū]], [[Yamanashi]] tê parastin, ku ji [[sedsala 16an]] kevntir e, û efsaneyek kevnar dibêje ku ala di [[sedsala 11an]] de ji hêla [[Qeyser Go-Reizei]] ve ji perestgehê re hatiye dayîn. Di dema [[Restorasyona Meiji]] de, dîsk û sembola roja hiltê ya [[Hêza Deryayî û Artêşa Japonî ya Împeriyal]] bûn sembolên sereke di [[Împeratoriya Japonî]] de. [[Afîş]]ên [[Bangeşe|propagandayê]], [[pirtûk]]ên dersê û [[fîlm]]an ev ala wekî çavkaniya [[serbilindî]] û [[Welatparêzî|welatparêziyê]] nîşan didin. Li malên japonî, ji welatiyan dihat xwestin ku di [[Cejna neteweyî|cejnên neteweyî]], [[pîrozbahî]] û bûyerên din de ku ji hêla hukûmetê ve hatî biryardan ala nîşan bidin. Nîşanên cûda yên dilsoziya Japon û Qeyserê jî motîfa Hinomaru ne û di dema [[Şerê Duyemîn yê Sino-Japonî]] û pevçûnên din de di nav gel de populer bûn. Di [[dîrok]]ê de, hem [[Çavkanî|çavkaniyên]] [[rojava]]yî û hem jî yên japonî îdîa kirin ku al ji japoniyan re [[sembol]]ek hêzdar û mayînde bû. Ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ([[Şerê Pasîfîk]]ê), bikaranîna al û [[sirûda neteweyî]] [[Kimigayo]] ji bo [[dibistan]]ên giştî yên Japonê mijarek nakokî ye, û nakokiyên li ser karanîna wan bûne sedema protesto û doz. Li [[Çîn]] û [[Komara Korêyê|Koreyê]] al sembola êrîşkarî û [[împeryalîzm]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alayên neteweyî]] [[Kategorî:Avabûnên 1870an li Japonê]] [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Japonê]] [[Kategorî:Japon]] nie6ms0s3cg826wt70ltjgq9w4sc3cw 2 152618 2070427 2066269 2026-07-07T20:39:31Z Wikihez 39702 Restored revision 2066268 by [[Special:Contributions/Wikihez|Wikihez]] ([[User talk:Wikihez|talk]]) ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2070427 javascript text/javascript /** * Template Parameter Translator & Aligner (with Wikilink & Redirect Translation) * Fetches mappings from [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json]] * Logic: Renames params, finds max length, adds 1 space after longest, aligns all "=". */ $.when(mw.loader.using(['oojs-ui', 'mediawiki.api', 'mediawiki.util']), $.ready).then(function() { var configPage = 'Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json'; $(mw.util.addPortletLink('p-tb', '#', 'Translate & Align')).click(function(e) { e.preventDefault(); function TranslatorDialog(config) { TranslatorDialog.super.call(this, config); } OO.inheritClass(TranslatorDialog, OO.ui.ProcessDialog); TranslatorDialog.static.name = 'templateTranslator'; TranslatorDialog.static.title = 'Translate & Align'; TranslatorDialog.static.actions = [ { label: 'Close', flags: ['safe', 'close'] }, { label: 'Translate', flags: ['primary', 'progressive'], action: 'run' }, { label: 'Copy', icon: 'copy', action: 'copy' } ]; TranslatorDialog.prototype.initialize = function() { TranslatorDialog.super.prototype.initialize.apply(this, arguments); this.content = new OO.ui.PanelLayout({ padded: true, expanded: false }); this.inputArea = new OO.ui.MultilineTextInputWidget({ placeholder: 'Paste template here...', rows: 20, autosize: true, classes: ['mw-editfont-monospace'] }); this.statusLabel = new OO.ui.LabelWidget({ label: 'Amade (Ready).' }); this.content.$element.append( $('<div style="margin-bottom: 10px; padding-bottom: 5px; border-bottom: 1px solid #ddd; font-weight: bold; color: #36c;">') .append(this.statusLabel.$element), this.inputArea.$element ); this.$body.append(this.content.$element); }; TranslatorDialog.prototype.getActionProcess = function(action) { var self = this; if (action === 'copy') { navigator.clipboard.writeText(this.inputArea.getValue()).then(function() { mw.notify('Copied to clipboard!'); }); return new OO.ui.Process(); } if (action === 'run') { return new OO.ui.Process(function() { var text = self.inputArea.getValue(); var templateMatch = text.match(/\{\{\s*(?:Template:|Şablon:)?([^|}\n]+)/i); if (!templateMatch) { self.statusLabel.setLabel('Error: No template found.'); return; } var originalName = templateMatch[1].trim(); self.statusLabel.setLabel('Step 1/3: Checking Redirects & Params...'); return new mw.Api().get({ action: 'query', titles: [configPage, 'Template:' + originalName], redirects: 1, prop: 'revisions', rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var pages = data.query.pages; var redirects = data.query.redirects; var resolvedName = originalName; // 1. Resolve Template Redirects if (redirects && redirects.length > 0) { resolvedName = redirects[0].to.replace(/^(Template|Şablon):/i, ''); text = text.replace(/\{\{\s*(?:Template:|Şablon:)?([^|}\n]+)/i, '{{' + resolvedName); } // 2. Load Parameter Mappings var configEntry = pages.find(p => p.title === configPage); var mappings = JSON.parse(configEntry.revisions[0].slots.main.content); var mapKey = resolvedName.charAt(0).toUpperCase() + resolvedName.slice(1); var paramMap = mappings[mapKey] || {}; // 3. Collect Wikilinks for Wikidata translation self.statusLabel.setLabel('Step 2/3: Fetching Kurdish Wikilinks...'); var linkRegex = /\[\[\s*([^|\]]+?)\s*(?:\|([^\]]*))?\]\]/g; var linksFound = []; var match; while ((match = linkRegex.exec(text)) !== null) { linksFound.push(match[1].trim()); } var wikidataPromise = $.Deferred().resolve({}).promise(); if (linksFound.length > 0) { wikidataPromise = $.ajax({ url: 'https://www.wikidata.org/w/api.php', data: { action: 'wbgetentities', sites: 'enwiki', titles: [...new Set(linksFound)].slice(0, 50).join('|'), props: 'sitelinks', sitefilter: 'enwiki|kuwiki', format: 'json', origin: '*' }, dataType: 'json' }); } return wikidataPromise.then(function(wdData) { self.statusLabel.setLabel('Step 3/3: Reconstructing Template...'); var linkTranslationMap = {}; if (wdData && wdData.entities) { Object.values(wdData.entities).forEach(function(ent) { if (ent.sitelinks && ent.sitelinks.enwiki && ent.sitelinks.kuwiki) { linkTranslationMap[ent.sitelinks.enwiki.title.toLowerCase()] = ent.sitelinks.kuwiki.title; } }); } var lines = text.split('\n'); var processedLines = []; var maxKeyLength = 0; // Pass 1: Translate links and params, find max length for (var i = 0; i < lines.length; i++) { var line = lines[i]; // Translate Wikilinks line = line.replace(linkRegex, function(m, target, label) { var cleanTarget = target.trim(); var kurdTarget = linkTranslationMap[cleanTarget.toLowerCase()] || cleanTarget; return (label !== undefined) ? '[[' + kurdTarget + '|' + label + ']]' : '[[' + kurdTarget + ']]'; }); // Check if line is a parameter var pMatch = line.match(/^(\s*\|\s*)([^=]+?)(\s*=\s*)(.*)$/); if (pMatch) { var key = pMatch[2].trim(); var val = pMatch[4].trim(); // Rename if Kurdish translation exists if (paramMap[key]) { key = paramMap[key]; } if (key.length > maxKeyLength) maxKeyLength = key.length; processedLines.push({ isParam: true, key: key, value: val }); } else { processedLines.push({ isParam: false, raw: line }); } } // Pass 2: Build final text with exact spacing // The "=" column is maxKeyLength + 1 space var finalOutput = processedLines.map(function(item) { if (!item.isParam) return item.raw; // Exactly (max - current + 1) spaces var padding = " ".repeat(maxKeyLength - item.key.length + 1); return "| " + item.key + padding + "= " + item.value; }).join('\n'); self.inputArea.setValue(finalOutput); self.statusLabel.setLabel('Done: Translated to ' + mapKey + ' and aligned.'); }); }).catch(function(err) { self.statusLabel.setLabel('Error: ' + err); }); }); } if (action) { return new OO.ui.Process(this.close({ action: action })); } return TranslatorDialog.super.prototype.getActionProcess.call(this, action); }; TranslatorDialog.prototype.getBodyHeight = function() { return 700; }; var windowManager = new OO.ui.WindowManager(); $(document.body).append(windowManager.$element); var dialog = new TranslatorDialog({ size: 'large' }); windowManager.addWindows([dialog]); windowManager.openWindow(dialog); }); }); ji5rorbnl35x3ero8ef7o1rgs48zq83 2070428 2070427 2026-07-07T20:39:59Z Wikihez 39702 Restored revision 2036023 by [[Special:Contributions/Wikihez|Wikihez]] ([[User talk:Wikihez|talk]]) ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2070428 javascript text/javascript (function ($, mw) { 'use strict'; var wikidataAPI = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php'); function getLinksFromSandbox() { return new mw.Api().get({ action: 'query', titles: 'Bikarhêner:Wikihez/ceribandin', prop: 'revisions', rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function (data) { var page = data.query.pages[0]; if (page.missing) { mw.notify('⚠ Bikarhêner:Wikihez/ceribandin nehate dîtin.', { type: 'warn' }); return []; } var content = page.revisions[0].slots.main.content; var regex = /\[\[:en:([^\]|]+)(?:\|[^\]]*)?\]\]/g; var links = []; var match; while ((match = regex.exec(content)) !== null) { links.push(match[1].trim()); } return [...new Set(links)]; }); } function getSitelinksInBatches(titles) { var batchSize = 50; var batches = []; for (var i = 0; i < titles.length; i += batchSize) { batches.push(titles.slice(i, i + batchSize)); } var results = {}; return batches.reduce(function (chain, batch) { return chain.then(function () { return wikidataAPI.get({ action: 'wbgetentities', sites: 'enwiki', titles: batch.join('|'), props: 'sitelinks', sitefilter: 'enwiki|kuwiki', format: 'json' }).then(function (data) { if (!data.entities) return; Object.values(data.entities).forEach(function (entity) { var enTitle = entity.sitelinks && entity.sitelinks.enwiki ? entity.sitelinks.enwiki.title : null; var kuTitle = entity.sitelinks && entity.sitelinks.kuwiki ? entity.sitelinks.kuwiki.title : null; if (enTitle) { results[enTitle] = kuTitle || null; } }); }); }); }, Promise.resolve()).then(function () { return results; }); } function openModal(links, sitelinks) { $('#wikihez-link-modal').remove(); var withKu = links.filter(function (t) { return sitelinks[t]; }); var withoutKu = links.filter(function (t) { return !sitelinks[t]; }); var copied = new Set(); // track manually copied items var sorted = withoutKu.concat(withKu); var modal = $('<div>', { id: 'wikihez-link-modal', title: 'Girêdanên Ceribandinê' }); // Counter line — we'll update this dynamically var info = $('<p>', { id: 'wikihez-counter' }); function updateCounter() { var remaining = withoutKu.length - copied.size; info.html( '<b>' + remaining + '</b> bê kuwiki · ' + '<b>' + (withKu.length + copied.size) + '</b> xetkirî (berê hene / kopîkirin)' ); } updateCounter(); var list = $('<ul>', { style: 'max-height:400px; overflow-y:auto; padding:0; list-style:none;' }); sorted.forEach(function (title) { var hasKu = !!sitelinks[title]; var link = $('<a>', { href: 'https://en.wikipedia.org/wiki/' + encodeURIComponent(title.replace(/ /g, '_')), target: '_blank', text: title, style: hasKu ? 'text-decoration:line-through; color:#999;' : 'color:#0645ad;' }); var copyBtn = $('<span>', { text: '⧉', title: 'Copy title', style: 'cursor:pointer; margin-left:8px; font-size:0.95em; color:#555; user-select:none;' }); var item = $('<li>', { style: 'padding:4px 2px; border-bottom:1px solid #eee;' }); copyBtn.on('click', function () { navigator.clipboard.writeText(title).then(function () { onCopied(); }).catch(function () { var $temp = $('<input>'); $('body').append($temp); $temp.val(title).select(); document.execCommand('copy'); $temp.remove(); onCopied(); }); }); function onCopied() { copyBtn.text('✓').css('color', 'green'); // Strike out and grey the link if not already done if (!hasKu && !copied.has(title)) { copied.add(title); link.css({ 'text-decoration': 'line-through', 'color': '#999' }); updateCounter(); } } if (hasKu) { item.append(link).append( $('<span>', { text: ' → ' + sitelinks[title], style: 'font-size:0.85em; color:#999; margin-left:6px;' }) ).append(copyBtn); } else { item.append(link).append(copyBtn); } list.append(item); }); modal.append(info, list); $(document.body).append(modal); modal.dialog({ modal: true, width: 520, close: function () { $(this).dialog('destroy').remove(); } }); } function init(e) { e.preventDefault(); mw.notify('⏳ Girêdan tên barkirin...', { autoHide: true }); mw.loader.using(['mediawiki.ForeignApi', 'jquery.ui']).then(function () { getLinksFromSandbox().then(function (links) { if (!links.length) { mw.notify('⚠ No links found.', { type: 'warn' }); return; } mw.notify('⏳ Wikidata tê kontrolkirin...', { autoHide: true }); getSitelinksInBatches(links).then(function (sitelinks) { openModal(links, sitelinks); }); }); }); } $(mw.util.addPortletLink( 'p-tb', '#', '📋 Ceribandin', 't-ceribandin', 'Girêdanên User:Wikihez/ceribandin nîşan bide' )).click(init); }(jQuery, mediaWiki)); 6cbuvo2ae35m9czu5abi9ukfkfy7xe3 2 156563 2070457 2070278 2026-07-08T08:20:56Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2070457 wikitext text/x-wiki == 2026-07-08T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-07T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-06T08:20:41Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-05T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-04T08:20:36Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-03T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-02T12:32:47Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2069345 Qeydên kevn]''' 0b97drdrgrs1nzxmiby71ijkjyazrzf 4 208685 2070413 2069168 2026-07-07T20:15:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2070413 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/H|WP:GB/4/Huner}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Hunerê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 673 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 2 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 8 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 44 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 128 |- | {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 1 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 490 |} <!-- update end: summary table --> =Hunerên afirîner= {{Vital article count|675}} ==Huner: Giştî== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Hunerên afirîner|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=B}} # {{lgb|Huner|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hunermend|îkon=Şitil}} ==Mîmarî== {{Vital article count|59}} :<small>''For construction technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Infrastructure_(70_articles)|Technology: Infrastructure]].''</small> <!--For styles, see under "Visual arts". For structures, see under "structural engineering"--> {{Div col|colwidth=15em}} ===Mîmarî: Giştî=== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Avahîsazî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sacral architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural drawing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architectural theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Proportion (architecture)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Landscape architecture|îkon=Xwestî}} ===Stîl=== {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Roman architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Byzantine architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of India|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Iranian architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Megalît|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mesoamerican architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Architecture of Mesopotamia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Neoclassical architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Postmodern architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance architecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque architecture|îkon=Xwestî}} ===Avahiyên spesîfîk === {{Vital article count|35}} # {{lgb|en=Acropolis of Athens|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Alhambra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Angkor Wat|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arc de Triomphe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Borobudur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birca Xelîfe|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kolezyûm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Birca Eiffel|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Empire State Building|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fallingwater|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Katedrala Firenzeyê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Bajarê Qedexe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Great Sphinx of Giza|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîwarê Çînê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ayasofya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kabe|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Kinkaku-ji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kremlîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Leaning Tower of Pisa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Machu Picchu|îkon=Şitil}} # {{lgb|Katedrala Notre Dame ya Parîsê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Palace of Versailles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Palace of Westminster|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pantheon, Rome|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Parthenon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sagrada Família|îkon=Şitil}} # {{lgb|Heft nuwazeyên cîhanê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Pîramîda Keops|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=St. Peter's Basilica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peykerê Azadiyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Stonehenge|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sydney Opera House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tac Mehel|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çiyayê Perestgehê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ziggurat of Ur|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Mekanên kulturî == {{Vital article count|20}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Mekanên kulturî: Giştî=== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Museum|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Movie theater|îkon=Xwestî}} ===Amerîka=== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=American Museum of Natural History|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolitan Museum of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museum of Modern Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery of Art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Smithsonian Institution|îkon=Xwestî}} ===Asya=== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=National Museum of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Palace Museum|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Ewropa=== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=British Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hermitage Museum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzeya Louvre|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Musée National d'Art Moderne|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Museo del Prado|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=National Gallery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Natural History Museum, London|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rijksmuseum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tate Modern|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uffizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vatican Museums|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Edebiyat== {{Vital article count|217}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|38}} # {{lgb|Wêje|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=Character (arts)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rexneya wêjeyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Narrative|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prose|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Saga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fiction|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Children's literature|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Detective fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fable|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fairy tale|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fantasy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fictional universe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Horror fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Legend|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Roman (wêje)|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Romance novel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Satire|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Black comedy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Honaka zanistî|îkon=C}} ### {{lgb|en=Time travel|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kurteçîrok|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Non-fiction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Jînenîgarî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rojnivîsk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ferheng|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ensîklopedî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ceriban (wêje)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thesaurus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Helbest|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Epic poetry|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ghazal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Haikû|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Ode|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Prose poetry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rhyme|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sone|îkon=Şitil}} # {{lgb|Nivîskar|îkon=Şitil}} === Edebiyat li gorî ziman û herêman === {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=African literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Egyptian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arabic literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=English literature|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya fransî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya almanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Indian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya îtalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya japonî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Jewish literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin American literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Latin literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya farisî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Wêjeya rûsî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scandinavian literature|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wêjeya spanî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Specific works of fiction === {{Vital article count|90}} ==== Fiction of antiquity ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Aesop's Fables|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Bacchae|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Ass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investiture of the Gods|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Journey to the West|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kādambari|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kathasaritsagara|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lysistrata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medea (play)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oresteia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oedipus Rex|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hezar û yek şev|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Panchatantra|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çîroka Sê Keyaniyan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Tale of Genji|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qiraxa avê (çîrok)|îkon=Şitil}} ==== Fiction of early printed book era ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Candide|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Don Kîşot|îkon=C}} # {{lgb|en=Dream of the Red Chamber|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Goethe's Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ger û Geştên Gullivero|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Hamlet|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şah Lear|îkon=Şitil}} # {{lgb|Macbeth|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=A Midsummer Night's Dream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Othello|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=La Princesse de Clèves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Robinson Crusoe|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Romeo û Juliet|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tartuffe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Tempest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Utopia (More book)|îkon=Xwestî}} ==== Honaka çaxa modern ==== {{Vital article count|54}} # {{lgb|Huckleberry Fînn Çavhilkiriyên Leheng|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|îkon=Şitil}} # {{lgb|Anna Karenina|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Brave New World|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Birayên Karamazov (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Banga wehşetê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Catcher in the Rye|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Christmas Carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Chronicles of Narnia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Color Purple|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sûc û Ceza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Crucible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Doll's House|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dracula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eugene Onegin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Frankenstein|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Grapes of Wrath|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Great Gatsby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Grimms' Fairy Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Harry Potter|îkon=C}} # {{lgb|en=Heart of Darkness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Hunchback of Notre-Dame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Importance of Being Earnest|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=In Search of Lost Time|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jane Eyre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mirovên hejar|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mîrzayê Biçûk|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Little Women|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Lolita|îkon=Şitil}} # {{lgb|The Lord of the Rings|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Madame Bovary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Metamorphosis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Middlemarch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Midnight's Children|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Moby-Dick|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nineteen Eighty-Four|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Road|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sed sal tenyayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pride and Prejudice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scarlet Letter|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Snow Country|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound and the Fury|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sun Also Rises|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Things Fall Apart|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sê Çekdar|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=To Kill a Mockingbird|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=To the Lighthouse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ulysses (pirtûk)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Uncle Tom's Cabin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Waiting for Godot|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=War and Peace|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The War of the Worlds|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wind in the Willows|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wuthering Heights|îkon=Xwestî}} ==== Comics ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=The Adventures of Tintin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Asterix|îkon=Xwestî}} # {{lgb|One Piece|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Peanuts|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific works of nonfiction === {{Vital article count|47}} ==== Nonfiction of antiquity ==== {{Vital article count|23}} # {{lgb|Anabasîs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Analects|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Apology (Plato)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hunera Şer|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kitabu'ş-şîfa|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=On the Consolation of Philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dead Sea Scrolls|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Euclid's Elements|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hippocratic Corpus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka Hêrodotos|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=History of the Peloponnesian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=I Ching|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tahafah al-Falasifah|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Metaphysics (Aristotle)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mûqadîme|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nicomachean Ethics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Organon|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Poetic Edda|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Popol Vuh|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dewlet (Platon)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Septuagint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Summa Theologica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vulgate|îkon=Xwestî}} ==== Nonfiction of early printed book era ==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Kritik der reinen Vernunft|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=De revolutionibus orbium coelestium|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=A Dictionary of the English Language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Discourse on the Method|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Encyclopædia Britannica|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Encyclopédie|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gutenberg Bible|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=King James Version|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leviathan (Hobbes book)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ninety-five Theses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîr (pirtûk)|îkon=Şitil}} ==== Nonfiction of modern era ==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Manîfestoya Komunîstî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Kapîtal|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The General Theory of Employment, Interest and Money|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Golden Bough|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Night (memoir)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=On the Origin of Species|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oxford English Dictionary|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Quotations from Chairman Mao Tse-tung|îkon=Xwestî}} <!--over a billion copies printed--> # {{lgb|en=Silent Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Structure of Scientific Revolutions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Wealth of Nations|îkon=Xwestî}} ===Specific works of poetry === {{Vital article count|24}} ==== Poetic works of antiquity ==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Aeneis|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Beowulf|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Canterbury Tales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Divina Commedia|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Divan-i Shams-i Tabrizi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gilgamêş (destan)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Îlyada|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mahabharata|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mesnewî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Metamorphoses|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nibelungenlied|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Odîseya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şahname|îkon=C}} # {{lgb|en=Song of Roland|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of early printed book era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Shakespeare's sonnets|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paradise Lost|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rubaiyat of Omar Khayyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oku no Hosomichi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Songs of Innocence and of Experience|îkon=Xwestî}} ==== Poetic works of modern era ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Duino Elegies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Leaves of Grass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qelareşk (helbest)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Rime of the Ancient Mariner|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Waste Land|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Music == {{Vital article count|140}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîk|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Choir|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Concert|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Counterpoint|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Harmony|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chord (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Melody|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîknasî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Music theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music video|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical notation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Orchestra|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rîtm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gam|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Singing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Stran|îkon=Şitil}} ===Musical instruments === {{Vital article count|43}} # {{lgb|Amûrên muzîkê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Electronic musical instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Synthesizer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Keyboard instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Akordiyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Harpsichord|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Piyano|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Pipe organ|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Percussion instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zing|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Cymbal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Djembe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Drum|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Xylophone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Amûrên jîdar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Bass guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cello|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Double bass|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Electric guitar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gîtar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Arp|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Lute|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Lyre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mandolin|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Viyola|en=Viola|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Keman|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Wind instrument|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bagpipes|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Brass instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Horn (instrument)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trombone|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Trumpet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Tuba|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harmonica|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Woodwind instrument|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Bassoon|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Clarinet|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Çîxulk|îkon=Şitil}} #### {{lgb|en=Pan flute|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Recorder (musical instrument)|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Western concert flute|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Oboe|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Saksafon|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Music genres and forms === {{Vital article count|48}} ====Music genres and forms: General==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Ballad|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christmas carol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Beyt|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lullaby|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sirûda neteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Protest song|îkon=Xwestî}} ====Western classical music ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|Muzîka klasîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Aria|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chamber music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Concerto|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fugue|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Opera (muzîk)|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sonata|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symphony|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Medieval music|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gregorian chant|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Baroque music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Classical period (music)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romantic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=20th-century classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Contemporary classical music|îkon=Xwestî}} ====Non-Western music ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Arabic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gamelan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian classical music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Music of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sub-Saharan African music traditions|îkon=Xwestî}} ====Popular music ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|Blues|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Country music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîsko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Electronic music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk music|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Funk|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hip-hop (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Rap|îkon=Şitil}} # {{lgb|Cez|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bossa nova|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ragtime|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Muzîka pop|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Reggae|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Rhythm and blues|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Soul|îkon=Şitil}} # {{lgb|Muzîka rock|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Heavy Metal (muzîk)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Punk rock|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock and roll|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Salsa music|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Samba|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Specific musical works === {{Vital article count|33}} ====Baroque ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Brandenburg Concertos|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Four Seasons (Vivaldi)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mass in B minor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Messiah (Handel)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Well-Tempered Clavier|îkon=Xwestî}} ====Classical ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Nocturnes (Chopin)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Piano sonatas (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 3 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 5 (Beethoven)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symphony No. 2 (Mahler)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Senfoniya 9em a Beethoven|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Symphony No. 41 (Mozart)|îkon=Xwestî}} ====Opera ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=La bohème|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Carmen|îkon=C}} # {{lgb|en=Don Giovanni|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Die Zauberflöte|îkon=C}} # {{lgb|en=The Marriage of Figaro|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Der Ring des Nibelungen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|La traviata|îkon=C}} # {{lgb|en=Tristan und Isolde|îkon=Xwestî}} ====Ballet ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Nutcracker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Rite of Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Swan Lake|îkon=Xwestî}} ====Musicals ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=The Phantom of the Opera (1986 musical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West Side Story|îkon=Xwestî}} ====Modern ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Heartbreak Hotel|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Johnny B. Goode|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kind of Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Like a Rolling Stone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Respect (song)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rhapsody in Blue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Thriller (albûm)|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Performing arts == {{Vital article count|45}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basic concepts === {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Performing arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Temaşevan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Costume|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stage (theatre)|îkon=Xwestî}} ===Forms === {{Vital article count|41}} # {{lgb|en=Acrobatics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Burlesque|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Circus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Clown|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magic (illusion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mime artist|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Performance poetry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Puppetry|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Dans==== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Dans|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Koreografî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ballet|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ballroom dance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bolero|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Tango|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Waltz|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Belly dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bharatanatyam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Flamenko|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Folk dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hip hop dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jazz dance|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Modern dance|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Tiyatro ==== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Şano|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Acting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stagecraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pêkenok|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Commedia dell'arte|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Improvisational theatre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Joke|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Parody|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stand-up comedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Drama|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tragedy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Broadway theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=West End theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kabuki|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Musical theatre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Noh|îkon=Şitil}} # {{lgb|Operaya Pekînê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Theatre of ancient Greece|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Visual arts == {{Vital article count|109}} :<small>''For photographic technology, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Optical_technology_(25_articles)|Technology: Optical technology]].''</small> {{Back to contents}}{{Div col|colwidth=15em}} ===History of art === {{Vital article count|51}} ====Pre-modern art ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|en=Academic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Greek art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Barok|îkon=Şitil}} # {{lgb|Klasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Dutch Golden Age painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Empire style|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gothic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hellenistic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mannerism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prehistoric art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cave painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rock art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Renaissance art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rococo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Roman art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Romanesque art|îkon=Xwestî}} ====Modern art ==== {{Vital article count|21}} # {{lgb|en=Modern art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract expressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Art Deco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Arts and Crafts movement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Avant-garde|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kubîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dadaizm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ekspresyonîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Futurîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Modernîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Neoklasîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Post-Impressionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Postmodernîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Pre-Raphaelite Brotherhood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Realism (arts)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Romantîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Surrealîzm|îkon=B}} # {{lgb|Sembolîzm|îkon=Şitil}} ====Contemporary art ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Contemporary art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conceptual art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Land art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Minimalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Outsider art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pop art|îkon=Xwestî}} ====Non-Western art traditions ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=African art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chinese art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Islamic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese art|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ukiyo-e|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Persian art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Visual arts of the Indigenous peoples of the Americas|îkon=Xwestî}} ===Concepts and forms === {{Vital article count|30}} # {{lgb|en=Visual arts|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xweşnivîsî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ceramic art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolaj|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Comics|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Manga|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Decorative arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Drawing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fashion|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Folk art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graffiti|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Handicraft|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Illustration|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mosaic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mural|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Optical illusion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Orîgamî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nîgar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Landscape painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Oil painting|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Watercolor painting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Perspective (graphical)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Printmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Çapa qewartinê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Religious art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peyker|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Taxidermy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Textile arts|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wood carving|îkon=Xwestî}} ===Specific works === {{Vital article count|28}} ====Painting ==== {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=A Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Along the River During the Qingming Festival|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Arnolfini Portrait|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of Venus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Campbell's Soup Cans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Les Demoiselles d'Avignon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Garden of Earthly Delights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Guernica (tablo)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Last Supper (Leonardo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Las Meninas|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mona Lîza|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Night Watch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Persistence of Memory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Scream|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kapela Sîkstînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Starry Night|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Water Lilies (Monet series)|îkon=Xwestî}} ====Sculpture ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=David (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fountain (Duchamp)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Olmec colossal heads|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pietà (Michelangelo)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Artêşa terrakotayî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=The Thinker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus de Milo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Venus of Willendorf|îkon=Xwestî}} ====Medyayên din==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Bayeux Tapestry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Book of Kells|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kanagawa Oki Nami Ura|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ==Modern visual arts == {{Vital article count|60}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Design === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Design|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graphic design|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Typography|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Interior design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Industrial design|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Malpersazî|îkon=Destpêkî}} ===Digital art === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Digital art|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Computer graphics|îkon=Xwestî}} ===Filmmaking === {{Vital article count|52}} ====Filmmaking: General==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Fîlm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Animation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Anîme|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Silent film|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Filmmaking|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sînema|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Special effect|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Studio system|îkon=Xwestî}} ====Cinema by country ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Cinema of the United States|îkon=Xwestî}} <!--Hollywood--> # {{lgb|en=Cinema of France|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of India|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Bollywood|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Cinema of Japan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of the Soviet Union|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cinema of Nigeria|îkon=Xwestî}} ====Film festival and awards ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Film festival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Festîvala Fîlman a Cannesê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xelata Oscar|îkon=Şitil}} <!--Oscars--> ====Films ==== {{Vital article count|33}} ===== Animation ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)|îkon=Xwestî}} ===== Art film ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Mirror (film)|îkon=Xwestî}} ===== Comedy ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=City Lights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dr. Strangelove|îkon=Xwestî}} ===== Documentary ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Triumph of the Will|îkon=Xwestî}} ===== Fîlmê dramayê ===== {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=8½|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bicycle Thieves|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Breathless (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Children of Paradise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Citizen Kane|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Godfather|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=L'Atalante|îkon=Xwestî}} # {{lgb|La dolce vita|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=The Rules of the Game|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tokyo Story|îkon=Xwestî}} ====== Epic/Historical ====== {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=The Apu Trilogy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Battleship Potemkin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Birth of a Nation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lawrence of Arabia (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Seven Samurai|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Seventh Seal|îkon=Xwestî}} ====== Horror/Thriller ====== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Psycho (1960 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vertigo (film)|îkon=Xwestî}} ===== Musical ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=The Jazz Singer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Singin' in the Rain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Sound of Music (film)|îkon=Xwestî}} ===== Romance film ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Casablanca (film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gone with the Wind (film)|îkon=Xwestî}} ===== Science fiction/Fantasy ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=2001: A Space Odyssey|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Metropolis (1927 film)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Star Wars|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Wizard of Oz (1939 film)|îkon=Xwestî}} ===== Western ===== {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=Stagecoach (1939 film)|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} =={{anchor|Fictional characters}}Fictional and legendary characters == {{Vital article count|22}} :<small>''For mythological and Biblical characters, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Philosophy_and_religion#Mythology_(109_articles)|Philosophy and religion: Mythology]].''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Western folklore === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Key Arthur|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Baba Yaga|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwelîxan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Faust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Robin Hood|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Santa Claus|îkon=Xwestî}} ===Eastern folklore === {{Vital article count|2}} # {{lgb|Eledîn û lembeya newaze|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hua Mulan|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Literature and drama === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=James Bond (literary character)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sherlock Holmes|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peter Pan|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tarzan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Winnie-the-Pooh|îkon=Xwestî}} ===Film, television, and games === {{Vital article count|3}} # {{lgb|Mickey Mouse|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Donald Duck|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Mario|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Superheroes === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Superleheng|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Superman|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Batman (superleheng)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Wonder Woman|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Spider-Man|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Thor (Marvel Comics)|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] c2lqvd848gu6yhimilcofz7pjc4c70h 2 211750 2070405 2070160 2026-07-07T19:56:12Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070405 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. qljpok4qizbf4kkrgerol34hjisn85j 2070406 2070405 2026-07-07T19:57:07Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070406 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 7khqjiekfub61mgulnz5ixqwial1766 2070407 2070406 2026-07-07T20:13:54Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070407 wikitext text/x-wiki # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. bd7r3dporpkr0vi7nka8aaig8vx1awo 2070408 2070407 2026-07-07T20:14:20Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070408 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 6c9edj03cbyitn9ezda81iqhjcawuj0 2070419 2070408 2026-07-07T20:31:42Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070419 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. nt21gbioamz4vmoq3l9o3e17e5yc71f 2070421 2070419 2026-07-07T20:33:09Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070421 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 2oepot8tte0dlggg7xg97hf7jdg591q 4 214165 2070459 2070281 2026-07-08T08:39:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2070459 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 831145 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15079 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3604 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} jrusufb1i53ft3eoeqpe7vqrh9s2p74 1 251867 2070391 1682349 2026-07-07T19:07:15Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêj:Ala DYAyê]] weke [[Gotûbêj:Alaya DYAyê]] guhart 1682349 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje DYA|muhîmî=Herî zêde}} }} 44juy4tf8hdytimd13g9j1kubrshync 0 318589 2070330 2068723 2026-07-07T12:04:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/removegiredan.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Girêdan|girêdan]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2070330 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi aliyê rastê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' ev kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikir, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasite ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikum, fikir, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û [[tecrube]]yên xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: [[honak]], [[drama]], [[şiîr]] û [[Pexşan|nesir]]. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û [[Jîngeha xwezayî|muhîtên tebiî]] yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di [[sînema]]tografiyê de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim misaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbicur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr dixe bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikirên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademiya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hikumên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikirên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re misaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref> Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=6 }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsir hikumê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên dewletê yên îdarî de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xirab dinivîsandin; di nûbûna terza şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikirên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] cuxiqwv5s8ofl2fawhkarivcak0hucs 2 322776 2070410 2068371 2026-07-07T20:15:19Z Wikihez 39702 2070410 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { var userName = mw.config.get('wgUserName'); if (!userName) return; var SETTINGS_PAGE = 'User:' + userName + '/skrîpt/json/loader-settings.json'; var LOADER_PAGE = 'Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader.js'; var settings = { scripts: [] }; var node; var api = new mw.Api(); function sortScripts() { if (settings.scripts && Array.isArray(settings.scripts)) { settings.scripts.sort(function(a, b) { return a.label.localeCompare(b.label, 'ku', { sensitivity: 'base' }); }); } } // ── ENHANCED CSS ────────────────────────────────────────────────────────── mw.loader.addStyleTag([ '.wh-menu { display:none; position:absolute; z-index:1100; background:#fff; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:2px; padding:0; box-shadow:0 2px 10px rgba(0,0,0,0.15); min-width:320px; font-family:sans-serif; margin-top: 10px; opacity: 0; transform: translateY(-5px); transition: opacity 0.2s, transform 0.2s; }', '.wh-menu.wh-menu-visible { display:block; opacity: 1; transform: translateY(0); }', /* The Arrow */ '.wh-menu::before { content:""; position:absolute; top:-8px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #a2a9b1; }', '.wh-menu::after { content:""; position:absolute; top:-7px; border-left:7px solid transparent; border-right:7px solid transparent; border-bottom:7px solid #fff; }', /* Arrow placement for right-aligned menu */ '.wh-menu-right::before { right: 20px; } .wh-menu-right::after { right: 21px; }', /* Arrow placement for left-aligned menu */ '.wh-menu-left::before { left: 20px; } .wh-menu-left::after { left: 21px; }', '.wh-menu-header { padding: 10px 15px; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid #eaecf0; font-size: 14px; display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; background: #f8f9fa; }', '.wh-menu-header a.wh-title-link { color: #202122; text-decoration: none; }', '.wh-search-container { padding: 8px; border-bottom: 1px solid #eaecf0; background: #fff; }', '.wh-search-input { width: 100%; padding: 6px 10px; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; font-size: 13px; box-sizing: border-box; }', '.wh-menu-list { list-style:none; margin:0; padding:4px 0; max-height: 450px; overflow-y: auto; }', '.wh-menu-list li { display:flex; align-items:center; padding:6px 12px; transition: background 0.1s; border-bottom: 1px solid #f8f9fa; }', '.wh-menu-list li:last-child { border-bottom: none; }', '.wh-menu-list li:hover { background:#f0f3f5; }', '.wh-script-status { width: 8px; height: 8px; border-radius: 50%; margin-right: 10px; flex-shrink: 0; }', '.wh-status-on { background: #00af89; }', '.wh-status-off { background: #d33333; }', '.wh-menu-label { flex:1; cursor:pointer; font-size:13px; color:#36c; font-weight: 500; white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; padding-right: 5px; }', '.wh-disabled-label { color:#72777d; font-style: italic; text-decoration: line-through; cursor: default; }', '.wh-menu-icons { display:flex; align-items:center; gap:4px; }', '.wh-icon-btn { cursor:pointer; font-size:13px; opacity: 0.5; transition: opacity 0.2s; background:none; border:none; padding:4px; color: #202122; display: flex; align-items: center; }', '.wh-icon-btn:hover { opacity: 1; background: #e2e6e9; border-radius: 3px; color: #000; }', '.wh-tooltip { display:none; position:fixed; z-index:2000; background:#202122; color:#fff; font-size:12px; padding:8px 12px; border-radius:2px; max-width:220px; pointer-events: none; }', /* Installer button */ '.wh-btn-install { background: #36c; color: #fff; border: none; padding: 4px 12px; border-radius: 2px; font-weight: bold; cursor: pointer; font-size: 12px; margin-left: 10px; vertical-align: middle; }', '.wh-btn-install:hover { background: #447ff5; }', '.wh-btn-install:disabled { opacity: 0.6; cursor: default; }' ].join(' ')); var $tooltip = $('<div class="wh-tooltip">').appendTo(document.body); var $menu = $('<div class="wh-menu">') .append('<div class="wh-menu-header">' + '<a href="'+mw.util.getUrl(SETTINGS_PAGE)+'" class="wh-title-link">Amûrên Min</a>' + '<a href="'+mw.util.getUrl(LOADER_PAGE)+'" style="font-size:10px; color:#72777d; text-decoration:none;">JS</a>' + '</div>' + '<div class="wh-search-container"><input type="text" class="wh-search-input" placeholder="Lêgerîn..."></div>' + '<ul class="wh-menu-list"></ul>') .appendTo(document.body); var $searchInput = $menu.find('.wh-search-input'); // ── Logic ────────────────────────────────────────────────────────────── function saveSettings() { sortScripts(); return api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: SETTINGS_PAGE, text: JSON.stringify(settings, null, 2), summary: 'Mîhengên Loaderê hatin nûkirin', }); } function loadScript(script) { return api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: script.src, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { var code = page.revisions[0].slots.main.content; code = code.replace(/\/\/ <nowiki>/g, '').replace(/\/\/ <\/nowiki>/g, ''); try { (new Function(code))(); } catch (e) { console.error('Error in ' + script.label, e); } } }); } // ── Installer Logic (Saz bike / Bi kar bîne button on JS pages) ───────── function addInstallerLink() { var pageName = mw.config.get('wgPageName'); if (!pageName.endsWith('.js') || pageName.indexOf('loader-settings.json') !== -1) return; // Already installed? Show a different state instead of re-adding. var alreadyInstalled = (settings.scripts || []).some(function(s) { return s.src === pageName; }); var $installBtn = $('<button class="wh-btn-install">') .text(alreadyInstalled ? 'Sazkirî ✓' : 'Saz bike (Load)'); $('#firstHeading').append($installBtn); $installBtn.on('click', function(e) { var $this = $(this); $this.text('Tê barkirin...').prop('disabled', true); api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: pageName, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (!page || page.missing) { mw.notify('Rûpel nehat dîtin.', { type: 'error' }); $this.text('Saz bike (Load)').prop('disabled', false); return; } var content = page.revisions[0].slots.main.content; var key = (content.match(/\/\/\s*Key:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop().replace('.js', '')])[1].trim(); var label = (content.match(/\/\/\s*Label:\s*(.*)/i) || [null, pageName.split('/').pop()])[1].trim(); var info = (content.match(/\/\/\s*Info:\s*(.*)/i) || [null, 'Rûpel: ' + pageName])[1].trim(); settings.scripts = (settings.scripts || []).filter(function(s) { return s.src !== pageName; }); settings.scripts.push({ key: key, label: label, src: pageName, info: info, disabled: false }); saveSettings().then(function() { mw.notify('Skrîpt bi serkeftî hat sazkirin!', { type: 'success' }); location.reload(); }).catch(function(err) { mw.notify('Xeletî: ' + (err || 'nediyar'), { type: 'error' }); $this.text('Saz bike (Load)').prop('disabled', false); }); }).catch(function(err) { mw.notify('Xeletî: ' + (err || 'nediyar'), { type: 'error' }); $this.text('Saz bike (Load)').prop('disabled', false); }); }); } $searchInput.on('input', function() { var term = $(this).val().toLowerCase(); $menu.find('.wh-menu-list li').each(function() { var label = $(this).find('.wh-menu-label').text().toLowerCase(); $(this).toggle(label.indexOf(term) !== -1); }); }); function buildMenu() { var $list = $menu.find('.wh-menu-list').empty(); var scriptList = settings.scripts || []; if (scriptList.length === 0) { $('<li style="padding:15px; color:#72777d; font-size:12px; text-align:center;">Hêj skrîpt nehatine barkirin.</li>').appendTo($list); return; } scriptList.forEach(function(script, index) { var $li = $('<li>'); $('<div class="wh-script-status">').addClass(script.disabled ? 'wh-status-off' : 'wh-status-on').appendTo($li); $('<span class="wh-menu-label">').text(script.label).toggleClass('wh-disabled-label', !!script.disabled) .on('click', function() { if (script.disabled) return; $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); if (window.wikihez_scripts && typeof window.wikihez_scripts[script.key] === 'function') { window.wikihez_scripts[script.key](node); } else { mw.notify('Skrîpt nehat dîtin: ' + script.key, { type: 'error' }); } }).appendTo($li); var $icons = $('<span class="wh-menu-icons">').appendTo($li); $('<a class="wh-icon-btn" target="_blank" title="Rûpel">🔗</a>').attr('href', mw.util.getUrl(script.src)).on('click', function(e) { e.stopPropagation(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Agahî">ⓘ</button>').on('mouseenter', function(e) { $tooltip.text(script.info).show().css({top: e.clientY + 15, left: e.clientX - 100}); }).on('mouseleave', function() { $tooltip.hide(); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn">').text(script.disabled ? '○' : '●').css('color', script.disabled ? '#d33' : '#00af89').on('click', function(e) { e.stopPropagation(); script.disabled = !script.disabled; saveSettings().then(buildMenu); }).appendTo($icons); $('<button class="wh-icon-btn" title="Jê bibe">🗑️</button>').on('click', function(e) { e.stopPropagation(); if(confirm('Tu dixwazî "' + script.label + '" rakeî?')) { settings.scripts.splice(index, 1); saveSettings().then(buildMenu); } }).appendTo($icons); $li.appendTo($list); }); $searchInput.trigger('input'); } // ── Boot & Positioning ────────────────────────────────────────────────── api.get({ action: 'query', prop: 'revisions', titles: SETTINGS_PAGE, rvprop: 'content', rvslots: 'main', formatversion: 2 }).then(function(data) { var page = data.query.pages[0]; if (page && !page.missing) { try { settings = JSON.parse(page.revisions[0].slots.main.content); sortScripts(); } catch (e) {} } if (settings.scripts) { settings.scripts.forEach(function(s) { if (!s.disabled) loadScript(s); }); } addInstallerLink(); buildMenu(); var container = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; node = mw.util.addPortletLink(container, '#', 'Amûr', 't-wh-loader', 'Amûrên Wikihez'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); var $this = $(this); var offset = $this.offset(); var menuWidth = $menu.outerWidth(); var windowWidth = $(window).width(); // Check if we are on the right or left side of the screen var isRightAligned = offset.left + (menuWidth / 2) > windowWidth / 2; var leftPos = isRightAligned ? (offset.left + $this.outerWidth() - menuWidth) : offset.left; $menu.toggleClass('wh-menu-right', isRightAligned) .toggleClass('wh-menu-left', !isRightAligned); if ($menu.hasClass('wh-menu-visible')) { $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); } else { $menu.show().css({ top: offset.top + $this.outerHeight(), left: Math.max(10, leftPos) }); // Trigger animation frame to ensure transition plays requestAnimationFrame(function() { $menu.addClass('wh-menu-visible'); }); $searchInput.val('').trigger('input').focus(); } }); $(document).on('mousedown', function(e) { if (!$(e.target).closest('.wh-menu, #t-wh-loader').length) { $menu.removeClass('wh-menu-visible'); setTimeout(function(){ $menu.hide(); }, 200); } }); }); }); // </nowiki> l6jioy45bahydagzgtqnsugme5n89al 2 322780 2070412 2063562 2026-07-07T20:15:37Z Wikihez 39702 Mîhengên Loaderê hatin nûkirin 2070412 json application/json { "scripts": [ { "key": "moverequest", "label": "Add Move Request", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/moverequest.js", "info": "daxwaza barkirina sayfeyê îlawe bike.", "disabled": false }, { "key": "beralibike", "label": "Beralîkirin çêke", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/beralîbike.js", "info": "Ji bo rûpelekê beralîkirinekê ber bi hedefekê ve diafirîne.", "disabled": false }, { "key": "catliste", "label": "CatListe", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListe.js", "info": "Hemû rûpelên di kategoriyekê de wekî lîsteya girêdanan (* [[Rûpel]]) berhev dike.", "disabled": false }, { "key": "catmaker", "label": "CatMaker", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/CatMaker.js", "info": "Kategoriyan li gorî wekhevên wan ên îngilîzî diafirîne û bi Wîkîdaneyê ve girê dide.", "disabled": false }, { "key": "descfrompetscan", "label": "DescFromPetscan", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/DescFromPetscan.js", "info": "QIDyên formatkirî ji rûpela Wikihez/Wikidata werdigire û danasînên wan li Wikidatayê nû dike.", "disabled": false }, { "key": "descfrompetscancat", "label": "DescFromPetscanCat", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/DescFromPetscanCat.js", "info": "PetScan kategoriyê bikar tîne û danasînên Wikidatayê li rûpelê zêde dike.", "disabled": false }, { "key": "descfromwikidatasearch", "label": "DescFromWikidataSearch", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/DescFromWikidataSearch.js", "info": "Bi lêgerîna Wikidatayê (Search) QIDan dibîne û danasînan li rûpelê zêde dike.", "disabled": false }, { "key": "tagger", "label": "Etîketkerê Ooui", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js", "info": "Amûra etîketkirina rûpelan bi OOUI û beşan", "disabled": false }, { "key": "gotarasale", "label": "GotaraSalê Çêke", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/gotarasalê.js", "info": "Lîsteya jidayikbûn û mirinên salekê ji bo gotara salê amade dike. Danasînên dubare yên salan paqij dike.", "disabled": false }, { "key": "kopi-enwiki", "label": "Kopî enWîkiyê", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/kopi-enwiki.js", "info": "Rûpelan ji en.wiki kopî dike, navan kurdî dike (Şablon/Modul) û bi Wîkîdaneyê ve girê dide.", "disabled": false }, { "key": "catfrompetscan", "label": "ListPagesForMove", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/listpageformove.js", "info": "Kategoriyan bi rêya PetScanê ji kategoriyekê werdigire, regexê lê dike û di rûpela ceribandinê de tomar dike.", "disabled": false }, { "key": "noqidfinder", "label": "NoQID Finder", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/NoQIDFinder.js", "info": "Rûpelên kategoriyekê yên ku ne bi Wîkîdaneyê ve girêdayî ne (bê QID) dibîne.", "disabled": false }, { "key": "open-random", "label": "RandomBingehîn", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/open-random.js", "info": "Ji kategoriya gotarên bingehîn vedike.", "disabled": false }, { "key": "random-missing-desc", "label": "RandomMissingDesc", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/randomMissingDesc.js", "info": "Ji lîsteya rûpelên bê-tarîf sayfeyekê vedike û ji lîsteyê jê dibe.", "disabled": false }, { "key": "massDeleteTag", "label": "Şablona Jêbirinê (Bi Komî)", "src": "Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/delete.js", "info": "Şablona {{jêbirin|sedem}} li gelek rûpelan bi carekê zêde dike.", "disabled": false } ] } hsyie0crrw20bl07l4ijggeqxajg2yz 0 324055 2070334 2070292 2026-07-07T15:59:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070334 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2070335 2070334 2026-07-07T15:59:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070335 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2070336 2070335 2026-07-07T16:02:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070336 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr 50l1zepi23grrimy8rgr36gmxw2d1i0 2070337 2070336 2026-07-07T16:03:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070337 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet c9pxm31xyl50nlqtrnsj6yd78dp6iem 2070338 2070337 2026-07-07T16:03:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070338 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet (ji [[yewnaniya kevn]]: awmkvi78iqgdlsz458lkhi72e4zp4tc 2070339 2070338 2026-07-07T16:04:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070339 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs („stêra porî“), ku ji κόμη kómē („porê sereke, yele“) gyqcue0w5qa3kwew95d07qc8ptczlkl 2070340 2070339 2026-07-07T16:05:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070340 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele”) ny0zbvx2wlcsajsihwriqti6ngugd1r 2070341 2070340 2026-07-07T16:05:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070341 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) tibdosykb1oraouzthip3wff3osc92o 2070342 2070341 2026-07-07T16:08:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070342 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. gjnfs5u93sjpj9ft2hkr6cwj1fe5o33 2070343 2070342 2026-07-07T16:09:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070343 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. swun3jii0xdftqoj7tmg0ss5o290xvw 2070344 2070343 2026-07-07T16:11:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070344 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komet (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. n1saucq6arfbunaprv0jyf0piw7lett 2070345 2070344 2026-07-07T16:13:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070345 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. idl85mers1n8bis626gyaqhx13v1dmx 2070346 2070345 2026-07-07T16:16:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. 9w92eg8653ljdma7gyrrg583zwks05h 2070347 2070346 2026-07-07T16:16:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070347 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. ==== . ==== oabd3k1sv239tgp2ohgc6yl3a20zm6f 2070348 2070347 2026-07-07T16:17:29Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2070348 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. ==== . ==== Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû. f4g6h1bxq398854d2j4xps4ccxev320 2070349 2070348 2026-07-07T16:18:17Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2070349 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. ==== . ==== Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû. Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. s1bh8faaiyt200qinkbznfqi964qgj3 2070350 2070349 2026-07-07T16:18:55Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2070350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. ==== . ==== Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû. Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. teetv8rg7e4muumdgzohgcu1222ryu6 2070351 2070350 2026-07-07T16:19:06Z Kurê Acemî 105128 2070351 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû. Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. 64dxjjprteitoxcjxfdi7uu532x91b0 2070352 2070351 2026-07-07T16:19:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070352 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû. Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == mdr8wypva4ux3635kz6ik4du0dfudx0 2070353 2070352 2026-07-07T16:19:29Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2070353 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû. Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} r9jjfjslwpvq6hdc5bxhp5bpn3p4usa 2070354 2070353 2026-07-07T16:20:13Z Kurê Acemî 105128 2070354 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin. Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje. Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} qanh7zwm5otnx6cdks20yvxe15a5vnr 2070355 2070354 2026-07-07T16:20:47Z Kurê Acemî 105128 2070355 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} lw52wjlc7qrcec481xmmg7ea8lrkn8m 2070356 2070355 2026-07-07T16:21:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070356 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} mk2ulwazxljvmn1lvfx7pzd7zcypuiz 2070357 2070356 2026-07-07T16:21:31Z Kurê Acemî 105128 2070357 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == 0xoisjroztk9ravwxh6mukryugt1fsr 2070358 2070357 2026-07-07T16:21:45Z Kurê Acemî 105128 2070358 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} 9y0uo6t7v9yuvawgnz3bxkle7k0gxi9 2070359 2070358 2026-07-07T16:22:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070359 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} Dûvstêr an jî Komêt (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} oksgf32t5y7q28czubxj22zlo9iztlf 2070360 2070359 2026-07-07T16:22:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070360 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Dûvstêr''' an jî '''Komêt''' (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} jg51u0rswadehoytfxi10fbyvb9yvf4 2070361 2070360 2026-07-07T16:22:55Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Stêrnasî]] 2070361 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Dûvstêr''' an jî '''Komêt''' (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Stêrnasî]] jcvya9nyi1h2f4smzdyme8nf0neygwr 2070362 2070361 2026-07-07T16:23:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070362 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Dûvstêr''' an jî '''Komêt''' (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[Asteroîd|asteroîdiyan]], mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn|Neptûnê]]) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{cite web |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |title=What Are Asteroids And Comets |work=Near Earth Object Program FAQ |access-date=30 July 2013 |publisher=NASA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |archive-date=28 June 2004}}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/ |title=Comets Discovered |website=Minor Planet Center |access-date=27 April 2021}}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Stêrnasî]] 6omyhvpstnpealfhuheworbbw9vv31g 2070363 2070362 2026-07-07T17:12:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2070363 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Dûvstêr''' an jî '''Komêt''' (ji [[yewnaniya kevn]]: (ἀστὴρ) κομήτης (astḗr) komētḗs (“stêra porî”), ku ji κόμη kómē (“porê sereke, yele” hatiye wergirtin) asteroyek biçûk e ku bi gelemperî çend kilometran di firehbenda xwe de dirêje heye ku di beşên nêzîkê rojê yên firehbendê de komaek ji hêla derketina gazan ve afirîne û bi gelemperî jî dûmek (rêçika ronahiyê) vekolî dikşîne. Piraniya dûvstêran, wekî piraniya [[asteroîd]]iyan, mayayên afirandina sîstema rojyê ne. Ew di deverên derveyî û sarbûyî yê sîstema rojyê de (bi taybetî li derveyî rêya [[Neptûn]]ê) ku di wan de giranbûna giring a têkebûyên [[hîdrojen]] û karbonê veguherîye sab û avê, pêk hatin. Hinekî jî di sîstemên stêrên din de hatine afirandin û bi hêza [[Rakêş|giravîtasyonî]] ya sîstema rojyê hatine girtin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |sernav=What Are Asteroids And Comets |xebat=Near Earth Object Program FAQ |roja-gihiştinê=30 tîrmeh 2013 |weşanger=NASA |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040628110338/http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast |roja-arşîvê=28 hezîran 2004 }}</ref> Dûvstêr ji berf, xol û berxetê hêlîn pêk tê. Bi nêzîkiya rojê de, dilşa dûvstêrê ku gelek caran tenê çend kilometreyên hindik mezine, bi xirabekî tar û pêlav ve hatiye girtin ku wê re ''koma'' tê gotin û dikare dirêjahiya 2 heta 3 milyon kilometre bigihêje. Dilş û koma bi hev re jî ''serê komêtê'' tê gotin. Her çendê ew ji Erda ve tê dibînin, nîşaneyê herî banê dûvstêran ku hene jî dûmxaneya wan e. Ew tenê wexta dûra winda ji rojê jêrî 2 [[Yekeya astronomîk|YA]] bibe dest pê dike, lê dikare li ser tiştên mezin û ji rojê zêde nêzîk dirêjahiya çend sed milyon kilometre bigihêje.<ref name=":0" /> Zêdetir caran lê tenê çend deh milyon kilometre ye. Hejmara dûvstêrên nû yên ku hatine dîtin heta salên 1990î di derbarê de di navbera dehê dûvstêrên her salê de bû û piştî wê ji ber bernameyên lêgerîna otomatîk û teleskopên fîza merkî şekilde zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://minorplanetcenter.net/ |sernav=Comets Discovered |malper=Minor Planet Center |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }}</ref> Wextê ku ew nêzîkiya xwe ji rojê re têne, destpê dikin ku bi xurtî îşînin, lê herikê pêşbinîkirina pêşveçûna ronahiyê û dêmê wan bi rastî ne gengaz e. Tenê takrîben deh heyî di serîyeke sedîyê de hene ku zêde bêhtir dîtinê dikin. Piraniya dûvstêrên nû û jî yên di ser şemitên berê de hatibûn temaşekirin tenê di teleskopan de dihênerin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Stêrnasî]] kdetyvpn09zum5x3mdxu22febnx2dwh 0 324056 2070371 2070329 2026-07-07T18:23:24Z Penaber49 39672 /* */ Serrastkirinên termînolojîk 2070371 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 60yml9oz6e4mfa5xy8f9c10fkj3bgkp 2070374 2070371 2026-07-07T18:28:22Z Penaber49 39672 /* */ 2070374 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê personel in û bi piranî bi keştîyên fezayê yên wekê peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne pêkanîn lê di heman demê de hinek caran jî sondajên fezayên ku ji bo firînên li derveyî rêgeha Dinyayê jî têne bikaranîn di nav firînên fezayê de hene. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] gjcplua77japi387q2p23c80lsht1zs 2070375 2070374 2026-07-07T18:32:09Z Penaber49 39672 /* */ 2070375 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayên wekê peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne pêkanîn. Di heman demê de heman rêwîtî û firîn hinek caran jî bi sondajên fezayên ku ji bo firînên li derveyî rêgeha Dinyayê têne bikaranîn di nav firînên fezayê de hene. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] jl831l25n4ucn03s8ny98a3mw1zeqaw 2070376 2070375 2026-07-07T18:35:39Z Penaber49 39672 /* */ 2070376 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayên wekê peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne pêkanîn. Di heman demê de heman rêwîtî û firîn hinek caran jî sondajên fezayên ku ber bi derveyî rêgeha Dinyayê têne şandin di nav firînên fezayê de hene. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 2mxkj4328vggs6ikeh3yfwxphz17hja 2070377 2070376 2026-07-07T18:41:04Z Penaber49 39672 /* */ 2070377 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] pl1zm9nu5bd3k5orvep9cryjvl4t3tx 2070379 2070377 2026-07-07T18:43:02Z Penaber49 39672 /* */ 2070379 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 26wgbc45jnmbhd30vcg46xs8stki1sc 2070381 2070379 2026-07-07T18:45:51Z Penaber49 39672 /* */ 2070381 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] pgy6fqs2ur41b274umypwq057tg1d9j 2070382 2070381 2026-07-07T18:46:29Z Penaber49 39672 /* */ 2070382 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Derbasbûna di navbera Erdê û fêrgehê nerm e; ew ji aliyê [[Hêzên Esmanî yên Amerîkayê]] ve li bilindahiya 50 mîl (~80 km) û ji aliyê Fédération Aéronautique Internationale (FAI) ve li bilindahiya 100 kîlometran hate diyarkirin. Her du bilindahiyan di balafirgehê bilind de ye û bi destê rokêtên „V2“ yên almanan di sala 1944an de di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de berê ve gihîştin. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 18rfl2qgfe8wki8glsnj0bknvlla6ja 2070383 2070382 2026-07-07T18:49:48Z Penaber49 39672 /* */ 2070383 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 6njojkraa3theq1nasgg0znpqg28klb 2070384 2070383 2026-07-07T18:50:36Z Penaber49 39672 /* */ 2070384 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de ye. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de, [[Wostok 1]] bi [[Yurî Gagarîn]] re di sala 1961ê de wekî yekem mirov di fîza cîhanê de bû, di 1969an de yekem daxistina kesî ya [[heyv]]ê bi [[Apollo 11]] re bû, bi Salyût 1 re yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû. Heta dawiya salê 2017an de, zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. Di fezaya bêkeseran de sondên fezayî mê û planetan lêkolîn kirin. Bi hejmara mezin satelîtên ragihandî li pozîsyonên geostasyoner dişoxilin. Stalelîtên navîgasiyonê Erdê diqulînin, da ku ji her devera Erdê satelîtan bêne wergirtin. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] iqf46d7mbna0kv423f962gmd0tzvr3d 2070386 2070384 2026-07-07T18:58:03Z Penaber49 39672 /* */ 2070386 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de hatiye pêkanîn. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de [[Wostok 1]] heye ku [[Yurî Gagarîn]] di sala 1961ê de wekê yekem mirov bû derketiye fezayê. Di heman demê de di 1969an de yekem daketina li ser rûyê [[Heyv]]ê bi [[Apollo 11]] pêk hatiye. Salyût 1 yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû.{{Zelalkirin hewce ye}} Heta dawiya sala 2017an de zêdetir ji 500 mirovan di fêza de bûn. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] pzwnqxgo935kls8vfnsf1ktyinl9jam 2070387 2070386 2026-07-07T18:59:02Z Penaber49 39672 /* */ 2070387 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de hatiye pêkanîn. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de [[Wostok 1]] heye ku [[Yurî Gagarîn]] di sala 1961ê de wekê yekem mirov bû derketiye fezayê. Di heman demê de di 1969an de yekem daketina li ser rûyê [[Heyv]]ê bi [[Apollo 11]] pêk hatiye. Salyût 1 yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû.{{Zelalkirin hewce ye}} Heta dawiya sala 2017an de zêdetir ji 500 mirovan di fezayê de bûn. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 9hn4ajrp3ful0i74sli0t52q49gbhmu 2070388 2070387 2026-07-07T19:01:18Z Penaber49 39672 /* */ 2070388 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de hatiye pêkanîn. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de [[Wostok 1]] heye ku [[Yurî Gagarîn]] di sala 1961ê de yekem mirov bû ku derketiye fezayê. Di heman demê de di 1969an de yekem daketina li ser rûyê [[Heyv]]ê bi [[Apollo 11]] pêk hatiye. Salyût 1 yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû.{{Zelalkirin hewce ye}} Heta dawiya sala 2017an de zêdetir ji 500 mirovan di fezayê de bûn. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] h3yzgijz0vis2cf71q91016dioc2o2b 2070397 2070388 2026-07-07T19:20:28Z Penaber49 39672 /* */ 2070397 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û bi mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de hatiye pêkanîn. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de [[Wostok 1]] heye ku [[Yurî Gagarîn]] di sala 1961ê de yekem mirov bû ku derketiye fezayê. Di heman demê de di 1969an de yekem daketina li ser rûyê [[Heyv]]ê bi [[Apollo 11]] pêk hatiye. Salyût 1 yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû.{{Zelalkirin hewce ye}} Heta dawiya sala 2017an de zêdetir ji 500 mirovan di fezayê de bûn. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 7f7fr2luxkddth6t428ykx3q4fwbohf 2070398 2070397 2026-07-07T19:22:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Zelalkirin hewce ye|Zelalkirin hewce ye]]}}; paqijiyên kozmetîk (--Valahiyên nehewce.) 2070398 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û bi mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de hatiye pêkanîn. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de [[Wostok 1]] heye ku [[Yurî Gagarîn]] di sala 1961ê de yekem mirov bû ku derketiye fezayê. Di heman demê de di 1969an de yekem daketina li ser rûyê [[Heyv]]ê bi [[Apollo 11]] pêk hatiye. Salyût 1 yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû.{{Zelalkirin hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Heta dawiya sala 2017an de zêdetir ji 500 mirovan di fezayê de bûn. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 4j5sf5df0sjpu8nz5y65r4s51qihmg4 2070433 2070398 2026-07-07T21:37:49Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Firîna fezayî]] weke [[Rêwîtiya fezayî]] guhart 2070398 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Rêwîtiya fezayî''' (wekê '''hêza fezayî''', '''kosmonotîk''' an jî '''astronautîk''' tê zanîn) rêwîtiyeke ku ji Dinyayê ber bi atmosferê ve ku bi wesayît û amûrên bi mirov an jî wesayîtên bê mirov têne pêkanîn. Piraniya firînên fezayê bê mirov in û bi piranî bi keştîyên fezayî têne pêkanîn ku bi van keştiyan peykên li rêgeha (obrît) li dora Dinyayê têne bicihkirin. Di heman demê de ev heman rêwîtî û firîn hinek caran jî ji bo şandina sondajên fezayên têne bikaranîn ku ev sondaj ber bi derveyî rêgeha Dinyayê ve têne şandin. Yekem geştên fezayê di salên 1950î de bi firîna peykên Sputnik ên Sovyetê û bi mîsyonên Explorer û Vanguard ên amerîkî hatine dest pê kirin. Di nav bernameyên firîna mirovî ya fezayê de Soyuz, Shenzhou, daketina berê ya Apollo ya li ser rûyê Heyvê û bernameyên Space Shuttle hene. Firînên din ên fezayên heyî ber bi stasyona fezayê ya navneteweyî û stasyona fezayê ya Tiangong a Çînê ve têne pêkanîn. Her wiha di nav geştên fezayî de firînên satelaytên çavdêriya Dinyayê û telekomunîkasyonê, erkên di navbera gerstêrkan, hevdîtin û girêdanên bi stasyona fezayî re û geştên fezayî yên bi kom ên erkên zanistî an jî geştiyariyê de hene. Destpêka firîna fezayî destpêkirina [[Sputnik 1]] ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ve di 4ê cotmehê 1957an de hatiye pêkanîn. Di nav bûyerên giring ên firîna fezayî de [[Wostok 1]] heye ku [[Yurî Gagarîn]] di sala 1961ê de yekem mirov bû ku derketiye fezayê. Di heman demê de di 1969an de yekem daketina li ser rûyê [[Heyv]]ê bi [[Apollo 11]] pêk hatiye. Salyût 1 yekem stasyona erdreyê kesî di 1971ê de hat damezrandin, an jî yekem cihaza erdreyê dubare bi kar tê anîn bi tayyareya erdreyê Space Shuttle di 1981ê de bû.{{Zelalkirin hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Heta dawiya sala 2017an de zêdetir ji 500 mirovan di fezayê de bûn. == Çavkanî == {{Refbegin}} * Erik Gregerson (2010): ''An Explorer's Guide to the Universe – Unmanned Space Missions'', Britannica Educational Publishing, {{ISBN|978-1-61530-052-5}} (ekiteb) * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Neufeld |pêşnav1=Michael J. |sernav=Spaceflight: A Concise History |tarîx=2018 |weşanger=[[The MIT Press]] |cih=Cambridge |isbn=978-0262536332 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stêrnas]] 4j5sf5df0sjpu8nz5y65r4s51qihmg4 1 324057 2070366 2026-07-07T18:10:06Z Penaber49 39672 /* Nav gotarê rave nake */ beşeke nû 2070366 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê têgeha firînê tenê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze dike bikar bîne. Amûrên ku mirov ji aliyê mirovan be tê ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) 83vi5fymaj26uejnbx2aqgvsqxvqlbx 2070367 2070366 2026-07-07T18:11:33Z Penaber49 39672 2070367 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) 99ok9jg5hppg3zd8bfxeobojo8hejnu 2070393 2070367 2026-07-07T19:08:05Z Penaber49 39672 /* Nav gotarê rave nake */ Bersiv 2070393 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) :Di heman demê de ji bo peyva obrît fêrgeh şaş e, rêgeh rast e. Fêr fêrgeh behsa qad an cihê hînbûnê dike. Di derbarê peyvan de ji kerema ji ferhengên onlîne alîkariyan werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:08, 7 tîrmeh 2026 (UTC) t2dkkjfk7z7rwsa9rd4lplug52j9eep 2070394 2070393 2026-07-07T19:09:25Z Penaber49 39672 2070394 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) :Di heman demê de ji bo peyva obrît bikaranîna fêrgeh peyveke gelek şaş e. Peyv an kelîmeya rast rêgehe. Fêr an fêrgeh behsa qad an cihê hînbûnê dike. Di derbarê peyvan de ji kerema ji ferhengên onlîne alîkariyan werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:08, 7 tîrmeh 2026 (UTC) poak9hi4krn31f3ail9kowr6xku7l7w 2070395 2070394 2026-07-07T19:10:03Z Penaber49 39672 2070395 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) :Di heman demê de ji bo peyva obrît bikaranîna fêrgeh peyveke gelek şaş e. Peyv an kelîmeya rast rêgehe. Fêr an fêrgeh behsa qad an cihê hînbûnê dike. Di derbarê peyvan de ji kerema xwe ji ferhengên onlîne alîkariyan werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:08, 7 tîrmeh 2026 (UTC) o81fodl9koe2bjr7cdvlhotljtj3nd8 2070432 2070395 2026-07-07T21:37:32Z Kurê Acemî 105128 /* Nav gotarê rave nake */ Bersiv 2070432 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) :Di heman demê de ji bo peyva obrît bikaranîna fêrgeh peyveke gelek şaş e. Peyv an kelîmeya rast rêgehe. Fêr an fêrgeh behsa qad an cihê hînbûnê dike. Di derbarê peyvan de ji kerema xwe ji ferhengên onlîne alîkariyan werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:08, 7 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], sipas ji bo hişyarkirine. Min navê gotar mîna ji [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] adapte kir, feqet min pir fikr lê neda, ew xeletiya min bû. Ez bi temanî jî ne emîn im ku çi an kî rast dinîvîse, min bê fikr wê navê lê da. Ew tabî ji bo karê li ser wîkîpediya re ne baş e, biborin. Ezê navê gotar bi Rêwiya fezayî biguherînim. Kelîmeya fêrgeh jî bi obrît tê guhartin. Gelek sipas ji bo tu li ser gotarên bikarhênerên din jî diqat dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:37, 7 tîrmeh 2026 (UTC) ni4vd7gcz5dv5ty96x7onx4t22hqkz0 2070435 2070432 2026-07-07T21:37:50Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Firîna fezayî]] weke [[Gotûbêj:Rêwîtiya fezayî]] guhart 2070432 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) :Di heman demê de ji bo peyva obrît bikaranîna fêrgeh peyveke gelek şaş e. Peyv an kelîmeya rast rêgehe. Fêr an fêrgeh behsa qad an cihê hînbûnê dike. Di derbarê peyvan de ji kerema xwe ji ferhengên onlîne alîkariyan werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:08, 7 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], sipas ji bo hişyarkirine. Min navê gotar mîna ji [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] adapte kir, feqet min pir fikr lê neda, ew xeletiya min bû. Ez bi temanî jî ne emîn im ku çi an kî rast dinîvîse, min bê fikr wê navê lê da. Ew tabî ji bo karê li ser wîkîpediya re ne baş e, biborin. Ezê navê gotar bi Rêwiya fezayî biguherînim. Kelîmeya fêrgeh jî bi obrît tê guhartin. Gelek sipas ji bo tu li ser gotarên bikarhênerên din jî diqat dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:37, 7 tîrmeh 2026 (UTC) ni4vd7gcz5dv5ty96x7onx4t22hqkz0 2070437 2070435 2026-07-07T21:39:01Z Kurê Acemî 105128 2070437 wikitext text/x-wiki == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) :Di heman demê de ji bo peyva obrît bikaranîna fêrgeh peyveke gelek şaş e. Peyv an kelîmeya rast rêgehe. Fêr an fêrgeh behsa qad an cihê hînbûnê dike. Di derbarê peyvan de ji kerema xwe ji ferhengên onlîne alîkariyan werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:08, 7 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], sipas ji bo hişyarkirine. Min navê gotar mîna ji [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] adapte kir, feqet min pir fikr lê neda, ew xeletiya min bû. Ez bi temanî jî ne emîn im ku çi an kî rast dinîvîse, min bê fikr wê navê lê da. Ew tabî ji bo karê li ser wîkîpediya re ne baş e, biborin. Ezê navê gotar bi Rêwîtiya fezayî biguherînim. Kelîmeya fêrgeh jî bi obrît tê guhartin. Gelek sipas ji bo tu li ser gotarên bikarhênerên din jî diqat dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:37, 7 tîrmeh 2026 (UTC) 4a8463nvmhgrg8s3ro39kgv5bhrqc5t 2070442 2070437 2026-07-08T03:53:18Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2070442 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Nav gotarê rave nake == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] navê gotarê bi awayekî baş mijara naveroka gotarê rave nake. Mirov tenê dikare têgeha firînê ji bo ajal û ji bo amûrên otonom ku bi serê xwe dikare xwe organîze bike, bikar bîne. Amûrên ku ji aliyê mirovan ve têne ajotin û ji ber ku mirov di nav van amûran de hene, ev yek dibe rêwî. Ji bo ravekirina gotarê pêwîst e ku navê gotarê wekê rêwîtiya fezayê were guhertin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:10, 7 tîrmeh 2026 (UTC) :Di heman demê de ji bo peyva obrît bikaranîna fêrgeh peyveke gelek şaş e. Peyv an kelîmeya rast rêgehe. Fêr an fêrgeh behsa qad an cihê hînbûnê dike. Di derbarê peyvan de ji kerema xwe ji ferhengên onlîne alîkariyan werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:08, 7 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], sipas ji bo hişyarkirine. Min navê gotar mîna ji [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] adapte kir, feqet min pir fikr lê neda, ew xeletiya min bû. Ez bi temanî jî ne emîn im ku çi an kî rast dinîvîse, min bê fikr wê navê lê da. Ew tabî ji bo karê li ser wîkîpediya re ne baş e, biborin. Ezê navê gotar bi Rêwîtiya fezayî biguherînim. Kelîmeya fêrgeh jî bi obrît tê guhartin. Gelek sipas ji bo tu li ser gotarên bikarhênerên din jî diqat dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:37, 7 tîrmeh 2026 (UTC) sgl6dtgx155zeee6yhj8x83qetcb4jf 0 324058 2070390 2026-07-07T19:07:15Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Ala DYAyê]] weke [[Alaya DYAyê]] guhart 2070390 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Alaya DYAyê]] gump04xmdidzprvc6y1o3fv6yarf4xg 1 324059 2070392 2026-07-07T19:07:15Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêj:Ala DYAyê]] weke [[Gotûbêj:Alaya DYAyê]] guhart 2070392 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Alaya DYAyê]] jxrvrp768ax51t76jh45jco6531twdt 0 324060 2070396 2026-07-07T19:13:43Z Wikihez 39702 Ji bo [[Alaya DYAyê]] hat beralîkirin 2070396 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Alaya DYAyê]] gump04xmdidzprvc6y1o3fv6yarf4xg 0 324061 2070402 2026-07-07T19:38:03Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Ala Japonê]] weke [[Alaya Japonê]] guhart 2070402 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Alaya Japonê]] e4mfe6qil39hdmgkxbdrfg0uk07yx9r 10 324062 2070403 2026-07-07T19:44:35Z Wikihez 39702 [[:en:Template:Wikipedias]] hat kopîkirin ([[kopi-enwiki.js]]) 2070403 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Wikipedias |title = [[List of Wikipedias|Wikipedia language editions]] |listclass = hlist |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |group1 = 7,000,000+ articles |list1 = * [[English Wikipedia|English]] |group2 = 6,000,000+ articles |list2 = * [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] |group3 = 3,000,000+ articles |list3 = * [[German Wikipedia|German]] |group4 = 2,000,000+ articles |list4 = * [[French Wikipedia|French]] * [[Swedish Wikipedia|Swedish]] * [[Dutch Wikipedia|Dutch]] * [[Spanish Wikipedia|Spanish]] * [[Russian Wikipedia|Russian]] |group5 = 1,000,000+ articles |list5 = * [[Arabic Wikipedia|Arabic]] * [[Chinese Wikipedia|Chinese]] * [[Egyptian Arabic Wikipedia|Egyptian Arabic]] * [[Italian Wikipedia|Italian]] * [[Japanese Wikipedia|Japanese]] * [[Persian Wikipedia|Persian]] * [[Polish Wikipedia|Polish]] * [[Portuguese Wikipedia|Portuguese]] * [[Ukrainian Wikipedia|Ukrainian]] * [[Vietnamese Wikipedia|Vietnamese]] * [[Waray Wikipedia|Waray]] |group6 = 100,000+ articles |list6 = * [[Afrikaans Wikipedia|Afrikaans]] * [[Albanian Wikipedia|Albanian]] * [[Armenian Wikipedia|Armenian]] * [[Asturian Wikipedia|Asturian]] * [[Azerbaijani Wikipedia|Azerbaijani]] * [[Basque Wikipedia|Basque]] * [[Belarusian Wikipedia|Belarusian]] * [[Bengali Wikipedia|Bengali]] * [[Bulgarian Wikipedia|Bulgarian]] * [[Burmese Wikipedia|Burmese]] * [[Cantonese Wikipedia|Cantonese]] * [[Catalan Wikipedia|Catalan]] * [[Croatian Wikipedia|Croatian]] * [[Czech Wikipedia|Czech]] * [[Danish Wikipedia|Danish]] * [[Esperanto Wikipedia|Esperanto]] * [[Estonian Wikipedia|Estonian]] * [[Finnish Wikipedia|Finnish]] * [[Galician Wikipedia|Galician]] * [[Georgian Wikipedia|Georgian]] * [[Greek Wikipedia|Greek]] * [[Hebrew Wikipedia|Hebrew]] * [[Hindi Wikipedia|Hindi]] * [[Hungarian Wikipedia|Hungarian]] * [[Indonesian Wikipedia|Indonesian]] * [[Kazakh Wikipedia|Kazakh]] * [[Korean Wikipedia|Korean]] * [[Ladin Wikipedia|Ladin]] * [[Latin Wikipedia|Latin]] * [[Latvian Wikipedia|Latvian]] * [[Macedonian Wikipedia|Macedonian]] * [[Marathi Wikipedia|Marathi]] * [[Norwegian Wikipedia|Norwegian (Bokmål/Riksmål)]] * [[Norwegian Wikipedia|Norwegian (Nynorsk)]] * [[Romanian Wikipedia|Romanian]] * [[Serbian Wikipedia|Serbian]] * [[Serbo-Croatian Wikipedia|Serbo-Croatian]] * [[Simple English Wikipedia|Simple English]] * [[Slovak Wikipedia|Slovak]] * [[Slovene Wikipedia|Slovene]] * [[Southern Min Wikipedia|Southern Min]] * [[Swahili Wikipedia|Swahili]] * [[Tamil Wikipedia|Tamil]] * [[Tatar Wikipedia|Tatar]] * [[Telugu Wikipedia|Telugu]] * [[Thai Wikipedia|Thai]] * [[Turkish Wikipedia|Turkish]] * [[Urdu Wikipedia|Urdu]] * [[Uzbek Wikipedia|Uzbek]] * [[Welsh Wikipedia|Welsh]] |group7 = 10,000+ articles |list7 = * [[Alemannic Wikipedia|Alemannic]] * [[Aragonese Wikipedia|Aragonese]] * [[Assamese Wikipedia|Assamese]] * [[Balinese Wikipedia|Balinese]] * [[Belarusian Wikipedia|Belarusian (Taraškievica)]] * [[Bosnian Wikipedia|Bosnian]] * [[Breton Wikipedia|Breton]] * [[Chuvash Wikipedia|Chuvash]] * [[Crimean Tatar Wikipedia|Crimean Tatar]] * [[Irish Wikipedia|Irish]] * [[Javanese Wikipedia|Javanese]] * [[Kannada Wikipedia|Kannada]] * [[Kashmiri Wikipedia|Kashmiri]] * [[Kurdish Wikipedia|Kurdish (Kurmanji)]] * [[Kurdish Wikipedia|Kurdish (Sorani)]] * [[Maithili Wikipedia|Maithili]] * [[Malayalam Wikipedia|Malayalam]] * [[Moroccan Arabic Wikipedia|Moroccan Arabic]] * [[Nepali Wikipedia|Nepali]] * [[Occitan Wikipedia|Occitan]] * [[Odia Wikipedia|Odia]] * [[Ossetian Wikipedia|Ossetian]] * [[Punjabi Wikipedia|Punjabi (Eastern)]] * [[Samogitian Wikipedia|Samogitian]] * [[Sanskrit Wikipedia|Sanskrit]] * [[Santali Wikipedia|Santali]] * [[Scots Wikipedia|Scots]] * [[Scottish Gaelic Wikipedia|Scottish Gaelic]] * [[Silesian Wikipedia|Silesian]] * [[Sindhi Wikipedia|Sindhi]] * [[Tagalog Wikipedia|Tagalog]] * [[Volapük Wikipedia|Volapük]] * [[Punjabi Wikipedia|Western Punjabi]] * [[Frisian Wikipedia|Western Frisian]] * [[Yiddish Wikipedia|Yiddish]] * [[Zazaki Wikipedia|Zazaki]] * [[Zulu Wikipedia|Zulu]] |group8 = 1,000+ articles |list8 = * [[Atikamekw Wikipedia|Atikamekw]] * [[Bhojpuri Wikipedia|Bhojpuri]] * [[Classical Syriac Wikipedia|Classical Syriac]] * [[Dutch Low Saxon Wikipedia|Dutch Low Saxon]] * [[Extremaduran Wikipedia|Extremaduran]] * [[Konkani Wikipedia|Goan Konkani]] * [[Guarani Wikipedia|Guarani]] * [[Judeo-Spanish Wikipedia|Judeo-Spanish]] * [[Northern Sami Wikipedia|Northern Sami]] * [[Ripuarian Wikipedia|Ripuarian]] * [[Tulu Wikipedia|Tulu]] * [[Wolof Wikipedia|Wolof]] |group9 = 100+ articles |list9 = * [[Bambara Wikipedia|Bambara]] * [[Wayuu Wikipedia|Wayuu]] |belowclass = hlist |below = [[Special:SiteMatrix|List of Wikimedia wikis]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 1s4cwd0o85j5g5vieft0us2b7ekuqwv 2070417 2070403 2026-07-07T20:22:54Z Wikihez 39702 2070417 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Wikipedias |title = [[Lîsteya Wîkîpediyayan|Wîkîpediya li gorî zimanan]] |listclass = hlist |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |group1 = |list1 = * [[Wîkîpediya azerî|azerî]] * [[Wîkîpediya bi almanî|almanî]] * [[Wîkîpediya bi fransî|fransî]] * [[Wîkîpediya bi spanî|spanî]] * [[Wîkîpediya bulgarî|bulgarî]] * [[Wîkîpediya çînî|çînî]] * [[Wîkîpediya erebî|erebî]] * [[Wîkîpediya îbranî|îbranî]] * [[Wîkîpediya îngilîzî|îngilîzî]] * [[Wîkîpediya îtalî|îtalî]] * [[Wîkîpediya japonî|japonî]] * [[Wîkîpediya koreyî|koreyî]] * [[Wîkîpediya krowatî|krowatî]] * [[Wîkîpediyaya kurdî|kurdî]] * [[Wîkîpediya mecarî|mecarî]] * [[Wîkîpediya norwêcî|norwêcî]] * [[Wîkîpediya rûsî|rûsî]] * [[Wîkîpediya slovakî|slovakî]] * [[Wîkîpediya swêdî|swêdî]] * [[Wîkîpediya tirkî|tirkî]] * [[Wîkîpediyaya bi portûgalî|portûgalî]] |belowclass = hlist |below = [[Special:SiteMatrix|Lîsteya wîkiyên Wikimediayê]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ix5ln2oqw0rrwdmfw0xwz51dc5pyxku 2 324063 2070404 2026-07-07T19:51:58Z Wikihez 39702 Rûpel bi "// <nowiki> // Key: catliste // Label: CatListe // Info: Hemû rûpelên di kategoriyekê de wekî lîsteya girêdanan (* [[Rûpel]]) berhev dike. window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {}; window.wikihez_scripts['catliste'] = (function() { var popUp = null; return function(anchorNode) { mw.loader.using('oojs-ui', 'mediawiki.api').done(function() { if (!popUp) { var USER_AGENT = 'CatListe (w:ku:Bikarhêner..." hat çêkirin 2070404 javascript text/javascript // <nowiki> // Key: catliste // Label: CatListe // Info: Hemû rûpelên di kategoriyekê de wekî lîsteya girêdanan (* [[Rûpel]]) berhev dike. window.wikihez_scripts = window.wikihez_scripts || {}; window.wikihez_scripts['catliste'] = (function() { var popUp = null; return function(anchorNode) { mw.loader.using('oojs-ui', 'mediawiki.api').done(function() { if (!popUp) { var USER_AGENT = 'CatListe (w:ku:Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListe.js)'; var api = new mw.Api({ ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': USER_AGENT } } }); var categoryInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Kategorî:Mînak (bê prefix jî dibe)', classes: ['etiket-box'] }); var depthInput = new OO.ui.NumberInputWidget({ min: 0, max: 10, step: 1, value: 0, classes: ['etiket-box'] }); var namespaceInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: '0 (bo rûpelên gewre, vala bihêle bo hemûyan)', value: '0', classes: ['etiket-box'] }); var targetPageInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Bikarhêner:Wikihez/Kategorî-Lîste', value: 'Bikarhêner:Wikihez/Kategorî-Lîste', classes: ['etiket-box'] }); var saveToPageCheckbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget({ selected: true }); var fieldset = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: 'CatListe', id: 'catliste-fieldset', classes: ['help'], items: [ new OO.ui.FieldLayout(categoryInput, { label: 'Kategorî', align: 'left' }), new OO.ui.FieldLayout(depthInput, { label: 'Kûrahî (depth)', align: 'left' }), new OO.ui.FieldLayout(namespaceInput, { label: 'Navgeh (namespace)', align: 'left' }), new OO.ui.FieldLayout(targetPageInput, { label: 'Rûpela armanc', align: 'left' }), new OO.ui.FieldLayout(saveToPageCheckbox, { label: 'Li rûpelê tomar bike (nexwe tenê copy)', align: 'inline' }) ] }); var submitButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Bişîne', classes: ['button'], flags: ['primary', 'progressive'] }); var cancelButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Bigre', classes: ['button'], flags: ['destructive'] }); fieldset.addItems([submitButton, cancelButton]); popUp = new OO.ui.PopupWidget({ $floatableContainer: $(anchorNode), align: 'forwards', $content: fieldset.$element, padded: true, width: 420, head: true, hideCloseButton: true }); $(document.body).append(popUp.$element); cancelButton.on('click', function() { popUp.toggle(false); }); submitButton.on('click', function() { popUp.toggle(false); submitForm(); }); // ── helpers ────────────────────────────────────── function stripCategoryPrefix(raw) { return raw.trim().replace(/^Kategorî:/i, '').trim(); } function copyToClipboard(text) { navigator.clipboard.writeText(text).catch(function() { var ta = document.createElement('textarea'); ta.value = text; ta.style.cssText = 'position:fixed;opacity:0'; document.body.appendChild(ta); ta.select(); try { document.execCommand('copy'); } catch(e) {} document.body.removeChild(ta); }); } // Recursively fetches page members of a category (and its subcategories, up to `depth`) function fetchCategoryMembers(category, depth, namespace) { var pages = []; var seen = {}; var visitedCats = {}; function fetchOneCategory(catTitle, remainingDepth) { if (visitedCats[catTitle]) { return $.Deferred().resolve().promise(); } visitedCats[catTitle] = true; mw.notify('Kategorî tê xwendin: ' + catTitle, { type: 'info' }); return fetchAllMembers(catTitle, namespace).then(function(memberTitles) { memberTitles.forEach(function(t) { if (!seen[t]) { seen[t] = true; pages.push(t); } }); if (remainingDepth <= 0) { return $.Deferred().resolve().promise(); } return fetchAllMembers(catTitle, 14).then(function(subcats) { var chain = $.Deferred().resolve().promise(); subcats.forEach(function(subcatTitle) { chain = chain.then(function() { return fetchOneCategory(subcatTitle, remainingDepth - 1); }); }); return chain; }); }); } // namespaceFilter: number (as string) or '' for all namespaces function fetchAllMembers(catTitle, namespaceFilter) { var results = []; function fetchContinue(cmcontinue) { var params = { action: 'query', list: 'categorymembers', cmtitle: catTitle, cmlimit: 'max', format: 'json' }; if (namespaceFilter !== '' && namespaceFilter !== undefined && namespaceFilter !== null) { params.cmnamespace = namespaceFilter; } if (cmcontinue) params.cmcontinue = cmcontinue; return api.get(params).then(function(data) { if (data && data.query && data.query.categorymembers) { data.query.categorymembers.forEach(function(m) { results.push(m.title); }); } if (data && data.continue && data.continue.cmcontinue) { return fetchContinue(data.continue.cmcontinue); } return results; }).catch(function(err) { mw.notify('Xeletiya API: ' + (err || 'nediyar'), { type: 'error' }); return results; }); } return fetchContinue(null); } return fetchOneCategory('Kategorî:' + category, depth).then(function() { return pages; }); } function submitForm() { var rawCategory = categoryInput.getValue().trim(); var depth = parseInt(depthInput.getValue()) || 0; var namespace = namespaceInput.getValue().trim(); var targetPage = targetPageInput.getValue().trim(); var saveToPage = saveToPageCheckbox.isSelected(); if (!rawCategory) { mw.notify('Kategorî vala ye!', { type: 'error' }); return; } if (saveToPage && !targetPage) { mw.notify('Rûpela armanc vala ye!', { type: 'error' }); return; } var category = stripCategoryPrefix(rawCategory); fetchCategoryMembers(category, depth, namespace).then(function(pages) { if (!pages || pages.length === 0) { mw.notify('Tu rûpel nehat dîtin.', { type: 'warn' }); return; } pages.sort(function(a, b) { return a.localeCompare(b); }); var outputText = pages.map(function(p) { return '* [[' + p + ']]'; }).join('\n') + '\n'; copyToClipboard(outputText); mw.notify(pages.length + ' rûpel hatin dîtin û li clipboard hate kopîkirin.', { type: 'success' }); if (saveToPage) { api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: targetPage, text: outputText, summary: 'Lîsteya endamên [[:Kategorî:' + category + ']] (' + pages.length + ') ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListe.js|CatListe.js]])', nocreate: false }).then(function(response) { if (response.edit && response.edit.result === 'Success') { mw.notify('Li ser rûpelê hate tomarkirin.', { type: 'success' }); window.open('https://ku.wikipedia.org/wiki/' + encodeURIComponent(targetPage), '_blank'); } else { mw.notify('Xeletî: ' + JSON.stringify(response), { type: 'error' }); } }).catch(function(err) { mw.notify('Xeletî: ' + (err || 'nediyar'), { type: 'error' }); }); } }); } } // end if (!popUp) popUp.toggle(true); }); }; })(); // </nowiki> se1817ebc0evb87f0iyews1m104rfaw 2 324064 2070416 2026-07-07T20:21:42Z ~2026-28353-36 158560 Rûpel bi "if you need any help you can ask Ms. Rishitha and Ms. Rachana" hat çêkirin 2070416 wikitext text/x-wiki if you need any help you can ask Ms. Rishitha and Ms. Rachana pt7spktqvracg74m6i9j4o3hphjrf3f 14 324065 2070424 2026-07-07T20:35:58Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya şopandinê}}" hat çêkirin 2070424 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya şopandinê}} l69ac19ud7iy0k4f6yepqco28pc39b3 0 324066 2070434 2026-07-07T21:37:50Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Firîna fezayî]] weke [[Rêwîtiya fezayî]] guhart 2070434 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Rêwîtiya fezayî]] 09z2tke2ys6ekjlgdpqflznlkdhq7ph 1 324067 2070436 2026-07-07T21:37:50Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Firîna fezayî]] weke [[Gotûbêj:Rêwîtiya fezayî]] guhart 2070436 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Rêwîtiya fezayî]] i3ri3f0qsv2s3p9v8tadc7iwllku1ri 0 324068 2070462 2026-07-08T09:11:42Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Berkîn Elvan]] weke [[Berkin Elvan]] guhart 2070462 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Berkin Elvan]] ktrpkow4dob6obiuaiz9rkzlyz9prrc